آزيتا مژده اى

قرار بود ميدان هاى ميوه و تره بار علاج آلودگى هاى بهداشتى ناشى از تجمع زباله ها و پسماندهاى بازارهاى سنتى باشند و نشدند. قرار بود ميادين ميوه و تره بار، تهران را از شر هيولاى نفسگير ترافيك ر ها كنند و نكردند. قرار بود بازارهاى جديد عرضه كننده ميوه وتره بار به مدد ابزار تكنولوژيك و متريال نوين، نمونه اى از فضاهاى شهرى مدرن باشند اما صلابت و هويت بازارهاى قديم ايران زمين را در خاطر ها زنده كنند و هرگز نمى كنند. قرار بود ميادين ميوه و تره بار با معمارى متناسب و زيبا بخشى مهم و مكمل مبلمان شهرى باشند نه بلاى جان آن. قرار بود.... اما حالا پس از گذشت بيش از ۲۰ سال از ساخت نخستين ميدان تره بار در تهران، اين ميادين نه تنها گرفتارى هاى شهروندى و زيست محيطى مناطق و محله هاى خود را مرتفع نساختند، بلكه خود به معضلى بزرگ براى مديريت خدمات شهرى تبديل شده اند. و حالا يكى از دلايل اصلى ترافيك، نازيبايى سيماى شهرى، تجمع جانوران وحشرات موذى و. . . در هر منطقه وجود همين ميادين ميوه و تره بار است.
* فقط ۳۰ درصد
براساس برآوردهاى صورت گرفته در حال حاضر ۹۲ ميدان و بازار ميوه و تره بار محلى در سطح شهر تهران عرضه محصولات كشاورزى، خدمات رسانى به شهروندان را برعهده دارند و حدود ۳۰ درصد ميوه كلانشهر تهران، از سوى سازمان ميادين ميوه و تره بار شهردارى توزيع مى شود. آن هم در شرايطى كه به دليل عدم رعايت نكات بهداشتى و زيست محيطى و طراحى نامناسب ساخت و ساز اين ميادين، روزانه بيش از ۱۵۰ هزار تن زباله از سطح اين ميادين و بازارهاى ميوه و تره بار جمع آورى و فقط ۷۵ تن از اين گونه زباله ها روزانه از ميدان مركزى ميوه و تره بار به مركز دفن زباله حمل مى شود. علاوه بر همه اين ها به دليل عدم رعايت نكات مهندسى متناسب در اين ميادين و عدم سورت محصولاتى مانند پياز و سيب زمينى، معمولاً با خريد هر كيلوگرم از اين محصولات حدود ۲۰ درصد دورريزى صورت مى گيرد. اين نكته ايست كه معاون بازرگانى سازمان ميادين ميوه و تره بارشهردارى تهران به آن معترف بوده و ميادين ميوه و تره بار را موظف به عرضه محصولات با كيفيت مطلوب مى داند. از نظر او به خاطر عرضه محصول بى كيفيت به شهروندان در ميادين ميوه و تره بار، زيان هاى زيادى به شركت هاى سورتينگ وارد مى شود و اين امر معنى جز منتفع شدن دلالان و زيان مشترى ها ندارد. به طور متوسط روزانه ۳۵۰ تن سيب زمينى و پياز در ميادين ميوه و تره بار پايتخت بسته بندى و جداسازى مى شود كه از اين مقدار ۱۷ تا ۲۰ درصد ضايعات است.
* نتايج يك تحقيق
بنابر مطالعه اى كه اخيراً توسط يك تيم تحقيقاتى متشكل از دانشجويان معمارى دانشگاه هنر به سرپرستى مهندس محمود نجارى سى سى انجام شده است، اغلب ميادين ميوه و تره بار تهران و كرج از مشكلات عديده بسيارى رنج مى برند. او در اين باره مى گويد: در تحقيقى كه ما به اتفاق دانشجويان دانشكده، روى بيش از ۳۲ ميدان ميوه و تره بار در تهران و كرج، با گزينش اتفاقى انجام داده ايم متأسفانه متوجه شديم تقريباً اغلب آنها بر اساس قواعد مهندسى معمارى ساخته نشده اند. و بسيارى از بازار هاى ميوه و تره بارمتأسفانه دچار مشكلات ابتدايى حتى در خصوص مكان يابى متناسب با اين بازارچه ها؛ عدم مطالعه و هدف گذارى براى ساخت بازارچه محلى (براساس دسترسى پياده) و بازارچه گذرى (براساس دسترسى سواره)؛ و گاه عدم تناسب فضاى فيزيكى ميدان با جمعيت منطقه است.
اين مدرس دانشگاه مى افزايد: «يكى از موارد بسيار مهم در طرح ريزى پلان بازارچه هاى ميوه وتره بار، توجه به مقوله تفكيك بخش هاى كثيف و تميز در حوزه خدمات و همچنين ترمينال عرضه محصولات از زمان تخليه تا نگهدارى و فروش؛ و بحث دپو زباله اين ميادين است كه بايد به عنوان مهمترين سرفصل ها در معمارى چنين بازارهايى لحاظ شود. اما متأسفانه بايد بگويم در اغلب بازارچه هايى كه ما مورد بررسى قرار داده ايم كمتر به اين مسائل توجه شده است و در نتيجه طرح ريزى پلان بازارچه ها بدون توجه به دياگرامى اززمان تخليه بار تا فروش هر يك از انواع محصولات، صورت گرفته است.»يافته هاى اين تحقيقات نشان مى دهد اغلب ميادين ميوه و تره بار تهران و كرج از مشكلات متعدد و اساسى از جمله تهويه نامناسب، نزديكى محل رفت و آمد به آبراه فاضلاب و وجود بوى نامطبوع، نامناسب بودن فضاى سرويس بهداشتى، تداخل فضاى تردد پياده و سواره، طراحى نشدن آبخورى، فاصله زياد محل بارگيرى تا انبار، عدم طراحى سكوى بارانداز، نبود ترازوى مرجع، نداشتن صندلى براى استراحت مشتريان، نبود چرخ دستى مخصوص خريد، مجزا نبودن سرويس بهداشتى خصوصى از عمومى، نبود محل مناسب براى پارك خودروى مشتريان و. . . از عمده ترين معضلات پيش روى ميادين ميوه و تره بار تهران و كرج است كه مى بايست بتواند پذيراى بيش از ۱۵ ميليون نفر جمعيت ساكن اين دو شهر باشد.
مهندس نجارى مى گويد: «بسيارى از بازارهاى تره بارى كه توسط شهردارى ها ساخته شده است فاقد ضروريات مناسب يك ميدان تره بار شهرى است. مثلاً در بسيارى از اين ميادين، اصلاً سيستم اطفا حريق وجود ندارد. اين در شرايطى است كه در بازارهاى ميوه و تره بار به دليل وجود انبوهى از جعبه هاى چوبى و مقوايى احتمال آتش سوزى بخصوص در انبار ها زياد است و بنابراين ميادين ميوه و تره بار بايد به گونه اى طراحى شوند كه احتمال بروز آتش سوزى در اين مكان ها به حداقل برسد و به همين دليل وجود يك سيستم حفاظتى در برابر آتش سوزى در اين اماكن الزامى به نظر مى رسد.» وى مى افزايد: « وجود مشكلاتى كه تاكنون برشمرده ايم در شرايطى اتفاق مى افتد كه حتى ميادين ميوه و تره بارى كه در سالهاى اخير ساخت و مورد بهره بردارى قرار گرفته اند نيز از اين نقايص مستثنى نيستند و معضلات فوق الذكرتنها به ميادين ميوه و تره بار قديمى محدود نمى شوند. » او براى مثال بازار ميوه و تره بار بوستان كرج را كه از نخستين بازارهاى ساخته شده توسط سازمان ميادين بوده ودرسال ۱۳۷۹ به بهره بردارى رسيده است را نمونه مى آورد و مى گويد: «اين بازار با توجه به تراكم بالاى جمعيت منطقه در محدوده ساخت، در رده بازارهاى محلى و به دليل قرار گرفتن در بلواراصلى فرديس كرج كه محل رفت و آمد بسيارى از سواره هاست در زمره بازارهاى گذرى به طور همزمان قرار مى گيرد، اما متأسفانه فاقد پاركينگ رسمى بوده و از زمين خالى كنار بازار و خيابان هاى اطراف به عنوان پاركينگ استفاده مى شود كه نتيجه اى جز تحميل ترافيك سنگين به منطقه در پى ندارد.»
در تهران هم اوضاع چندان بر وفق مراد نيست. مثلاً در ميدان تره بار حسن آباد كه در خيابان وصال شيرازى واقع شده است نبود پاركينگ، اتاق مخصوص استراحت كارگران، فقدان رامپ براى تخليه و حمل بار و همچنين نبود سيستم گرمايشى از جمله نكات منفى موجود در اين بازارچه است. يا در بازار ميوه و تره بار جمالزاده كه در خيابان جمالزاده واقع شده است، علاوه بر مشكل فقدان پاركينگ، اصلاً سكوى باراندازى وجود ندارد. ضمن آنكه اين بازارچه فاقد سيستم مناسب گرمايش و سرمايش است. در بازار ميوه و تره بار زرگنده، نبود سيستم حفاظتى مناسب، عدم وجود محل مناسب براى جمع آورى زباله ها و نبود سبد خريد از اصلى ترين معضلاتى است كه در اين تحقيقات به چشم مى آيد. بازار ميوه و تره بار شهر آرا هم اوضاع و احوال چندان خوشى ندارد. نبود پاركينگ، نبود بارانداز، نداشتن پوشش آبراه ها، فقدان سرويس بهداشتى و سيستم گرمايشى و سرمايشى مناسب از اصلى ترين گرفتارى هاى اين مجموعه است. در بازار تره بار پيروزى كه در ميدان هجرت واقع شده است هم به رغم اين كه پاركينگى در مجموعه ساخته شده، بنا به گفته مهندس نجارى به دليل تداخل آن با پاركينگ خصوصى غرفه داران عملاً بلااستفاده افتاده است. بوى بد آب هاى سطحى، نبود نگهبان شبانه روزى و فقدان سيستم امنيتى، وجود سرويس هاى بهداشتى بسيار نامناسب، نبود سيستم گرمايشى و سرمايشى و انبارى مجزا و مناسب از عمده ترين مشكلاتى است كه اين بازار با آن دست و پنجه نرم مى كند.
* معضلى به نام زباله
زباله از اصلى ترين مشكلات و دردسرهاى ميادين ميوه و تره بار است. چه يكى از گرفتارى هاى اصلى در بازار ميوه و تره بار، مسئله جمع آورى ضايعات ناشى از ورود بار و نگهدارى آن در اين اماكن است. با توجه به تنوع محصولات غرفه هاى فروش در اين ميادين، ضايعات ناشى از جابه جايى ميوه ها و سبزيها، بسيار متنوع و متفاوت است. ضايعات اين ميادين را كارشناسان زيست محيطى به دو دسته تر و خشك تقسيم مى كنند و معتقدند گرچه ضايعات خشك هم مى تواند منبع بسيارى از معضلات باشند اما عمده مشكلات زيست محيطى مربوط به ضايعات تر است. چرا كه مجاورت مواد غذايى فاسد با آب، محيط مناسبى براى رشد ميكروب ها و عوامل بيماريزاى بسيارخطرناك را فراهم مى آورد؛ ملغمه هايى كه روزانه در اين ميادين به ميزان صد ها تن توليد مى شود. با اين همه كمتر براى امحاى درست اين ضايعات پيش بينى هاى لازم صورت گرفته است. چنان كه پرفسور هاشم هاشمى متخصص امحاى زباله از آلمان نيز در اين باره مى گويد: «جمع آورى و امحاى زباله هاى مربوط به ميادين ميوه و تره بار در ايران به ابتدايى ترين شكل ممكن رخ مى دهد.» نكته اى كه تحقيقات مهندس نجارى هم به آن اشاره دارد. براساس نتايج اين تحقيقات در غرفه هايى مانند غرفه مرغ و ماهى به رغم اين كه ضايعات ناشى از آنها همراه با آلودگى هاى بسيار خطرناك است اما حتى اين غرفه ها گاهى يك شير آب جهت شست وشو ندارند. از طرف ديگر هرگز نبايد ضايعات اين غرفه ها با ضايعات ناشى از محصولات غرفه هايى نظير خشكبار، شوينده ها و حبوبات و. . . به صورت يكجا جمع آورى شود كه البته دراغلب ميادين ميوه و تره بار تهران و كرج مى شود.
* همه چيز در خدمت فروش
براساس علم معمارى، بازارهاى ميوه و تره بار در هر محله و منطقه اى شامل ريز فضاهايى است كه هر چه از تنوع بيشترى برخوردار باشد با افزايش كارآمدى و البته سرويس دهى مناسبتر به مشترى و رونق بيشتر «فروش» همراه خواهد بود. در واقع استخوان بندى اين بازار ها را مى توان به دو بال اصلى حوزه فروش و حوزه خدمات تشبيه كرد. دو بال پروازى كه غفلت از هركدام يا فربهى ديگرى نتيجه اى جز ناكارامدى ناگزير در پى نخواهد داشت. «همايى» كه ظاهراً هرگز بر دوش طراحان و مجريان اين ميادين ننشسته بود. چراكه به نظر مى رسد متوليان امور با پررنگ تر ديدن موضوع فروش كالاهايى نظير ميوه و سبزى و گوشت و مرغ و تخم مرغ و. . . عملاً حوزه خدمات را نحيف و نحيف تر انگاشتند و بدون مطالعه آمارى از نحوه كاركرد چنين بازارهايى و سعى در بهبود كيفى، تنها بر كميت آن افزودند. سازوكار شتابزده اى كه براى جبران بى رونقى و سير نزولى فروش اين ميادين به كار بسته شد، راه بى سرانجامى است كه گاه با كج سليقگى دوباره و چندباره پيموده مى شود. غافل از اين كه تنها باور به تحقيق و اصلاح مداوم مسير، راه پرواز را تسريع مى كند. اگر از آغاز سوداى پروازى در سر باشد.