مريم آريايى

هرساله در ايام شهادت استاد مطهرى فرصتى مى يابيم تا با ياد و نگاهى به آثار آن بزرگوار به انديشه ها و ميراث ارزشمندى كه براى ما با گفتار و نوشتار خود به جاى گذاشته اداى دين كنيم، اما كمتر به اين نكته توجه كرده ايم كه شهيدمطهرى از نوادر است و تعمق و رمزگشايى هر روزه از آثار او وظيفه جامعه اسلامى است. در همين ايام، در يكى- دو سال گذشته نام ستاد بزرگداشت استاد شهيد مطهرى را مى بينيم و مى شنويم. در تمام روزهاى سال آنها بسيار- اما به گفته خود ناكافى- براى ترويج انديشه هاى استاد تلاش مى كنند. اعضاى اين ستاد در روزهايى كه به نام استاد مزين شده بيش از هميشه مشغول آماده سازى اذهان جامعه براى تعمق و تفكر در انديشه مطهرى هستند. به آنها دست مريزاد مى گوييم و ابعاد مختلف فعاليت هاى آنها و همچنين زندگى استاد را با محمد حسن صالحى مرام دبير ستاد بزرگداشت شهيد مطهرى به گفت وگو مى نشينيم.
*لطفاً در ابتدا مختصرى از روند شكل گيرى ستاد بزرگداشت شهيد مطهرى بفرماييد.
تا سال ۸۵ خانواده شهيد مطهرى متولى برگزارى مراسم سالگرد ايشان بودند، اما با توجه به نقش استاد مطهرى در شكل گيرى نهضت اسلامى در كنار
حضرت امام(ره) و تفكرات بزرگ اين استاد فرزانه كه پايه هاى فكرى نظام اسلامى را تشكيل مى دهد، شايسته بود كه ستادى به طور خاص متولى اين امر شود. لذا اين ستاد تشكيل شد و در ابتدا از طريق خانواده ايشان درخواستى از آقاى مصلحى سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه صورت گرفت و ايشان مسئوليت ستاد را پذيرفتند، اكنون نيز همه دستگاه هاى فرهنگى كشور به همراه فرزندان شهيد مطهرى عضو ستاد هستند.
* فعاليت هاى اين ستاد از زمان پيگيرى تاكنون چگونه بوده است و آيا تنوع و نوآورى اى امسال نسبت به سال گذشته در برنامه ها داشته ايد
بيشترين فعاليت هاى ستاد در سال گذشته بود و برنامه هاى متنوعى اجرا شد كه مهمترين آنها بر پايى جشنواره جايزه مطهر بود كه به عنوان يك جايزه نمادين از كسانى كه در ترويج و گسترش انديشه هاى استاد نقش داشتند تقدير شد.
امسال هم برنامه هاى متنوعى مشابه سال گذشته داشتيم از جمله جشنواره مطهر كه در بخش هنر برگزار شده و از كليه هنرمندانى كه در رشته هاى مختلف هنرى از افكار، انديشه ها و آثار شهيد مطهرى بهره گرفتند ، تقدير شد. همچنين همايش بين المللى انديشه هاى قرآنى استاد با شركت بيش از ۴۰ كشور در قم برگزار مى شود. از ديگر برنامه هاى ستاد، افتتاح ۲۹ كانون در ۲۹ دانشگاه كشور، افتتاح ۱۰۰ نمايشگاه عكس در ۱۰۰ دانشگاه، برگزارى ۱۰۰ سخنرانى در ۱۰۰ دانشگاه و مسابقه كتابخوانى بين ۴۰۰ هزار نفر از فرهنگيان و ۴۰ هزار نفر از دانشجويان، انتشار ۱۰ عنوان كتاب پژوهشى و تحقيقاتى در خصوص افكار و انديشه هاى شهيد مطهرى، برگزارى نشست سالانه حكمت مطهر كه از ميان ۷۰۰ مقاله رسيده از سوى اساتيد دانشگاه و دانشجويان مقاطع تكميلى، مقاله هاى برتر انتخاب و به آنها جوايزى اهدا خواهد شد. همچنين امسال علاوه بر تهران با همكارى نهاد نمايندگى ولى فقيه در دانشگاه ها در ۱۴ استان ديگر نيز برگزارى جشنواره استانى حكمت مطهر از برنامه هاى ماست. همچنين اعضاى ستاد ديدارى با مراجع عظام در قم داشتند و در مراسمى نيز با حضور رئيس جمهور از اساتيد برجسته دانشگاه ها و معلمان نمونه تقدير شد. در كنار اين برنامه ها در هفته معلم در مدارس كشور توسط بسيج فرهنگيان با هماهنگى ستاد، برنامه هاى ويژه اى برگزار شد.
برگزارى هم انديشى نخبگان دانشجو در خانه موزه شهيد، مطهرى و بزرگداشت مقام استاد بر مزار استاد شهيد، مراسم يادبودى در مسجد قبا با توجه به اين كه استاد در آن مسجد سخنرانى داشتند، ياد بود استاد شهيد مطهرى در حسينيه ارشاد و ديدار دانشجويان با خانواده ايشان از ديگر برنامه هاى سال جارى ستاد است.
* آيا توليدات فرهنگى هم از مطالعات و پژوهش هاى انجام شده داشته ايد
بله، يكصد موضوع پژوهشى را در افكار و انديشه هاى استاد انتخاب كرديم و اساتيد دانشگاه، پژوهش در اين زمينه ها را آغاز كرده اند. حاصل اين پژوهش ها چاپ و در سى امين سالگرد شهادت استاد مطهرى در دسترس قرار خواهد گرفت.
توليد انيميشن زندگى استاد مطهرى در مركز فرهنگى صبا از ديگر توليدات فرهنگى است و تصور مى كنيم اين كار از حلقه هاى گمشده در فعاليت هاى صورت گرفته درباره استاد مطهرى است و مى تواند بسته هاى فرهنگى را براى نو نهالان ايجاد كند.
همچنين برگزارى نمايشگاه اسناد محرمانه ساواك، تهيه پورتال شهيد مطهرى و انتشار مجموعه ۴ جلدى تحت عنوان منظومه هاى شگفتى و داستانهاى راست و ترجمه كتاب داستان و راستان به پنج زبان زنده دنيا از برنامه هاى آينده ستاد است.
نكته مهم ديگرى كه دنبال مى كنيم ايجاد مركز ترجمه آثار استاد با همكارى مراكز معتبر ترجمه كشور است كه اميدواريم بتوانيم آثار استاد را در مرحله اول به ۱۰ زبان زنده و اول دنيا ترجمه كنيم.
از اقدامات مهم ديگر شكل گيرى بنياد شهيد مطهرى است كه در سال ۸۵ به تصويب شوراى عالى انقلاب فرهنگى رسيده است و اميدواريم بتوانيم در اين قالب در بسط و تبيين مكتب فلسفى استاد كوشا باشيم.
* اقدامات انجام شده اين ستاد از زمان تشكيل تاكنون تا چه ميزان در ترويج انديشه هاى شهيد مطهرى موفق عمل كرده و آيا اقدامات را كافى مى دانيد
كارهاى صورت گرفته واقعاً كافى نيست، اما بيشترين كارى كه توانستيم انجام دهيم اين است كه استاد را كه ياد و نام او در اذهان زنده و جاويد است، بيشتر به جامعه بشناسانيم. بسيارى از مردم به جايگاه والاى علمى و فلسفى استاد كاملاً آشنا نيستند و ضرورت دارد اين جايگاه براى عموم جامعه تبيين شود. در مقابل بزرگى شهيد مطهرى هنوز هيچ كارى نتوانسته ايم انجام دهيم اما از آنجا كه ما يك ستاد هستيم، ستاد بيشتر به فضاى ذهنى جامعه و تبليغات مى پردازد و پرداختن به كارهاى زيربنايى و بنيادين مانند تأسيس پژوهشگاه شهيد مطهرى در گام اول و ايجاد دانشكده فلسفى شهيد مطهرى از كارهاى بنيادين است كه بايد دنبال كرد.
* همانطور كه شما فرموديد نام و ياد شهيد مطهرى در اذهان مردم ماندگار است، راز ماندگارى شهيد مطهرى را در چه مى دانيد
به نظر مى رسد آنچه شهيد مطهرى را از ساير بزرگان متمايز كرده، جامعيت شهيد مطهرى است و كمتر كسى را داريم كه هم فيلسوف، هم متكلم، هم متفكر، هم جامعه شناس، هم سخنور و هم نويسنده باشد. ويژگى ديگر اصلاح گرى است، استاد بزرگترين معضل جامعه را بى هويتى مى داند و با توجه به وجود سايه خفقانى كه بويژه در سال هاى پايانى دهه ۴۰ و آغازين دهه ۵۰ داريم با جسارت كامل در مقابل اين معضل ايستادگى مى كند. مقابله با جريانات متحجر و التقاطى با صراحت در سخنرانى ها و نوشته ها نمونه بارز اين اصلاح گرى است.
شهيد مطهرى، استقلال سياسى و اقتصادى را مرحله اى بعد از استقلال فرهنگى مى دانند و معنايش اين است كه استقلال فرهنگى زيربناى استقلال جامعه است و ايشان به دنبال اين بود كه جامعه اسلامى را به خويشتن خويش برگرداند.
نكته ديگرى كه استاد را متمايز از سايرين مى كند، توجه به ضرورت تربيت دينى است، از ديدگاه او نمى توان دين را شىء انتزاعى دانست و از مردم خواست كه خود آن را پيدا كنند، وظيفه يك روحانى اين است كه ابعاد و جزئيات دين را به مردم بشناساند و استاد در اين راه كوتاهى نكرد. ايشان معتقد بودند كه هيچ گاه تعليم نبايد جاى تفكر را بگيرد و معتقد به حس حقيقت جويى در ميان جامعه بود و شك را وسيله رسيدن به مرحله يقين و تكامل مى دانست.
استاد معتقد بود كه انسان بايد بر اساس مقتضيات زمان تربيت شود و غفلت از تربيت بر اساس آداب زمانه باعث انحراف مى شود.
از ديگر ويژگى هاى استاد بحث تحول گرايى است كه در زندگى و آثار ايشان بسيار مشهود است و توانسته با همين ويژگى در نظام فكرى جامعه تحول ايجاد كنند.
استاد مسائل بسيار پيچيده و غامض را توانسته به زبان و بيان ساده به جامعه ارائه كند، درحالى كه بسيارى از بزرگان انديشه هاى ناب و بزرگى داشتند، اما نتوانستند به مردم ارائه دهند و صرفاً طبقه خاصى از انديشمندان توانستند به بلنداى انديشه هاى آنان دست پيدا كنند.
نكته ديگر اعتقاد راسخ شهيد مطهرى به جمع ميان دين و دنياست و در «انسان و مقتضيات زمان» به وضوح اين اعتقاد تجلى يافته است. همچنين ايشان اعتقاد عملى به گفتمان آزادانديشى و نقد داشتند و همين ويژگى ايشان را به شخصيتى تبديل كرده بود كه تمام مخالفان با رغبت در جلسات سخنرانى ايشان حاضر مى شدند.
استاد مطهرى را مى توان معمار چيدمان واقعى دانش و بصيرت معرفى كرد. پاسخگويى به سؤالات و شبهات در جامعه، شجاعت در بيان حقايق، ايستادگى در برابر كج روى و انحرافات، آگاهى از نياز جامعه به گونه اى كه نيازها به دنبال ايشان نمى آمد، بلكه ايشان به دنبال نيازها مى رفت، احاطه كامل به معارف اسلامى، توان برقرارى ارتباط با نسل هاى مختلف، ايجاد پيوند ميان ديانت و عقلانيت، مقابله با برخى مواردى كه مورد پذيرش عرف واقع شده بود، نكته سنجى در تحليل و تبيين انديشه ها و جامعه شناختى جامعه اسلامى و گره گشايى فكرى و عقيدتى از نسل جوان از ويژگى هاى ممتاز شهيد مطهرى است.
در ميان فلاسفه معروف اسلامى، استاد مطهرى تنها كسى است كه ديدگاه فلسفى او به مسائل اجتماعى، سياسى و حتى زندگى روزمره تسرى مى يابد، ولى فيلسوفى كه به بطن جامعه بيايد و دنبال دردهاى جامعه باشد، كمياب است.
وقتى كه در سال ۸۵ اعضاى ستاد، خدمت مقام معظم رهبرى رسيدند، ايشان فرمودند كه با ارائه مكتب فلسفى شهيد مطهرى به عنوان مبدأ ديدگاه فكرى ايشان، امكان تحقيق درباره ابعاد مختلف استاد مطهرى بسيار دقيق تر امكانپذير خواهد بود و اميدواريم در پژوهشگاه ويژه و دانشگاهى كه شكل خواهد گرفت، رسيدگى به اين مهم امكانپذير شود.
در فرمايشات حضرت امام (ره) نكته جالبى وجود دارد و آن اين كه ايشان مى فرمايند خدمتى كه استاد مطهرى به نسل جوان كرده، كمتر كسى كرد و آثار ايشان بى استثنا همه خوب است و فرد ديگرى را سراغ نداريم كه بگوييم آثارى بى استثنا خوب دارد.
دليل چنين برداشتى از آثار استاد مطهرى برگرفته از سرچشمه پاك، تقوا، اخلاص و خودساختگى استاد است.
* ايشان چه تأثيرى در ماندگارى استاد مطهرى داشتند
اساساً مبناى تفكر فلسفى استاد مطهرى، امام (ره) است، ايشان ۱۲ سال در محضر امام (ره) فلسفه آموختند و به نظرم نه تنها مبناى تفكر فلسفى استاد مرهون امام (ره) است بلكه توان ارتباط با همه مردم را نيز از امام (ره) فراگرفتند و مى توان گفت تمامى ابعاد شخصيتى شهيد مطهرى مرهون حضرت امام(ره) است.
* شهيد مطهرى را استاد حكمت و فلسفه مى شناسند، تا چه ميزان بعد از شهادت ايشان فعاليت ها معطوف به تبيين اين دو ويژگى استاد بود
در مجموع كارهاى خوب اما ناكافى در تبيين ديدگاه هاى استاد مطهرى صورت گرفته است از جمله برپايى همايش حكمت مطهر توسط صداوسيما، اقدامات فرزندان ايشان تلاش هاى دانشگاههاى مختلف و حوزه هاى علميه و ... اما تمامى اين فعاليت ها به صورت جزيره اى و جدا از هم بوده و انسجام ندارد و عملاً روح واحدى بر آنها حاكم نيست و ممكن است يك بخش چندين مرتبه بررسى شود و بخش ديگر مغفول بماند.
بنده، مقام معظم رهبرى را پرچمدار واقعى و تبيين گراى مكتب فلسفى استاد مى دانم كه عملاً با اقداماتى از جمله راه اندازى كرسى هاى آزادانديشى در دانشگاه ها و توصيه هاى مكرر به دانشجويان و طلاب راه ايشان را ادامه دادند.
معتقدم تفكر فلسفى شهيد مطهرى نه تنها براى بسيارى از مشكلات جامعه ما بلكه براى بسيارى از مسائل ملل اسلامى مى تواند راهگشا باشد.
* با توجه به عنايت ويژه استاد مطهرى به جوانان، دانشجويان و طلاب و خدماتى كه هم در زمان حيات و هم پس از شهادت با آثار، گفتار و نوشتار به اين اقشار داشتند آيا جوانان به وظيفه خود در زنده نگه داشتن انديشه هاى استاد واقف هستند
خوشبختانه برخلاف آنچه بدخواهان نظام مطرح مى كنند، امروز نسل جوان و دانشجوى ما در كنار نسل طلبه هاى جوان بيشترين توجه را به تفكرات و آثار استاد دارند براى مثال در مسابقات كتابخوانى درهر دوره ۱۰۰هزار نفر شركت مى كنند و اين پيام بسيار خوبى است كه اگر سازماندهى و امكانات لازم فراهم شود اين رقم مى تواند چندين برابر شود. به اذعان برگزاركنندگان اين مسابقات، كسانى كه دراين مسابقات شركت مى كنند بسيار متأثر از آثار و انديشه هاى استاد مى شوند.
امروز هم انديشه هاى استاد مطهرى و آثار و گفتارشان براى نسل جوان بسيار راهگشا است زيرا ايشان همه چيز را به زبان ساده بيان مى دارند و به صراحت موانع و انحرافات راگوشزد مى كنند. در خدمات متقابل ايران و اسلام بحث ايشان هميشه زنده است و جوانان بايد مراقب تلاش هاى دشمن براى از هم پاشيدن پيوند ايرانيت و اسلاميت باشند.
* مبارزه با جريانها و تفكرات انحرافى را از ويژگى هاى بارز استاد برشمرديد، دراين بحث ميراث مكتوب استاد چقدر هنوز زنده است
شهيد مطهرى اولين كسى بودكه در آغاز دهه ۵۰ همانند امام (ره) حتى يك روز هم سازمان منافقين را تأييد نكرد. بسيارى از آثار استاد مطهرى ناظر به همين مبارزه با جريانات انحرافى است كه امروز نيز با همان ماهيت و ظاهر متفاوت جلوه مى كنند و تحقيق در آثار، گفتار و نوشتارمى تواند راه روشنى براى امروز جامعه نيز بگشايد.
* نكته اى كه درباره شهيد مطهرى مورد غفلت قرار گرفته مبارزات سياسى ايشان است ، به نظر شما چقدر ضرورت دارد به اين بعد از شخصيت استاد توجه شود
ايشان زمانى كه در سال ۱۳۱۶ و در سن ۱۸ سالگى وارد حوزه شدند شرايطى حاكم بود كه رضاشاه و رژيم وقت تلاش گسترده اى براى حذف روحانيت از صحنه جامعه داشت و در حالى كه خانواده ايشان تلاش شان اين بود كه به عنوان يك فرد دولتى وارد عرصه جامعه شود، روحانيت را انتخاب كرد. ايشان در زمان اقامت در قم با شهيد نواب صفوى رهبر فدائيان اسلام همكارى گسترده داشتند كه اسناد آن موجود است. ايشان اولين تشكيلات انجمن دانشجويان را در سال ۱۳۳۴ در دانشگاه تهران ايجاد كرد و انجمن اسلامى پزشكان را در سال ،۱۳۳۷ ايشان اداره كرد در حالى كه در آن سال ها هنوز نهضت اسلامى تشكيل نشده بود.نكته ديگر فعاليت ايشان در كنار امام (ره) در قيام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ بود و در همان زمان به دنبال سخنرانى مهيج عليه شخص شاه دستگير و به همراه تعدادى از روحانيون تهران ۴۳ روز زندانى شدند.
موارد ديگرى از جمله رهبرى هيأت هاى مؤتلفه به همراه چند تن ديگر از بزرگان، پس از آزادى زندان، دستگيرى مجدد ايشان در سال ۴۸ به دنبال بيانيه اى كه به همراه آيت الله طباطبايى براى جمع آورى اعانه براى مردم فلسطين صادر كردند، سخنرانى در حسينيه ارشاد و اساساً تأسيس اين حسينيه و تبديل آن به پايگاه براى بسط و گسترش انديشه هاى اسلامى، دستگيرى در سال ،۵۱ ممنوع المنبر بودن از سال ۵۳ تا پيروزى انقلاب به دستور ساواك و مبارزه با سازمان منافقين از نقاط روشن مبارزات سياسى ايشان بود.
* در شكل گيرى و تكوين جمهورى اسلامى، استاد چه نقشى ايفا كردند
ايشان نماينده حضرت امام(ره) بودند و به عنوان سخنگوى ايشان مسائل نهضت اسلامى را تبيين مى كردند، در جريان استقبال از امام (ره) و تشكيل شوراى انقلاب نقش قابل توجهى داشتند. اما ايشان فقط ۸۰ روز بعد از انقلاب زنده بودند. سؤالى كه بايد مطرح شود اين است كه چرا گروه فرقان به سراغ شهيد مطهرى و امثال او رفتند، در واقع پاسخ اين است كه آنها ستون هاى انقلاب را زدند. بر خلاف بسيارى كه مى گويند گروه فرقان فقط يك گروه واپس گرا و
خوارج گونه بود، من معتقدم كه اين گروه ساخته و پرداخته سرويس هاى امنيتى كشورهاى مخالف انقلاب براى ضربه زدن به نهضت اسلامى ملت ايران بود. پيش از انقلاب،اين سرويس هاى امنيتى به اين نتيجه رسيده بودند كه با توجه به فضاى جامعه ايران رژيم شاه ساقط خواهد شد و لذا براى حذف ستون هاى انقلاب برنامه ريزى كرده بودند. گروه فرقان پيشقراول تروريسم در ايران بود و پيش از منافقين كه از سال ۶۰ جنگ مسلحانه عليه نظام را اعلام كردند، آنها دست به اين ترورها زدند.
* جامعه ايران امروز چقدر به انديشه ها و آثار شهيد مطهرى نياز دارد و اگر ايشان امروز در جامعه ما بود به دنبال چه نيازهايى مى رفت
امروز هم همچنان همان توطئه هاى سابق و تلاش هاى بدخواهان نظام وجود دارد و فقط رنگ عوض كرده ايم. آن روز كمونيسم بود امروز سكولاريسم و ايسم هاى ديگر كه مى بايست اقشار مختلف جامعه به خصوص دانشگاهيان و روحانيون به آن توجه داشته باشند.در مباحث مختلف فرهنگى، سياسى، اقتصادى و در مقوله عدالت رجعت به انديشه ناب استاد مطهرى مى تواند راه گشا باشد. امروز كه دشمن به دنبال اين است كه انسجام ما را خدشه دار كند و در مقابل بسيارى از تهديدهاى ديگر ضرورت دارد كه مردم هرچه بيشتر به عمق تفكر شهيد مطهرى آگاه شوند.در مجموع نبايد در استاد مطهرى متوقف ماند و بايد نيروهاى دانشگاهى و حوزوى خود را در عرصه انديشه اسلامى تقويت كنند و فلذا جايگاهى همانند شهيد مطهرى را از اهداف خود بدانند اما تا امروز ايشان رستم ميدانگاه انديشه اسلامى بوده است.