اين روزها سخت ترين روزهاى كارى معاون امور برنامه ريزى و اقتصادى است. دكتر صادق خليليان در عين حالى كه برنامه كارى بخش كشاورزى را هر روز رصد مى كند. مسئوليت ستاد خشكسالى وزارت جهاد كشاورزى را هم برعهده دارد تا كشاورزى ايران را از حالت بحرانى خارج كند. هرچند كه او معتقد است بايد در كشور با تخصيص بيشتر اعتبارات عمرانى كار خيلى زودتر شروع مى گرديد حتى از يك دهه قبل، تا خشكسالى بدين گونه بخش كشاورزى را زمينگير نكند.با اين حال خليليان چندان نااميد نيست چرا كه او معتقد است مى توان از خشكسالى به عنوان فرصت طلايى استفاده كرد زيرا بالاخره مسئولان متوجه واقعيت ها، كمبودها و نيازهاى بخش كشاورزى شده، نيازهايى كه اگر برآورده شود، حتى با شرايط خشكسالى مشكلى براى كشور در آينده به وجود نمى آيد. ماحصل گفت وگويمان را با دكتر صادق خليليان معاون امور برنامه ريزى و اقتصادى وزارت جهاد كشاورزى مى خوانيد:
آقاى دكتر خليليان بايد اين واقعيت ها را كه ايران داراى اقليم خشك با ميانگين بارندگى ۲۵۰ ميليمتر در سال، تبخير دوبرابر ميانگين جهانى و داراى بالاترين فرسايش خاك است را پذيرفت و در واقع به همين دلايل مجبوريم هر هفت سال يك بار با پديده خشكسالى در بخش كشاورزى دست و پنجه نرم كنيم ولى به نظر مى رسد سال هاى سال از اين موضوع غفلت شده است و آنچنان كه لازم بوده در امور زيربنايى و سرمايه گذارى فعاليت نشده است. در نتيجه در سال هاى بروز خشكسالى مانند امسال اين پديده كه مى تواند با سرمايه گذارى مناسب قابل كنترل شود براى ما به شكل يك بحران ظاهر مى شود. ارزيابى شما از اين موضوع چيست و دولت نهم در اين زمينه چه اقداماتى انجام داده است
واقعيات كشور ما مشخص است. اين كه ايران كشورى خشك و نيمه خشك است و دوران هاى خشكسالى و ترسالى را معمولاً در طول دهه هاى گذشته داشته و در آينده نيز خواهد داشت و به همين دلايل درگذشته بايد به بخش كشاورزى اهميت بيشترى داده مى شد و سرمايه گذارى مناسب در امور زيربنايى آب و خاك و آبخيزدارى صورت مى گرفت. كشاورزى ايران يك كشاورزى نيمه سنتى است و در خيلى از مراحل ، با كشاورزى پيشرفته فاصله دارد و به خاطر غفلت هايى هم كه در طول چهار دهه گذشته انجام شده بيشتر از پتانسيل هاى طبيعى بخش كشاورزى كشور استفاده شده است دليل آن هم پرواضح است، وجود درآمدهاى نفتى؛ به خاطر اين درآمدها در كشور احساس نياز نمى شده و در سال هايى كه توليد كشاورزى زياد بوده صادر مى كردند و اگر هم توليدات محصولات كشاورزى كم مى شد با استفاده از درآمدهاى نفتى روبه واردات مى آوردند. همانطور كه ما در دهه ۷۰ بزرگترين واردكننده گندم و غلات دنيا بوديم اين نشان دهنده غفلت هايى است كه در ۴۰ سال اخير انجام شده است.
به هرجهت زمان را ازدست داده ايم، غفلت هايى در بخش كشاورزى انجام شده و ما به نقطه فعلى رسيده ايم. حال براى مواجهه با پديده خشكسالى چه بايد بكنيم
بايد ضمن اين كه كل برنامه ها و طرح ها و پروژه هايمان را مطابق اين واقعيت كشورمان تنظيم كنيم در جذب سرمايه گذارى و اختصاص اعتبارات عمرانى براى انجام امور زيربنايى آب و خاك و آبخيزدارى اقدامات ويژه اى انجام دهيم و در عين حال عقب ماندگى تاريخى مان را هم جبران كنيم. به همين دليل بايد طى يك برنامه پنج ساله اقدامات ويژه اى را درامور زيربنايى كشاورزى و مسائل مربوط به آبخيزدارى انجام بدهيم.
اين يك راه حل پيشنهادى است يا وزارت كشاورزى اين طرح ها را در دست اجرا دارد
در دست اجراست و با اجراى اين طرح ها مى توانيم مصونيت نسبى براى كشورمان در آينده ايجاد كنيم. اگر امروز اين اقدامات را انجام بدهيم ۱۰ سال ديگر تأسف نمى خوريم كه چرا به فكر آبخيزدارى نبوديم، همانطور كه ما الآن داريم گذشتگان را مورد نقد قرار مى دهيم كه چرا مسائل بخش كشاورزى را به گونه اى جلو بردند كه حالت روزمرگى داشته و در واقع دلشان خوش بوده به پتانسيل هاى طبيعى، صادرات يك مقدار ميوه و واردات هنگفت انواع محصولات ازجمله غلات به كشور، بنابراين ما بايد اشتباهات گذشتگان را تكرار نكنيم.
مثلاً يكى از اين كارها اين بود كه در گذشته سدهايى كه احداث شده كانال هايش احداث نگرديده و از پتانسيل هاى تان به نحو مطلوبى استفاده نشده است.
در حال حاضر چند درصد اراضى پاياب سدها فاقد كانال است
در مناطق بالادست و پائين دست سدها مجموعاً كمتر از ۲۰ درصد است، در گذشته سدها ساخته مى شد ولى كانالى براى انتقال آب آنها ايجاد نمى شد و ما مى بينيم كه در حال حاضر دو ميليون هكتار از اراضى پاياب سدها نمى توانند از آب سدها بهره مند شوند. چرا كه هيچ كانالى، كانال هاى اصلى و فرعى براى انتقال آب آنها ايجاد نشده است.
اين اراضى ديم هستند
بخشى از اين اراضى زيركشت ديم است و بخشى از آب هاى زيرزمينى استفاده مى كند و سطح آبهاى زيرزمينى در اين مناطق روز به روز در حال پائين رفتن است.
بنابراين اگر مديريت پروژه ما در دو دهه گذشته به نحو مطلوبى جلو مى رفت يعنى هر سدى را كه ايجاد مى كرديم شبكه هايش هم تكميل مى شد و همه به صورت يك پروژه ديده مى شد قطعاً در حال حاضر خيلى جلوتر از وضعيت فعلى بوديم. مضافاً اين كه آبهاى زيرزمينى به اين شكل افت نمى كرد؛ چرا كه بخشى از اراضى مان در پاياب سدها دارند از آب چاه استفاده مى كنند و از آب سدها بهره نمى برند.
به نظر من اتفاقى كه در طول سال هاى سه برنامه توسعه قبلى در بخش سدسازى افتاده يك مديريت غلط پروژه بوده زيرا كه در سدسازى، پروژه هايش هم بايد با خودش ديده مى شد. همانگونه كه سد مى زنيم و نيروگاهش هم احداث مى شود، كانالش را هم بايد احداث كنيم؛ چون به هر جهت ۸۰ درصد آب اين سدها براى كشاورزى مى خواهد استفاده شود.
خوشبختانه با پيگيرى هايى كه از سال ۸۵ آغاز شد در سال ۸۶ تمام رديف هاى احداث سدها به احداث سد و احداث كانال هاى آبيارى و زهكشى تبديل شد.
منظورتان بند «ح» ماده ۱۷ قانون برنامه چهارم است ولى اين ماده اجرايى نشده!
البته و اين يك الزام قانونى است، به نظر من چون سال گذشته نخستين سال اجراى اين قانون بود وزارت نيرو فرصت كافى نداشت تا بتواند مديريت پروژه هايش را كامل تغيير دهد ولى اميدوارم كه اين كار را انجام دهند چون الزام قانونى دارند و حتى بخشى از شبكه هاى فرعى اراضى پاياب سدها هم به آنها واگذار شده است.
همانطور كه عرض كردم ما متوجه اين ضعف تاريخى شده بوديم و اقداماتى را در جهت هدايت مديريت پروژه هايمان بر اين سمت انجام داده بوديم كه اين يك موفقيت براى بخش كشاورزى به شمار مى رود كه كشور را متوجه اين نكته كرديم و طرح هاى خوبى نيز به اين اجرا درآورديم.
ريشه اين مشكل كجاست
ببينيد ما نمى خواهيم مديريت بخش برنامه ريزى و عمرانى كشور را زيرسؤال ببريم. اما اين نقص در كشور وجود دارد و همه نسبت به آن مقصر هستند. وقتى سدى احداث مى شود و كانال ندارد در مواقع ترسالى آب قابل توجهى پشتش ذخيره مى شود اما كانالى براى انتقالش وجود ندارد. موقعى هم كه خشكسالى است اعلام مى كنند كه پشت سد، آب نيست. پس عملاً با وجود اين همه سرمايه گذارى از بسيارى از مزاياى سد نتوانسته ايم استفاده كنيم.
آقاى دكتر حجم آب ذخيره شده پشت سدها خيلى كمتر از پيش بينى هاى اوليه است، آيا اين مسئله مى تواند روى كشت آبى ما هم تأثير بگذارد.
وزارت نيرو در زمستان گذشته بايد مديريت بهترى را اعمال مى كرد البته زحمات آنها را نبايد ناديده گرفت. ولى گاهى اوقات پيش بينى ها درست از آب در نمى آيد. پيش بينى هاى اوليه مسئولان ذيربط به اين شدتى كه الآن ما با آن مواجه شديم نبود، بدبينانه ترين حالت ۲۰ درصد كاهش نسبت به زمانهاى عادى بود در حالى كه الآن اعلام مى كنند بيش از ۴۰ درصد كاهش بارندگى داشته ايم. به همين دليل من فكر مى كنم در مديريت ذخيره سازى آب پشت سدها ظرافت لازم به خرج داده نشده است.
با تمهيدات وزارت نيرو اميدواريم براى آب شرب و صنعت مشكلى نباشد. هرچند كه ممكن است آب مورد نياز كشاورزى در برخى مناطق تأمين نشود ولى خوشبختانه پتانسيل بخش كشاورزى به گونه اى است كه آب ۶۰ درصد اراضى زيركشت ما از طريق آبهاى زيرزمينى تأمين مى شود.
يعنى كل اراضى زراعى آبى و كشاورزى
بله و خوشبختانه از اين بابت كمتر تحت تأثير قرار مى گيريم. به همين خاطر مديريت پروژه هايمان را هدايت كرديم به سمت روش هاى كشتى كه آب كمترى مصرف كند.
آقاى دكتر يكى ديگر از راهكارهاى كنترل خشكسالى مى تواند توسعه آبيارى تحت فشار باشد آمارها نشان مى دهد با روند كنونى تا ۵۰ سال ديگر نمى توانيم اراضى مان را به سيستم آبيارى تحت فشار مجهز كنيم تمهيد شما در اين خصوص چيست
خب، اين يك بحث ضرورى براى كشور ما به شمار مى رود ولى شما در نظر داشته باشيد از آغاز فعاليت دولت نهم تاكنون ۲۰۰ هزار هكتار از اراضى كشور زيرپوشش آبيارى تحت فشار درآمده كه باعث صرفه جويى در مصرف آب مى شود.
ولى اين كافى نيست، قبول داريد
بله، زيرا اين در چارچوب بودجه اى است كه به وزارت جهاد كشاورزى داده شده حرف من هم مشخصاً همين است كه نوع توزيع اعتبارات و مديريت پروژه هايمان در كشور درست نيست و بايد بين اولويت هاى مختلف متناسب توزيع شود.
دولت نهم ۲۰۰ هزار هكتار را تجهيز كرده در حالى كه سه برنامه گذشته فقط ۴۷۰ هزار هكتار از اراضى به آبيارى تحت فشار تجهيز شده؛ يعنى در طول ۱۵ سال و اين نشان مى دهد در گذشته از اين موضوع غفلت شده است.
در حالى كه ما ظرف دو سال و نيم گذشته توانستيم بيش از يك برنامه پنج ساله اين طرح را جلو ببريم.
اقدام ديگر توسعه كشت گلخانه اى بوده ما تقريباً از اواخر سال ۸۴ توسعه كشت گلخانه اى را در اولويت قرار داديم. ستاد ويژه اى براى آن ايجاد كرديم كه بتوانيم هم امور زيربنايى آن را با سرعت بيشترى انجام بدهيم هم خود احداث گلخانه ها را بعد از انجام امور زيربنايى در دستور كار قرار بدهيم.
خوشبختانه در قالب بودجه سال گذشته تمام استان ها ملزم شدند سه تا پنج درصد كل اعتبار عمرانى استان مربوط به خود را به امور زيربنايى احداث گلخانه اى و مجتمع هاى توليدى اختصاص دهند كه اين نشان دهنده اقداماتى است كه ما از سالهاى قبل يعنى ۸۴ شروع كرديم كه اين در بودجه ۸۶ عملياتى شد و خوشبختانه توسعه خيلى خوبى در امور زيربنايى گلخانه هاى ما به وجود آمد و ما از طريق كمك هاى فنى، اعتبارى، تسهيلات بانكى ساير تأسيسات گلخانه اى را تكميل كرديم و در اختيار فارغ التحصيلان و تعاونى هاى كشاورزى و متقاضيان منطقه اى و محله اى قرار داديم و مى توانيم بگوييم رشد توسعه گلخانه ها در دو سال و نيم گذشته دو برابر شده است. خب، اين اقداماتى بود كه در چارچوب بودجه و تمهيد وزارتخانه كه ما توانستيم انجام بدهيم.
براى حل ريشه اى اثرات خشكسالى در كشور بايد سالانه حداقل ۱ ميليارددلاربه مدت پنج سال به طرح هاى امور زيربنايى، آبخيزدارى و تغيير روش هاى آبيارى و كشت در بخش كشاورزى اختصاص داد، به اين ترتيب ضمن استفاده از پتانسيل هاى كشور مى توان به رونق بخش كشاورزى و روستايى كشور و كاهش نرخ بيكارى در كشور اقدام نمود و در برابر خشكسالى كشور را مصونيت بخشيد. در مقابل اثرات مثبت و منافع بسيار زياد آن چنين اقدامى هزينه زيادى محسوب نمى گردد و دولت و مجلس بايد هر چه سريع تر در اين زمينه اقدام نمايند.
همچنين در زمينه انتقال يافته هاى تحقيقاتى پيشرفت هاى خوبى صورت گرفت كه در قالب طرح ناظرين مزرعه و طرح كارورزى، نزديك به ۱۵ هزار نفر از فارغ التحصيلان با مزارع و واحدهاى توليدى پيوند خوردند كه قدم خوبى به شمار مى رود تا بتوانيم يافته هاى جديد را به مزارع منتقل كنيم. در زمينه توسعه مكانيزاسيون كارهاى خوبى انجام شده در ۲/۵ سال گذشته حدود ۵۰ هزار دستگاه تراكتور و كمباين دراختيار كشاورزان قرار داده شد كه ضريب توسعه مكانيزاسيون را از حدود شش دهم به يك رساند.
در زمينه توسعه آبخيزدارى نيز همچنين در۳ سال گذشته حداقل ۳/۵ ميليون هكتار عمليات آبخيزدارى انجام شد.
اما واقعيت اين است كه بخش كشاورزى بخش وسيعى است و بايد در طول ۱۰ سال گذشته كارهاى بسيارى در اين بخش انجام مى شد. در سال ۸۵ طرح ويژه اى براى عمليات آبخيزدارى تهيه شد و در سال ۸۶ نيز اين را بشدت دنبال كرديم كه بتوانيم ۹۲۰ ميلياردتومان به اين بخش تزريق كنيم.
يعنى يك ميليارد دلار حساب ذخيره ارزى
بله، يك ميليارددلار از حساب ذخيره ارزى براى توسعه كارهاى آبخيزدارى و توسعه پوشش گياهى در مناطق مختلف و طرح هايى كه به ذخيره سازى آب در زيرزمين منجر شود.
اين طرح نهايى شد
متأسفانه هنوز خير، با روند كندى پيش مى رود. متأسفانه شرايط كشور از نظر بودجه بندى و برنامه ريزى به گونه اى است كه كارآيى لازم را ندارد و مى بينيم كه هشدارهايى را كه ما به مسئولان داديم با تأخير مواجه مى شود. به نظر مى رسد مسئولان بايد خشكسالى را لمس مى كردند تا متوجه عمق مسئله بشوند. اين مشكلى است كه وجود دارد و جلسات متعددى برگزار مى شود ولى منجر به اخذ نتيجه نمى شود. مثلاً راجع به مابه التفاوت ۲/۵ درصد سود تسهيلات بانكى بخش كشاورزى كه بايد از سال ۸۴ اعطا مى شد جلسات زيادى برگزار شد، اما اينها هيچ كدام عملياتى نشد. يا درخصوص مباحث بهاى آب و برق و گاز واحدهاى توليدى كشاورزى كه اين قانون است و بايد براساس نرخ مربوط به كشاورزى محاسبه شوند جلسات زيادى برگزارشد. مكاتبات زيادى انجام شد در اين خصوص يك زونكن نامه دارم كه مى توانم به شما نشان دهم دستوراتى كه اجرايى نشد و اين يك ضعف است. با وجود برگزارى جلسات و اخذ تصميمات دستورات، واقعيت اين است كه بعد از آقاى رئيس جمهور لايه هاى مديريتى ما نمى توانند مسائل را به نحو مطلوبى راهبردى، هدايت و عملياتى كنند و متأسفانه خيلى امور هم به اينها تفويض شده اين يك مشكل حال حاضر كشور است كه نه مى توانيم خيلى بازش كنيم و نه بگذريم چون ما را دچار مشكل مى كند.
در هر صورت به نظر مى رسد اين خشكسالى در نهايت بر روى خودكفايى برخى محصولات ما تأثير بگذارد چون به هر جهت ۴۰ درصد اراضى زير كشت ما ديم است و برنامه هايى كه شما عنوان كرديد برنامه هاى بلندمدت براى كنترل و مهار خشكسالى است، برنامه هاى كوتاه مدت و ضربتى شما در اين زمينه چيست و آيا انجام كشت دوم در دستور كار بخش كشاورزى قرار گرفته
بله حتماً انجام مى شود و ساير اقدامات نيز در استان ها شروع شده است.
همانطور كه مستحضر هستيد توسعه بيمه در شرايط كنونى مى تواند به عنوان مهمترين بازوى حمايتى از كشاورزان به كمك آنها بيايد و اين در حالى است كه طلب دولت به صندوق بيمه محصولات كشاورزى طى چند سال گذشته همچنان عملياتى نشده، شما اقدامى در اين خصوص انجام نداده ايد
خب، متأسفانه بحث پرداخت بدهى دولت به صندوق بيمه محصولات كشاورزى نيز مشمول مرور زمان شده و با وجود جلسات متعددى همچنان معلق مانده، قرار بود اين مسئله در بودجه سال ۸۵ لحاظ شود كه نيامد در بودجه سال ۸۶ قرار بود بيايد كه نيامد آن موقع رقم بدهى ۳۵۰ ميليارد تومان بود و هم اكنون به ۶۷۰ ميلياردتومان رسيده است. به هر جهت بانك كشاورزى مبلغى را به صندوق بيمه مى دهد و صندوق بيمه به كشاورزان و دولت بايد سهم خود را بابت اين عمليات بپردازد. متأسفانه همچنان طلب صندوق باقى مانده و پيگيرى ما در جلسات متعدد عملاً به نتيجه نرسيده ولى خوشبختانه دولت بودجه صندوق را در طول دو سال و نيم گذشته چهار برابر كرده كه اين قدم مثبتى بوده يعنى از ۵۰ ميلياردتومان به ۲۰۰ ميلياردتومان افزايش پيدا كرده و امسال اين رقم به ۲۳۰ ميليارد تومان افزايش يافته ولى مسلماً اگر دولت بدهى اش را هم پرداخت كند قطعاً صندوق بيمه مى تواند عمليات پوشش بيمه را به همه محصولات با تنوع بيمه مختلفى گسترش دهد.
ادامه دارد
