معصومه عباسى‎/ كارشناس مشاوره و راهنمايى
«والدين، خانواده ها و اولياى مدرسه محيط خانواده و مدرسه رادر زمان امتحانات نبايد به گونه اى تغيير و تحول دهند كه غيرعادى به نظر برسد، چرا كه غيرعادى كردن محيط استرس، اضطراب و دلهره براى بچه ها به وجود مى آورد. ضمن آن كه دانش آموز تصور مى كند حادثه بسيار مهمى رخ خواهد داد، بنابراين بايد براى مقابله با شكست هاى احتمالى خود را آماده كند، درحالى كه با اين روش ها انگيزه و علاقه در او ايجاد نمى شود چرا كه خود را براى مقابله و رويارويى با امتحان مسلح مى كند، بهترين شرايط آن است كه امتحان را در ذهن دانش آموز به عنوان همراه و نجات دهنده درونى كنيم.
هر چقدر محيط را به گونه اى ويژه تغيير دهيم درون بچه را متلاطم و به هم ريخته مى كنيم، ضمن آن كه ممكن است رفتار والدين و معلمان در تغيير دادن محيط به ويژه محيط خانه موجب شود بچه ها توان خود را كمتر از ميزان واقعى آن بدانند و به تبع آن اعتماد به نفس خود را از دست بدهند.
امتحانات كه از راه مى رسد بسيارى از خانواده ها سعى مى كنند برخى از برنامه هاى خود از قبيل مهمانى رفتن و مهمانى دادن را متوقف كنند تا شرايط خانه براى درس خواندن و امتحان دادن بچه ها مهيا شود، در حالى كه مهمانى رفتن خانواده ها و توجه به تغذيه بچه ها از جمله مسائلى است كه همواره بايد از سوى خانواده ها مديريت شود، در غير اين صورت نتيجه مخرب در پى خواهد داشت. بنابراين رفتار برخى از خانواده ها در روزهاى امتحان كه نسبت به اين مسائل توجه ويژه اى نشان مى دهند نادرست است. البته بايد رفع برخى از نيازهاى دانش آموزان همچون خريد كردن را هم كه مى توان به روزهاى پس از امتحان موكول كرد، متناسب با سن و سال و شرايط روحى دانش آموزان به آنها تفهيم كرد.
بايد بدانيم آزمون و امتحان از جمله مباحثى است كه به سنجش و افزايش يادگيرى كمك مى كند، ولى متأسفانه ما در نظام آموزشى خود به بعد سنجش امتحان بيشتر توجه مى كنيم تا ابعاد ديگر آن. البته شرايط و نحوه برگزارى آزمون به عنوان ابزار يادگيرى اصولى علمى دارد كه بايد مورد توجه قرار گيرد.

صحرا محمدى

هر وقت بوى خرداد يعنى فصل امتحان به مشام مى رسد روزها براى دانش آموزان حال و هوا و رنگ ديگرى دارد. هر وقت روزهاى امتحان از گرد راه مى رسد خانواده و مدرسه و دوستان و آشنايان و حتى اهالى محله دست به دست هم مى دهند تا اين فصل نه چندان خوشايند بويژه براى بچه ها را به سرانجام خوشى برسانند، مهمانى رفتن و مهمانى دادن ها لغو مى شود، ذائقه خانواده تغيير مى كند و غذاهاى مقوى و پروتئين و ويتامين دار و انواع و اقسام آجيل هاى پرچرب و ملات جاى برنامه عادى غذايى خانواده را مى گيرد. يعنى مادر تا اطلاع ثانوى كه همان پايان امتحانات است از طبخ غذاهاى درخواستى و باب ميل ساير اعضاى خانواده معذور است. فرزندان كوچك خانواده هم در اين ميان ظاهراً نقش مهمى ايفا مى كنند، به اين معنى كه تا حد امكان كارى به كار خواهر و برادر محصل خود ندارند و سعى مى كنند آرام و بى سر و صدا بازى كنند، البته كمك هاى بى دريغ اهالى محله را هم براى بهتر امتحان دادن بچه ها نبايد فراموش كرد، چرا كه اجازه نمى دهند بچه هايشان در كوچه فوتبال بازى كنند، يا سر و صدا راه بيندازند، ضمن آن كه از بوق زدن هاى ممتد هم پرهيز مى كنند. نقش معلم ها را هم در اين ميان نبايد ناديده گرفت، آنها با امتحان گرفتن هاى متعدد و ملزم كردن بچه ها و خانواده ها به اين كه هر شب امتحانى از درس هاى مختلف از دانش آموزان گرفته شود، سعى خود را براى نتيجه گرفتن بهتر دانش آموزان به كار مى برند.
به هر حال همه اين كارها به اين خاطر است كه خانواده ها، والدين و معلمان و مربيان مدرسه تصور مى كنند اين تغييرات آماده كردن شرايط محيط خانواده و مدرسه براى بهتر برگزار شدن امتحانات است، درحالى كه بسيارى از روانشناسان و كارشناسان تعليم و تربيت بر اين باورند كه ايجاد تغييرات محسوس و عمده در دوران امتحان استرس، اضطراب و فشارهاى روانى را بر دانش آموز وارد مى كند. بنابراين بايد تا حد امكان شرايط را بدون تغيير براى فصل امتحان بچه ها مهيا كنيم و شرايط خانه و مدرسه را از نظر بچه ها ويژه و خاص تصويرسازى نكنيم و اجازه دهيم آنها با استرس كمتر و خيالى آسوده تر روزهاى امتحان را پشت سر بگذارند ضمن آن كه با اين رفتارها غول امتحان (به گمان بچه ها) را هم در ذهن بچه ها شكست مى دهيم.

شهناز سلطانى
«اين بار دهم است كه مى خوانم، اما فكر مى كنم چيزى در ذهنم نمانده است»، «تا نصفه شب بيدار بودم و داشتم فرمول ها را حفظ مى كردم، اما اگر الان بپرسى هيچ كدام يادم نيست و ...»
اينها فقط چند تا از شكوه هاى دانش آموزان در شب و روز امتحان است. به راستى چرا واقعاً تا ساعت ها پاى دفتر و كتاب و جزوه هاى خود مى نشينيم، از تغذيه و خواب و خورمان مى زنيم ولى احساس منفى اى در ما ريشه مى دواند كه انرژى هايى كه صرف كرده ايم بى فايده بوده اند. غافل از اين كه نيازمند بازنگرى در شيوه مطالعه خود هستيم.كارشناسان نظام آموزشى براين نكته اذعان و تأكيد دارند كه با آموختن و پياده كردن شيوه هاى صحيح مطالعه، مى توان امتحان و مطالعه كتب درسى را براى خود لذتبخش كرد.
داشتن يك برنامه ريزى اصولى و با دقت در مطالعه و نتيجه حاصل از آن بسيار تأثيرگذار است. بهتر است در برنامه ريزى هدف خود را مشخص كنيد، ميزان زمانى را كه لازم است صرف هر درس كنيد، نيز بنويسيد. در اين ميان مى فهميد كه مطالعه برخى از دروس نيازمند صرف زمان زيادى است ولى برخى از دروس زمان زياد را نمى طلبد.
اگر فرصت چند روزه براى شروع امتحانات يا در فواصل بين امتحانات داريد بهتر است چند درس را به طور همزمان مطالعه كنيد، در اين صورت كمتر خسته و دلزده از امتحان مى شويد. تنوع دروس در اين مواقع بسيار اهميت دارد. به اين معنى كه به طور مثال فيزيك و رياضى را با هم نخوانيد بلكه رياضى و ادبيات را با هم مطالعه كنيد. در حين مطالعه هم ابتدا به كليت مسئله و كتاب توجه كنيد، سپس موارد مهم را بيشتر مد نظر بگيريد. يادداشت كردن نكات مهم و كليدى و خط كشيدن زير مطالب مهم كتاب به طور منسجم هم اهميت دارد. مرور اين نكات در زمان نزديك به امتحان براى شما مفيد خواهد بود به طورى مطالب كتاب را براى شما يادآورى مى كند. مطالبى را هم كه يادداشت مى كنيد پراكنده و بى ارتباط با يكديگر نباشد.
پاداش دادن هم مى تواند انگيزه و بازده شما را براى مطالعه افزايش دهد. به اين صورت كه با خود عهد كنيد اگر درس فيزيك را در مدت زمان مشخصى با تمركز بخوانيد و تمام كنيد براى چند دقيقه فيلم مورد علاقه تان را تماشا كنيد و يا به موسيقى دلخواه تان گوش فرادهيد.
با تغذيه ويژه، كم خوابى و ساعات طولانى مطالعه خود را از امتحان بيزار نكنيد، مطمئن باشيد اگر هدفتان را از درس و امتحان به روشنى براى خود ترسيم كرده باشيد ديگر درس و امتحان برايتان سخت و دشوار نخواهد بود، به گونه اى كه يادآورى امتحان سايه استرس و اضطراب را بر وجود شما بگستراند بلكه فكر كردن به آن هدف و تلاش براى موفقيت در آن انگيزه، انرژى و بازده شما را چندين برابر مى كند.
مطالعه نشان داده است بيش از ۳۰ دقيقه نمى توان روى يك درس متمركز شد، بنابراين پس از ۳۰ دقيقه مطالعه به يك استراحت ۱۰ تا ۱۵ دقيقه اى نياز پيدا مى كنيم.در هر محيطى كه بيشتر با آن سازگارى داريد مطالعه كنيد. برخى از دانش آموزان عادت به مطالعه در محيطى شلوغ و پر سر و صدا دارند اما برخى در محيط آرام و ساكت تمركز مى گيرند. برخى بايد راه بروند و بلند بلند كتاب بخوانند اما برخى ديگر بايد پشت ميز بنشينند و آرام به مطالعه بپردازند. به هر حال خود را محدود نكنيد در هر شرايطى كه بهتر تمركز مى گيريد و به مطالعه بيشتر و مفيدتر نزديك مى شويد درس بخوانيد.

دكتر پرويز رزاقى شهرستانى‎/ روانشناس

اضطراب يكى از شايع ترين اختلالات نوروتيك است كه همه انسان ها در شرايط مختلف آن را تجربه مى كنند و داراى انواع و درجات مختلف است كه يكى از انواع آن اضطراب در زمان امتحان است كه دانش آموزان در زمان ارزيابى در پايان سال تحصيلى دچار آن مى شوند.در تعريف اضطراب امتحان بايد گفت: نوعى مشغوليت ذهنى است كه دانش آموز درباره نتيجه امتحان و يا در ارزيابى خود به همراه دارد. اضطراب سازنده نوعى از اضطراب است كه شخص را براى فعاليت درسى و برنامه ريزى منظم تر سوق مى دهد و معمولاً شخص را فعال و توانمند مى سازد تا بتواند نتيجه بهترى از مطالعه خويش به دست آورد.
اضطراب مشكل آفرين نوعى از اضطراب است كه با دلهره و تشويش زياد همراه بوده و با درگيرى ذهنى و تصورى كه مبنى بر موفق نبودن در امتحان است، وسواس مطالعه كردن مثل خواندن بيش از حد، بى توجهى به خواب و غذا همراه مى شود.
* نشانه هاى اضطراب سازنده
۱ـ دانش آموز علاوه بر نشان دادن حساسيت مناسب به درس، روند زندگى معمولى خويش را ادامه مى دهد. مثل: خوردن، خوابيدن و حرف زدن با خانواده. ۲ـ دانش آموز هنگام مطالعه نوعى از هيجان مثبت دارد. ۳ـ بيشترين وقت خود را براى خواندن درس صرف مى كند نه همه وقت خويش را.
۴ـ با آرامش و اطمينان بيشترى مطالعه مى كند.
۵ ـ عوامل محيطى تأثير كمترى بر او دارند.
۶ ـ آنچه را كه مطالعه مى كند به راحتى مى تواند در ذهنش نگه دارد و يا به حافظه بسپارد.
* نشانه هاى اضطراب مشكل آفرين
۱ـ بدون اطمينان درس مى خواند.۲ـ در موقع خواندن درس، به نتيجه امتحان بيشتر فكر مى كند تا به يادگيرى.۳ـ مشغوليت ذهنى بخش وسيعى از ذهن و سيستم روانى اش را در برمى گيرد و موجب مى شود درباره موفقيت و عدم موفقيت خود، مطالبى را بر زبان آورد.۴ـ احساس دلشوره و تشويش مداوم دارد. ۵ ـ افكار و نگرش منفى دارد.۶ ـ اضطراب او با نشانه هاى روان تنى مثل درد در ناحيه معده، شكم و حالت تهوع همراه است.۷ـ اختلال در خوردن مثل پرخورى يا كم خورى.۸ ـ اختلال در خواب، پرخوابى يا كم خوابى يا كرختى روزانه.۹ـ نداشتن تمايل براى خواندن كتاب و گاهى تلاش مضاعف براى بيشتر خواندن درس ها.۱۰ـ لجبازى و بهانه گيرى هاى مختلف مى كند.۱۱ـ گريه هاى طولانى و بى علت دارد.
* علل وجود اضطراب امتحان
۱ـ كمال گرايى يا ايده آل بودن (شخص دوست دارد هميشه جزو برترين ها باشد.)۲ـ نداشتن آمادگى قبلى (شخص به خاطر مطالعه ناكافى و يا برنامه ريزى منظم يا ضعف بنيه علمى دچار اضطراب مى شود.)
۳ـ ترس از دست دادن موقعيت خويش در خانواده
۴ـ فشار بيش از حد والدين (تذكرات مكرر والدين براى مطالعه بيشتر فرزند، او را دچار اضطراب مى كند.)
۵ـ والدين مضطرب (گاهى اوقات والدين مستقيماً چيزى درباره اضطراب امتحان نمى گويند، اما خودشان در زندگى مضطربند. فرزند اضطراب والدين را درونى كرده و روى مسئوليت اصلى خويش يعنى درس خواندن متمركز مى كند.)۶ ـ رقابت (دانش آموزى كه در كلاس يا بين اقوام و دوستان خود، نوعى احساس رقابت با آنان دارد.)۷ـ رفتار معلم و مدرسه در جلسه امتحان (سختگيرى و مقررات سخت و نامطلوب سر جلسه امتحان، اين كه معلم و ناظر امتحان با بيان مطالبى يا مقرراتى اضطراب را در دانش آموز ايجاد مى كند.)۸ ـ مقايسه كردن (والدينى كه فرزند خويش را با ديگران مقايسه مى كنند و يا تأكيد بر موفقيت ديگران و ضعف فرزند خويش دارند.)
۹ـ وعده نامناسب دادن (والدينى كه پاداش يا امكان مناسبى را به شرط كسب نمرات برتر (بيست) به فرزند خويش مى دهند، احساس از دست دادن پاداش در نظر گرفته شده نوعى اضطراب برانگيز است.)
* راه حل هاى عملى براى كاهش اضطراب امتحان
۱ـ مطالعه و مرور بيشتر و تقويت بنيه علمى ( مطالعه بيشتر دانش آموز موجب تقويت اعتماد به نفس در امر يادگيرى و پاسخ دهى او در امتحان مى شود.)
۲ـ پائين آوردن سطح انتظار (هر چه انتظار پائين تر باشد (گرفتن نمره بيست) امكان درونى كردن آرامش و كاهش اضطراب و در نتيجه موفقيت بهتر در امتحان حاصل مى شود.)۳ـ پذيرش توانمندى هاى خود (ايجاد اين احساس كه من (دانش آموز) تلاش خود را انجام دادم و حتماً موفقيت خوبى را به دست خواهم آورد.)۴ـ توجه به نكات مثبت و موفقيت هاى گذشته (آن دسته از موفقيت هايى را كه در گذشته تجربه كرده، در ذهن خود بياورد.)۵ـ برطرف كردن ضعف بنيه علمى (تلاش براى برطرف كردن ضعف بنيه علمى از طريق كمك گرفتن از دوستان، معلم يا دانش آموزان زرنگ و كتاب هاى كمك درسى...)۶ ـ مقايسه با خود (ايجاد اين فكر كه هر كسى توانمندى هاى مخصوص به خود را دارد.)۷ ـ پرسش و پاسخ هاى مكرر (پرسش و پاسخ هاى پى درپى از خود سبب آگاهى از فرآيند يادگيرى، پردازش اطلاعات مجدد و تقويت اعتماد به نفس بيشتر و در نتيجه كاهش اضطراب مى شود.)۸ ـ استراحت كوتاه بين زمان هاى درس خواندن (دانش آموز در حين مطالعه بين درس، فرصت كوتاهى را براى استراحت خود اختصاص مى دهد، اين امر سبب به يادسپارى بهتر مطالب خوانده شده در ذهن مى شده و همچنين سبب تقويت روحيه و سلامت روانى و كاهش اضطراب مى شود.)۹ـ توكل به خدا (ياد خداوند آرام بخش دل هاست، در زمان قبل از امتحان به خداوند توكل كنيم تا هر آنچه را كه خوانده ايم به ياد آوريم.)۱۰ ـ تنفس عميق (تنفس عميق قبل از شروع جلسه امتحان موجب مى شود تا اكسيژن بيشترى به مغز برسد و آرامش جسمى بهترى را به دست بياوريم.۱۱ـ نگاه كردن به يك يك سؤالات (اگر به يكباره به همه سؤالات امتحانى نگاه كنيم ممكن است در بين سؤالات به سؤالى برخوريم كه ياد نگرفته باشيم و موجب اضطراب شود و در نتيجه سؤالات ديگرى را هم كه ياد گرفته ايم، قدرت پاسخگويى را از دست بدهيم.
* وظايف خانواده براى كاهش اضطراب
۱ـ به فرزندان يادآور شويم كه تو زحمات خود را كشيده اى و نتيجه امتحان هر چه باشد برايمان ارزشمند خواهد بود.۲ـ تلاش كنيم تا فضاى درون خانواده در آرامش و سلامت روانى باشد.۳ ـ سعى كنيم در زمان امتحانات از شركت در مراسم و ميهمانى ها و رفت و آمدهاى خانوادگى دورى كنيم.۴ ـ در صورت وجود مشكل در خانواده حتى المقدور در حضور دانش آموز مطرح نكنيم.۵ ـ با كلام خود سعى در مطرح كردن يا زنده نگه داشتن توانمندى هاى مثبت فرزندمان داشته باشيم.۶ ـ از تحقير و سرزنش مثل تو حساسيت زياد به درس دارى و بى عرضه هستى خوددارى كنيم.۷ ـ ايجاد ارتباط مناسب با فرزند، اگر فرزندمان بخواهد از دلواپسى خود از امتحان موضوعى را به ما بگويد پنهان كارى نكند و يا ترس از بيان احساسش نداشته باشيم.۸ ـ شرايط منزل را به گونه اى فراهم كنيم كه فرزندمان زودتر از موعد در شب قبل از امتحان بخوابد.۹ـ ايجاد احساس مثبت در فرزند (با گفتن اين جملات «ما به توانمندى هاى تو آگاه هستيم» و «براى ايجاد ارزش هاى مثبت تلاش كنيم.»)
۱۰ـ پيشنهاد مصرف مواد لبنى مثل شير و ماست و مواد قندى در شب قبل از امتحان (تأكيد متخصصين تغذيه براى اين امر) موجب آرامش فرزندمان مى شود.
۱۱ـ با حفظ خونسردى و ايجاد آرامش در خودمان، روزهاى امتحانى را براى فرزندمان آرام كنيم.
۱۲ـ زودتر از موعد، فرزندمان را از خواب بيدار كرده تا عوامل محيطى مثل ديررسيدن و ترافيك فرزندمان را دچار اضطراب نكند.