حميده احمديان راد
اگر از مردم بسيارى ازكشورهاى جهان بپرسيد كه براى خريد جنس و يا انجام امور جارى، پول نقد را ترجيح مى دهند يا كارت اعتبارى را، بى درنگ كارت اعتبارى را انتخاب خواهند كرد و شايد از طرح اين پرسش تعجب هم بكنند. اما اگر از مردم ما همين سؤال پرسيده شود، پاسخ بيشتر آنها پول نقد خواهد بود. به اين ترتيب قصه دراز اسكناس هاى مچاله شده و هزينه چاپ اسكناس و نيز عقب ماندگى در زمينه تجارت به ويژه تجارت الكترونيك سرجاى خود باقى است.
داشتن كارت اعتبارى به اين معناست كه مؤسسات يا بانك هايى وجود دارند كه به افراد اعتبار مى دهند و براساس اين اعتبار فرد مى تواند بدون اين كه پول نقد بپردازد كالايى را خريدارى كند و از اين امكان برخوردار شود كه به جاى آن كه هزينه كالا را همان آن بپردازد، به مرور زمان و به اقساط آن را بپردازد. به عبارتى پرداخت پول به فروشنده با شرايط آسان تر براى مشترى تضمين مى شود و به پولى كه به عنوان اعتبار نزد بانك است نيز دست نمى خورد. در ايران چنين مؤسسات يا بانك هايى محدود هستند و به برخى از كسانى كه كارت هاى آنها را در اختيار دارند، به دلايلى استفاده از آنها را كنار مى گذارند. بيشتر بانك هايى هم كه مردم با آنها زياد سر وكار دارند، كارت اعتبارى نمى دهند. در حال حاضر كاربرد بيشتر كارت هاى بانكى تنها به استفاده از باجه هاى خودپرداز محدود مى شود و اين كارت ها بسيارى از ويژگى هاى كارت هاى اعتبارى را ندارد.
اين حرف به اين معنا است كه در حالى كه سال ها درباره مزيت هاى كارت هاى اعتبارى و لزوم به كارگيرى آنها صحبت شده، ولى ما در استفاده از اين كارت ها عقب ماندگى هاى زيادى داريم.
* روند جاافتادن كارت اعتبارى كند است
اين كه فردى با نشستن پشت رايانه كالاى مورد نظرش را انتخاب كند و با فشاردادن دكمه اى هزينه آن را بپردازد و يا با رايانه بليت هواپيما و قطار و اتوبوس تهيه كند و يا خودرويى كرايه كند و يا هتل رزرو كند و ... هنوز در كشور ما موضوعى مربوط به آينده است. در حالى كه در برخى از كشورهاى جهان اين روش رايجى براى استفاده از كالا و خدمات است. پايه اين نوع خريد هم كارت اعتبارى است. به اين ترتيب كه فرد با ارائه شماره كارت اعتبارى اش به شركت هاى ارائه كننده خدمات مربوط به كارت هاى اعتبارى، هزينه كالا و خدمات را از طريق آنها به فروشندگان پرداخت كند.
با اين وجود در كشور ما هم حركت هاى محدودى انجام شده است. به عنوان مثال بسيارى از فروشگاه ها به ويژه فروشگاه هاى زنجيره اى كارت خوان دارند و با كارت بعضى از مؤسسات مى توان كالا خريدارى كرد. فروش اينترنتى بليت هاى برخى از شركت هاى هواپيمايى و قطار ها هم با كارت شروع شده است.
با اين وجود آشنا نبودن مردم با شيوه استفاده از اين نوع خدمات و مشكلات مؤسساتى كه كارت اعتبارى مى دهند تنها برخى از دلايلى است كه روند كار را كند كرده است.
يكى از كسانى كه كارت اعتبارى يكى از مؤسسات را در اختيار دارد درباره مشكلات استفاده از آن مى گويد: «طبق قرارداد من با بانك درصدى از من خريدار بابت خريد كالا توسط بانك كسر مى شود و من مى توانم از تسهيلات بانك كه خريد به صورت اقساط چندماهه است برخوردار شوم. منتها وقتى كه كالايى را از بعضى از فروشندگان مى خرم آنها هم به دليل اين كه بانك با تأخير پول را به حسابشان واريز مى كند، ضرر اين تأخير را مى خواهند از من خريدار بگيرند. به خاطر همين خريدار احساس زيان مى كند. چون علاوه بر اين كه بانك درصدى از او مى گيرد، فروشنده هم درصدى مى گيرد. در نتيجه برخى از خريداران از استفاده از كارت اعتبارى منصرف مى شوند. در حالى كه بانك مى گويد فروشنده حق ندارد اين مبلغ را كسر كند. ولى بعضى از فروشندگان اين كار را مى كنند.»
با وجود اين قبيل مشكلات دكتر هوشنگ امينى اقتصاددان عقيده دارد كه استفاده از كارت اعتبارى چيزى نيست كه يك شبه جا بيفتد. وى مى گويد: «استفاده از كارت اعتبارى كم كم در داخل كشور ما هم جا مى افتد.» وى بيشترين مانع را از ناحيه كاستى هاى ارتباط الكترونيك مى داند.
اما بسيارى عقيده دارند كه لازم است روند استفاده از اين كارت ها سرعت بيشترى بگيرد.
دكتر غلامرضا اسلامى بيدگلى مى گويد: «ما در اين زمينه عقب افتاده ايم. استفاده از اين كارت ها زيرساخت هاى زيادى هم ار نظر كارهاى مخابراتى و هم از نظر زيرساخت هاى فرهنگى و اجتماعى مى خواهد و همه اينها هم هزينه زيادى مى طلبد. به عبارتى چند تا رايانه راه حل نيست. بلكه هم در زمينه هاى زيرساخت هاى فنى بايد هزينه كرد و هم مديران جسورى را به اين منظور به كار گمارد و هم بايد شركت ها قانع شوند كه وجود اين كارت ها به نفعشان است و هم مردم بايد شيوه كار با آنها را بلد باشند.
اگر چنين اتفاقى بيفتد پول توى جيب و زير متكا كم مى شود. چرا كه افراد به جاى پول نقد و چك پول، كارت اعتبارى دارند. خريد و تجارت براى مردم آسان تر مى شود، سرقت كمتر و امنيت بيشتر مى شود و سرعت عمل بالا مى رود.»
* مزايا و زيرساخت هاى كارت اعتبارى
به اين ترتيب برخلاف كشورهايى كه مردم آنها از فروشگاه و سوپرماركت گرفته تا پمپ بنزين از كارت اعتبارى استفاده مى كنند، در كشور ما مردم همچنان پول نقد را ترجيح مى دهند.
سينا اميرى كارشناس مديريت مى گويد: «در برخى از كشورها كارت اعتبارى حكم يك شناسنامه را دارد. چنان كه مى توان با ارائه شماره كارت اعتبارى خود به يك هتل در آن هتل اتاق رزرو كرد. منتها قوانين مربوط به نحوه استفاده از اين كارت ها هم بسيار مشخص و محكم اند. به طورى كه اگر فردى با شماره كارت اعتبارى اتاقى را در هتل رزرو كند و در موعد مقرر به هتل نرود، قانون به صاحب هتل حق مى دهد از حساب او برداشت كند و اگر مشترى قرارداد را به موقع فسخ كند و هتل دار به ناحق پول را از حساب او برداشت كرده باشد، قانون حق را به مشترى مى دهد.
همچنين در اين كشورها افراد از طريق اينترنت كار بورس و تجارت انجام مى دهند. همه اينها مستلزم سيستم هاى امنيتى پيشرفته است كه در آنها هم بانك ها و هم دولت شركت دارند و سيستم اينترنتى به اندازه اى امن مى شود كه افراد با خيال راحت تجارت مى كنند. همين طور سيستم هاى بيمه اى به قدرى قوى است كه اگر فردى توانست خرابكارى و سوء استفاده كند، ضررهاى افراد ديگر جبران مى شود.»
به اين ترتيب بالا رفتن ضريب امنيتى براى حفظ اطلاعات كارت هاى اعتبارى ضرورى است. اين موضوع اعتماد مردم را براى استفاده از كارت هاى اعتبارى به ويژه در تجارت الكترونيك بالا مى برد.
هر چند كه به كارگيرى همه اين مقدمات هزينه، دقت و عزم زيادى مى طلبد ولى مزاياى استفاده از كارت هاى اعتبارى به حدى زياد است كه به مشكلات گسترش دادن آن مى ارزد.
اين مزايا به قدرى زياد بوده است كه از دهه ۱۹۲۰ شركت هاى خصوصى مثل هتل ها و شركت هاى نفتى آمريكايى مشتريانشان را به استفاده از كارت اعتبارى تشويق مى كردند و بعد از جنگ جهانى دوم نيز سادگى استفاده از اين كارت ها به استفاده از آنها بعدى جهانى داد.
همين كه افراد بتوانند از سايت هاى فروش آنلاين كالايشان را خريدارى كنند، ـ البته در شرايط امن كه اطلاعات شخصى شان لو نرود ـ به جاى حمل ارز در سفرهاى خارجى از كارت اعتبارى استفاده كنند، مجبور نباشند پول نقد با خود جابه جا كنند و دائم مراقب سرقت از جيب يا كيفشان باشند و يا از تقلبى بودن پول ها بترسند يا خطر اختلاس كاهش يابد و دولت هر سال مجبور نباشد هزينه زيادى را صرف چاپ اسكناس كند، همه از مزاياى كارت اعتبارى است. ضمن اين كه كارت اعتبارى مى تواند با تسهيل تجارت، ميزان معاملات را افزايش دهد. چرا كه در جهان امروز تجارت، به ويژه تجارت الكترونيك وابسته به كارت اعتبارى است.
يك كارت پلاستيكى كه روى آن نام صاحب كارت و شماره اش ثبت شده و پشت آن نوار مغناطيسى حاوى اطلاعات مهم شخص است، اينك به يك وسيله مهم كسب و كار و تجارت تبديل شده است.
اولين كارت هاى اعتبارى جهان كه با آنها مى شد در بده بستان ها و هنگام خريد از فروشگاه ها پول جابه جا كرد توسط شركت ها به وجود آمدند. اين شركت ها كه هنوز هم در جهان به فعاليتشان ادامه مى دهند از مشتريانشان مبلغ عضويت سالانه دريافت مى كنند و هر چند مدت يك بار براى آنها صورت حساب مى فرستند. اما بزرگترين سيستم هاى كارت اعتبارى توسط بانك ها رواج پيدا كردند. در اين سيستم ها اين بانك است كه كارت صادر مى كند و هر يك از دارندگان كارت اعتبارى نزد بانك ها حساب دارند. بانك ها هم براى دارندگان كارت اعتبارى صورتحساب مى فرستند و در صورتى كه فرد در حسابش پول يا اعتبار كافى نداشته باشد از او مى خواهند كه حسابش را تكميل كند. ولى مشهورترين كارت هاى اعتبارى در سطح ملى و سپس بين المللى زمانى شكل گرفتند كه بانك ها به اين نتيجه رسيدند كه لازم است سيستم هاى مالشان را به هم متصل كنند تا مردم عادى به راحتى بتوانند با كارت اعتبارى از همه جا خريد كنند. اين اميدوارى وجود دارد كه در كشور ما هم همه از مردم تا بانك ها و شركت ها به اين نتيجه برسند كه گسترش كارت اعتبارى يك نياز و حتى ضرورت است.