محمد باقر ناظمى
تاريخ ايران گواه است كه كتابخانه هاى بزرگى در حملات بيگانگان از بين رفته اند اما در نهايت تمدن ايرانى از نابودى اجزا و عناصر فرهنگى همانند كتابخانه ها جلوگيرى كرده است.
هر كشورى علاوه بر كتابخانه هاى محلى و شهرى و استانى و مركزى نيازمند كتابخانه اى است كه نشان دهنده دانش و تاريخ و فرهنگ و تمدن و دستاوردهاى فرهنگى خود باشد. كتابخانه ملى ايران تبلورى از اين تمدن بزرگ و اراده ملى است كه توسط پژوهشگران و محققان و مديران ايرانى به مرور زمان ساخته شده است.
با رجوع به دايرة المعارف كتابدارى و اطلاع رسانى درباره تاريخچه اين مركز، اطلاعات ارزشمندى به دست آمده است كه آوردن همه مطالب مى تواند تاريخ عجيب و طولانى اين مركز را به مثنوى هفتاد من مبدل سازد
در آغـاز دهـه ۱۲۴۰ ش. زمانى كه مدرسه دارالفنون در تهـران كار خود را آغاز مى كند، ۱۲ سال بعد كتابخانه كوچكى در آن مدرسه تأسيس مى شود. اين مجموعه كوچك در مدرسه اى كه به سبك اروپايى، ساخته شده بود، هسته اوليه مجموعه كتابخانه ملى ايـران شـد كـه ۷۳ سـال بعـد، در سوم شهريور ۱۳۱۶ش. رسماً، در تهران، گشايش يافت.
در عهد مظفرالدين شاه كه آشنايى ايرانيان با تمدن غرب بيشتر شد، به منظور اشاعه فرهنگ و تأسيس مـدارس جـديـد، انجمـن معـارف تهران تشكيل شد. انجمن يك سال بعد، در ۱۷ جمادى الثانى ۱۲۷۷‎/۱۳۱۶ ش. «كتابخانه ملى معارف» را با مجموعه اى كه با كوشش فراوان گردآورى كرده بود، در جنب مدرسه دارالفنون، در محل انجمن، تأسيس كرد.
واژه «ملى» در اين وقت جالب است اما بايد تذكر داد كه معنى اين واژه سواى معنايى بود كه امروزه ما از آن استفاده مى كنيم. چرا كه واژه « ملى » كه در نـام ايـن كتابخانه بـه كـار رفتـه، بـه هيچ وجه به معناى «ملى گرايانه » نبـود، بلكـه بيـانگـر آن بـود كـه اين كتابخانه هيچ گونه وابستگى به دولت ندارد و مؤسسه اى است غير انتفاعى و مردمى از اين رو، بى جا نيست اگر آن را نخستيـن «كتابخانه عمـومى ايران» بدانيم كه در تهران تأسيس شد؛ كما اين كه تا چند دهه بعد كتابخانه ملى تبريز، كتابخانه ملى فارس، كتابخانه ملى كرمان، و كتابخانه ملى رشت نيز، كه جملگى كتابخانه عمومى بودند، در ايران تأسيس شدند. وگرنه در هركشورى فقط يك كتابخانه ملى مى تواند وجود داشته باشد. از اين رو، صحيح نيست « كتابخانه ملى معارف» را سلف كتابخانه ملـى ايـران بدانيم.در زمان وزارت علاء الملك، كتابخانه ملى معارف به مدرسه دارالفنون منتقل و با كتابخانه آن مدرسه ادغـام شد. در زمـان وزارت معارف حكيم الملك، نـام «كتـابخـانـه معـارف » را بـر ايـن كتابخانه نهادند و بالاخره در
۱۳۵۳ق.۱۳۱۳‎/ش.، در دوره وزارت معـارف على اصغر حكمت، بـه نـام « كتابخانه عمومى معارف » خـوانـده مى شود.
تا اينجا كه هنوز هسته اوليه اين مركز هم شكل نگرفته است اما بعدها: «بنـا بـر نـظام نـامـه كتابخانه عمومى معـارف مصوب ۹ دى ۱۳۱۳ ش. كتابخانه « از دواير اداره انطباعات بـوده» و حدود ۵۰۰۰ جلد كتاب و به طور متوسط ۳۱ نفر مراجعه كننده در هر روز داشته است. رويداد مهم ديگر، در ۱۳۱۳ش.، برگزارى كنگره و جشن هزاره فردوسى در تهران بود، شايد براى نخستين بار بود كه گروه چشمگيرى از ايران شناسان و خاورشناسان سراسر جهـان در ايران گرد مى آمدند. در مدرسه دارالفنون تالارى به نام فردوسى نامگذارى شد و آثار خـاورشنـاسـان و ايـرانشنـاسـان ميهمـان و كتـاب هـايـى كـه به كنگره اهدا كرده بودند، در آنجا گردآورى شد. پس از برگزارى كنگره، اين كتاب ها نيز به مجموعه كتابخانه عمومى معارف اضافه شد. از زمان احداث ( سوم شهريور ۱۳۱۶ش.) بـه هيـچ وجـه، چـه از نظر تشكيلات و اساسنامه و چه از نظر وظايف و نيروى انسانى ، به گونه اى عمل نكرده بود كه بتوان آن را يك كتابخانه ملى بـا معيارها و استانداردهاى كتابدارى به حساب آورد. سازمان اسناد و كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران بـراسـاس قـانـون اساسنامه كتابخانه ملّى جمهـورى اسلامى ، مصوب ۱۳۶۹‎/۸‎/۲ مجلس شوراى اسلامى، اداره مى شود و قـانـون تأسيس سازمان اسنـاد ملّى ايـران مصـوب
۱۳۴۹‎/۲‎/۷ در كليـه موارد به استثناى مواردى كه با اساسنامه فوق الذكر مغايرت دارد، لازم الاجرا مى باشد. تصويب نامه بر ادغام وظايف، مأموريت ها و واحدهاى پژوهشى سازمان هاى تجميع شده [ سازمان اسناد و كتابخانه ملّى ] در يك سازماندهى و واحدهاى مربوط تأكيد مى كند و از سازمان جديد التأسيس مى خواهد كـه تشكيلات خود را حداكثر ظرف مدت سه ماه تهيه و به تأييد سازمان مديريت و برنامه ريزى كشور برساند [بند هاى الف، ب، ج، د ماده يك تصويب نامه ] و مجدداً در تبصره ماده ۶ بر مهلت سه ماهه تأكيد مى كند. در مـاده ۴ تصويب نامه، سازمان مديريت و برنامه ريزى كشـور وظايف مربوط بـه ساماندهى بايگانى هاى دستگاه هاى اجـرايـى و تنظيم روش هاى نگهـدارى و بايگانى از طـريـق سـازمـان مديريت و برنامه ريزى كشـور را بـراى خود محفـوظ نگـه مى دارد و عمـلاً، و به درستى، كار گردآورى، بررسى، امحـا و بالاخره نگهدارى اسنادى كه به دلايل ملى ارزش آرشيـوى دارنـد را به معاونت اسناد ملى سازمان اسناد و كتابخانه ملى ايران واگذار مى كند. همچنين در ماده ۵ تصويب نامه از سازمان جديد التأسيس مى خواهد كه «به منظور استاندارد سازى و استفاده از اسناد، حداكثر ظرف مدت ۶ مـاه استانداردهاى مربوط بـه فهرست نويسى، نمايه سازى و زمينـه ايجاد شبكه را تدوين و به واحدها و مؤسسات اسنادى كشور ابلاغ نمايد. و بالاخره در مـاده ۷ تصويب نامه آمـده اسـت كـه سازمان مديريت و برنامه ريزى كشور موظف است اعتبارات لازم را تأمين كند تـا سازمان اسناد و كتابخانه ملّى امكان فهرست نويسى، نمايه سازى، اسكن اسناد ملى و شبكه سازى آنها را به وجود آورد. برابر نمـودار تشكيلاتى مصـوب دى ۱۳۸۱ ، رياست سازمان اسنـاد و كتابخانه ملى جمهـورى اسلامى ايران به انتخاب هيأت امنـاى سازمان انتخـاب و بـا حكم رياست جمهورى منصوب مى گردد.
هيأت مميزه و شوراى اسناد ملى دو بازوى مشـورتـى و كمكى رياست سازمان هستنـد و زيـر نظـر او سه معاونت كتابخانه ملى، معاونت اسناد، و معاونت پشتيبانى؛ و چهـار مديريت پژوهش و آموزش، حـوزه رياست و روابـط عمومى و بين المللى، حراست، گزينش، و مديريت تـوسعـه فناورى اطلاعات انجام وظيفه مى كنند. در نمـودار تشكيلاتى پنـج مديريت كل به طور مستقيم زير نظر معاونت كتابخانه ملـى انجـام وظيفـه مى كنند كه: «اين مديريت هاى كـل عبـارتنـد از : مديريت پـردازش، كـه وظيفـه مجمـوعـه سـازى و سازماندهى منابع زير نظر آن است؛ مديريت توليد منابع ديجيتال؛ مديريت كتاب هاى خطى و نادر،كه وظيفه گردآورى، سازماندهى و به خصوص حفظ و نگهدارى كتاب هاى خطى، چاپ سنگى، و نادر با آن است. مديريت اطلاع رسانى همگانى، كه به مراجعه كنندگان كتابخانه در يافتن منابع و استفاده از آنها كمك مى كند؛ و بـالاخـره مديريت مرجع و اطلاع رسانى تخصصى، كـه بخش هاى مختلف منابع تخصصى ( علوم انسانى و اجتماعى، هنـر، و فنـاورى )، بخش ايران شناسى و اسلام شناسى، منابع غير كتابى و پيايندها زير مجموعه آن را تشكيل مى دهند. معـاونـت پشتيبـانـى ( شـامـل مديريت هاى مالى، ادارى و طـرح و برنامه و بودجه ) در كنـار دو معـاونـت كتابخانه ملّى و اسنـاد ملّى مى كوشد تا شـرايـط را بـه گونه اى فراهم و آمـاده سازد كـه آنها بتوانند وظايف و رسالت هاى خود را انجام دهند و به اهداف خود دست يابند.اما ساختمان جديد كتابخانه ملى بـه گونه اى طراحى و ساخته شده كـه عـلاوه بـر مديريت، واحدهاى پشتيبانى، و پاركينگ، هشت مـركـز مهم و تخصصـى كتابدارى و مجمـوعـه هـاى كتاب هاى مرجع و غيـر مرجع چاپى، نسخـه هـاى خطـى و كتاب هاى نادر، منابع غيركتابى را در خود جا بدهد و قابليت آن را داشته باشدكه بتواند با تغييراتى كه در حوزه فناورى ـ بخصوص فناورى اطلاعات- روى مى دهد هماهنگ شود. همچنين ساختمان جديد ايـن امـكان را فراهم مى آورد كه مراكز تخصصى كتابدارى بتوانند با هم در ارتباط مستقيم و تعاملى باشند. مجمـوعـه اصلـى كتابخانه ملـى در مخزن هاى بسته و در زير زمين نگاهدارى مى شود ولى مجموعه ها و منـابـع مرجع ( عمومى و تخصصى ) در سالن هاى قرائت و به صورت نظام قفسه باز در دسترس مراجعه كنندگان هستند. بـخش نسخـه هـاى خطـى و كتاب هاى نادر از امكانات و تجهيزات ويژه اى ـ به منظور حفظ و نگهدارى اين ميراث فـرهنگـى كشـور ـ برخوردار است. با استفاده از تجهيزات مدرن امكان انتقال كتاب از مخازن به بخش هاى امانت امكان پذير است. اين ساختمان گنجايش حداكثر هفت ميليون نسخه را دارد. درباره اهداف اين مركز مهم فرهنگى نيز بايد گفت كه در راس برنامه آمده است كه:
اهداف و وظايف كتابخانه ملى ايران، گردآورى، حفاظت، سازماندهى و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مكتوب (چاپى و خطى) و غير مكتوب در ايران و يا متعلق به ايرانيان خارج از كشور.
گردآورى، حفاظت، سازماندهى و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مكتوب (چاپى و خطى) و غير مكتوب در زمينه ايران شناسى و اسلام شناسى، خصوصاً انقلاب اسلامى به رهبرى امام خمينى(ره) گردآورى، حفاظت، سازماندهى و اشاعه اطلاعات مربوط به آثار مكتوب (چاپى و خطى) و غير مكتوب معتبرعلمى، فرهنگى و فنى از كشورهاى ديگر.
پژوهش و برنامه ريزى علمى كتابدارى و اطلاع رسانى.
شركت در تحقيقات و فعاليت هاى بين المللى
اتخاذ تدابير و اخذ تصميمات لازم براى صحت و سهولت و سرعت تحقيق و مطالعه در همه زمينه ها و....
كتابخانه هاى ايران در اين روند و پستى و بلندى سرنوشت خويش به استعاره داستان تحقيق و پژوهش در اين كشور بدل شده است كه اكنون با فراغ خاطر مى تواند پذيراى هزاران مراجعه كننده باشد كه در رشته هاى مختلف فرهنگى و علمى و تحقيقى فعاليت مى كنند. عجيب است. به نظرم همه اين چيزها را آوردم كه اگر امروز وقتى خواستيم عضو اين مركز ملى شويم و يا به عنوان يك محقق در گوشه اى از اين سرزمين، به اين مركز يارى رسانيم، بدانيم كه اين مركز در طول ساليان و با رنج و زحمت دلسوزان اين سرزمين براى صيانت و حفظ و رشد و اعتلاى دانش و فرهنگ اين مملكت پى ريزى شده است. و چه خوب مى شد اگر كتابخانه ملى در يك فراخوان ملى مى توانست همه ايرانيان را با مدارك متنوع علمى، عضو افتخارى خود بنمايد كه در صورت تمايل اعضاى افتخارى، بتوانند با شركت و يارى رساندن، به عضويت دائم و پيوسته اين مركز بزرگ نائل آيند.