نوشتن كتاب امروز به صورت يك سنت در ميان رهبران آسياى مركزى
در آمده است. هر سال شاهد انتشار كتاب و اثر جديدى از سوى سران اين جمهورى ها هستيم. برخى از اين كتاب ها جنبه يك منشور حكومتى را دارند كه در آنها رؤساى جمهور وحاكمان اين كشورها سعى دارند ديدگاه خويش را در باره وضع حال و آينده سياسى كشور بيان كنند. برخى ديگر به يكى از موضوعات و مسائل مهم حوزه فرهنگ، اقتصاد يا حتى امور اجتماعى و رفاهى جامعه مى پردازد. نكته مهم اين است كه سياستمداران اين كشورها با آنكه تريبون هاى گوناگون از تلويزيون تا اينترنت و مطبوعات در اختيار دارند اما شأن تاريخ سازى براى كتاب قائل هستند، همچنان كتاب را منشأ اعتبار و كسب پرستيژ مى دانند و تصور غالب در ميان اين دولتمردان اين است كه در قالب كتاب ميراث حكومتى آنان براى نسل هاى آينده به يادگار مى ماند.
سنت كتاب نويسى اكنون چند سال است كه به صورت گسترده در دواير حكومتى كشورهاى آسياى مركزى دنبال مى شود به نحوى كه امروز ليستى از تأليفات آنان زينت بخش ويترين و دفتر كار شان شده است. از مراد نيازاف رئيس جمهور فقيد تركمنستان كه نخستين بار سنت كتاب نويسى را با تأليف اثرى مناقشه انگيز به نام روحنامه منتشر كرد تا خلف او بردى محمداف كه به عنوان پزشك تاكنون چند اثر منتشر كرده است و اسلام كريم اف و امامعلى رحمان در ازبكستان و تاجيكستان هر كدام نوشتن و انتشار كتاب را در كانون علايق خويش قرار داده اند.
تفاوت كاربرد كتاب هاى اين زمامداران با آثارى كه از سوى آكادميسين ها و انديشمندان آسياى مركزى به رشته تحرير در مى آيد در اين است كه تأليفات اين رهبران غير از صدور به بازار نشر به عنوان يك سياستنامه جايگاه مجموع القوانين را پيدا مى كند. بر اساس آنچه رسانه هاى اين كشورها نقل مى كنند در اغلب كشورهاى آسياى مركزى اكنون كتاب هاى رهبران به عنوان يك منبع درسى مدارس يا جزوه دانشگاهى تدريس مى شود.
البته از وقتى كه روابط سياسى اين دولت ها با طرف هاى غربى سرد شده و رهبران اين كشورها پيوند هاى سنتى خويش با روسيه را تحكيم كرده اند، رسانه هاى اروپا و آمريكا با زبان انتقادى از كتاب هاى اين رهبران ياد مى كنند تاحدى كه موضوع كتاب نويسى دولتمردان آسياى مركزى را به سوژه اى براى استهزاى آنان تبديل كرده اند. برخى اين محافل تلاش مى كنند از كتاب رهبران آسياى مركزى به عنوان امرى مهمل تعبير كنند يا آنكه تدريس اين كتاب ها در مدارس را نشانه اى از تحميل باورهاى حاكمان و بسته بودن فضاى فرهنگى در اين جوامع معرفى كنند.
با اين حال تبليغات منفى رسانه هاى غرب در اين باب چندان تأثيرى نداشته و سران آسياى مركزى بى اعتنا به اين واكنش ها همچنان نگاه رقابت گونه خويش به بازار كتاب را حفظ كرده اند.
نمونه جديد از كتاب هايى كه به نام رهبران آسياى مركزى چاپ شده است نكات جالبى را ياد آورى مى كند. سوژه هاى انتخابى آنها بسيار متنوع است و هر كدام از اين سوژه ها تابلويى از تصورات آنها از جامعه و محيط حكمرانى شان است. در واقع آنها موضوعات اصلى كتاب شان را به چيزى اختصاص داده اند كه محور مشكلات جامعه شان است.
از اين قبيل است كه «اسلام كريم اف» رئيس جمهور ازبكستان كتاب جديدش را مسئله معنويت در اين كشور اختصاص داده است.
ازبكستان از زمره كشورهايى است كه در سال هاى اخير دستخوش تحولاتى عميق شد، اين حوادث به اراده نيروهاى معارض كريم اف سازماندهى گرديد و در نهايت به درگيرى هاى گسترده اپوزيسيون اين كشور با حكومت و غائله انديجان انجاميد. هم اكنون نيز يكى از جدى ترين نيروهاى مخالف حكومت جريان هاى مذهبى هستند كه از پشتيبانى طرف هاى خارجى و رسانه هاى منطقه اى و جهانى نيز برخوردارند.
به هر حال كريم اف موضوع كتاب تازه خويش را معنويت قرار داده وعنوان آن را «معنويت نيروى شكست ناپذير» برگزيده است.
به همين دليل كتاب كريم اف در وهله اول با واكنش منفى مخالفان او و نيز رسانه هاى ليبرال روبه رو شد. آنها تلاش كردند كه موضوع اين كتاب را مشى سياسى كشور مغاير قلمداد كنند.
البته چنين واكنشى دور از انتظار نبود. روابط تاشكند بويژه در دو سال اخير با جهان غرب به تنش آميخته است. ريشه اين تنش ها نيز دو تصميم كريم اف بوده كه آمريكا و اروپا را نگران ساخت. اولى تصميم او براى برچيدن پايگاه نظامى آمريكا و دومى تلاش وسيعى كه تاشكند براى احياى مناسبات استراتژيك خويش با روسيه و نيز احياى اتحاد كشورهاى همسود به عمل آورد.
از اين روست كه حكومت تاشكند در كشمكش با محافل سياسى غرب قرار دارد كه همواره از بحث حقوق بشر و دموكراسى براى تحت فشار گذاشتن او بهره مى گيرند.
در روزهاى گذشته تلويزيون دولتى ازبكستان طى مراسمى كتاب جديد اسلام كريم اف را رونمايى كرد، در اين مراسم اغلب شركت كنندگان در توصيف كتاب «معنويت نيروى شكست ناپذير» سخن گفتند.
به گفته يك تحليلگر ازبك كه كتاب جديد اسلام كريم اف را مطالعه كرده است، اين كتاب پاره اى از ديدگاه هاى رئيس جمهور را در باب معنويت ،نه فقط درميان ملت ازبك، بلكه در عرصه امروز جامعه جهانى بيان مى كند و تأكيد براين دارد كه مردم با چراغ معنويت راه روشنگرى و سعادت را مى توانند پيدا كنند. اين كتاب همچنين در فصل هاى ديگر به ابعاد ترقيات جهانى و نيز آينده مادر وطن - ازبكستان - مى پردازد.
جالب اين است كه اسلام كريم اف در بين رؤساى جمهور منطقه از نويسندگان پر محصول و پر كار به شمار مى رود و گفته مى شود كه تيراژ كتاب هاى نوشته شده توسط اين رئيس جمهور حتى به ۳۰ ميليون نسخه چاپ هم رسيده است
البته چنانكه اشاره شد كتاب هاى وى اكنون به عنوان منابع و متون درسى در مدارس و دانشگاه هاى ازبكستان درآمده است.
در تاجيكستان «امامعلى رحمان» رئيس جمهور اين كشور از سال ها قبل محور علاقه خويش در حوزه فرهنگ و دانش را هويت تاريخى و ادبيات ملت فارس و تاجيك قرار داده است به همين دليل اكنون چندين كتاب پيرامون تاريخ مردم تاجيك به نام او چاپ شده است. در سايت رسمى رئيس جمهور تاجيكستان ۱۳ كتاب او همراه با ۱۸ كتابى كه ديگران درباره امامعلى رحمان نوشته اند در يك ستون عرضه شده است. كتاب هاى امامعلى رحمان همين طور، دفتر كار اكثر منصب داران تاجيك را زينت بخشيده است. ولى امامعلى رحمان برخلاف برخى از همتايان خويش مانند مراد نيازاف رهبر سابق تركمنستان از اجبارى كردن تعليم آثار خود در مكاتب و دانشگاه ها خوددارى كرده است. رحمان هنوز توجه ويژه اى به حوزه مناسبات فرهنگى دارد. او سعى مى كند تاجيكستان را كه فاقد منابع غنى اقتصادى ديگر كشورهاى آسياى مركزى است به يك قطب فرهنگى تبديل كند، به همين دليل هر ماه چندين كنگره و همايش با موضوعات تمدنى و تاريخى يا ادبيات درشهر دوشنبه برگزار مى شود و مؤسسات كشورهاى خارجى از آمريكا و اروپا تا ايران و خاورميانه رقابت شديدى در عرصه فرهنگى اين كشور دارند.
كمى آن سوى شهر دوشنبه در عشق آباد، سياستمدارى كه كرسى رهبرى نيازاف را در اختيار گرفت نخستين كتاب خويش را در عرصه بهداشت و رفاه منتشر كرده است. «قربان قلى بردى محمداف» رئيس جمهور تركمنستان يك پزشك است و به همين دليل بعد از رسيدنش به قدرت در نخستين كتابش انديشه هاى خويش را در زمينه سلامت و بالابردن استانداردهاى بهداشت اين كشور به طبع رسانيد. با اين همه بردى محمداف وهمقطارانش از لحاظ شوق و علاقه به كتاب به صفر مراد نيازف نمى رسند. نيازاف درصدد برآمد كتاب «روح نامه» تركمنباشى كه مجموعه اى از پند و اندرز تاريخ و بيان اوضاع زندگى بود را به راهنماى معنوى مردم تركمن و اساس فرهنگ و ادبيات آن تبديل كند. داشتن «روح نامه» در كليه مؤسسات دولتى و غير دولتى و حتى در مسجد و كليسا اجبارى بود و وزارت معارف تركمنستان آموزش اين كتاب را به برنامه تعليمى تمام مكاتب و دانشگاه ها ارائه كرد. در عشق آباد پايتخت تركمنستان حتى مجسمه اين كتاب را ساخته بودند اما بردى محمداف در اصلاحات گسترده اى كه در عرصه فرهنگى و سياسى شروع كرده به اين وضع پايان داد. محمداف در كنار طرح هاى اقتصادى با اعطاى يك سلسله آزادى ها در زمينه اينترنت و ارتباط تركمن ها با جهان خارج تلاش دارد تا چهره اى مدرن از جامعه سنتى تركمنستان ارائه كند.
البته اقدامات مشابه محمداف را برخى ديگر از سران آسياى مركزى نيز دنبال مى كنند كه دراين راستا مى توان به اقدامات نظربايف اشاره كرد كه تلاش دارد آستانه به يكى از كانون هاى تبادل اديان و فرهنگ ها تبديل شود. «نور سلطان نظربايف» رئيس جمهور قزاقستان خود نيز همانند ديگر همقطارانش دست به قلم شده و تاكنون ده ها مقاله علمى و دو كتاب به نام او به چاپ رسيده است؛ دو اثرى كه نام بامسماى «استراتژى استقلال» و ديگرى «در قلب اوراسيا» برخود دارند.

دومين اشتباه محاسباتى مهم كاخ سفيد به واكنش جهانى محتمل در قبال توسل آمريكا به استفاده از قدرت هژمونيك خود مربوط مى شد. بسيارى از اعضاى دولت بوش معتقد بودند كه حتى بدون تأييد شوراى امنيت سازمان ملل متحد و يا ناتو هم بكارگيرى قدرت نظامى توسط آمريكا از طريق «استفاده توأم با موفقيت» از زور مشروعيت خواهد يافت و اين الگويى بود كه بسيارى از ابتكارات ايالات متحده در دوران جنگ سرد و نيز در دهه ۱۹۹۰ در بالكان از آن پيروى كرده بود با اين تفاوت كه پيشتر اين گونه اقدامات آمريكا «رهبرى جهان آزاد» و نه «تك روى و بى اعتنايى به ديگران» در سياست خارجى آمريكا تلقى مى گرديد. اما در زمان حمله به عراق شرايط تغيير كرد. در اين زمان ايالات متحده نسبت به ساير جهان احساس قدرت مى كرد و همين تصور به سرچشمه هاى نارضايتى حتى نزديك ترين متحدان آمريكا در جهان شد. اگرچه ضد آمريكا گرايى ساختارى منبعث از توزيع جهانى قدرت پيش از جنگ عراق و در مخالفت با جهانى شدن تحت رهبرى آمريكا در دوران كلينتون هم به وضوح وجود داشت اما جو ضديت با آمريكا به صورت ساختارى بر اثر بى اعتنايى علنى ايالات متحده به نهادهاى بين المللى توسط دولت بوش و به محض روى كار آمدن وى تشديد گرديد و همين الگو نيز تا حمله نظامى به عراق تداوم يافت.
سومين اشتباه آمريكا تخمين و برآورد اشتباه از تأثير قدرت نظامى در رويارويى با سازمان هاى شبكه اى فرامليتى است كه موجوديت آنها همواره يكى از مختصات ويژه سياست خارجى دست كم در خاورميانه بوده است. اين كه چرا كشورى كه همه ساله عملاً مبلغى معادل با مجموع هزينه هاى نظامى تمام كشورهاى ديگر جهان صرف تجهيز و آماده سازى نيروهاى مسلح مى كند ولى با گذشت بيش از سه سال اشغال يك كشور كوچك با ۲۴ ميليون نفر جمعيت هنوز قادر به ايجاد امنيت در آن نيست، شايسته تأمل مى باشد. دست كم بخشى از مشكل ناشى از آن است كه نظاميان آمريكايى در عراق با نيروهاى اجتماعى پيچيده اى روبه رو هستند كه چون در قالب يك نظام سلسله مراتبى متمركز سازماندهى نشده اند لذا بازدارندگى، اعمال فشار و يا ساير شيوه هاى تأثيرگذارى فاقد كارايى مى باشد.
اسرائيل نيز كه فكر مى كرد در لبنان خواهد توانست با استفاده از برترى عظيم قدرت نظامى متعارف خود حزب الله را در جنگ تابستان گذشته از بين ببرد مرتكب اشتباهى مشابه شد. هم اسرائيل و هم ايالات متحده در حسرت يك دنياى قرن بيستمى و ساخته شده از دولت هاى ملى هستند كه همه چيز در آن چارچوب برايشان قابل فهم باشد چرا كه قدرت متعارفى كه اين دو كشور از آن برخوردارند بيشتر مناسب همان دنيا مى باشد.
اما در حقيقت اين نوع نگرش توأم با حسرت به گذشته منجر به درك نادرست اين دو كشور از چالش هاى جديدى گرديده كه هم اكنون در جهان با آن مواجه مى باشند، خواه اين درك نادرست به مرتبط پنداشتن القاعده با عراق در دوران صدام حسين منتج گردد و خواه به مرتبط دانستن حزب الله با سوريه و ايران. اگرچه نيروهايى مانند حزب الله ريشه هاى اجتماعى خاص خود را دارا بوده و به هيچ وجه مهره هاى بازى قدرت هاى منطقه اى نمى باشند و به همين دليل هم بكارگيرى قدرت نظامى عليه آنها حتى براى قدرت هايى مثل آمريكا يا اسرائيل نفسگير مى باشد.
و بالاخره آخرين اشتباه اين كه نحوه استفاده دولت بوش از قدرت نظامى نه فقط فاقد استراتژى و دكترين لازم بوده بلكه حتى فاقد صلاحيت و كيفيت اجرايى مناسب بوده است. اگر تنها عراق را در نظر بگيريم، واقعيت اين است كه علاوه بر آن كه برآوردهاى دولت بوش در خصوص وجود تهديد از ناحيه سلاح هاى كشتار جمعى در اين كشور اشتباه بود، قبل از اشغال عراق نيز طرح ريزى هاى مكفى توسط دولت بوش انجام نشده بود و دولت بوش پس از به هم ريخته شدن اوضاع عراق در دوران پس از اشغال هم از توانايى تطابق سريع با وضعيت به وجود آمده را پيدا نكرد و تا نگارش اين مقاله نيز تلاش هاى دولت بوش ولو در مورد موضوعات كاملاً مشخص نظير پشتيبانى و حمايت از ارتقاى دموكراسى در عراق با هيچ توفيقى توأم نبوده است.
در آمريكا بسيارى از كسانى كه خواستار دخالت نظامى در عراق و همچنين عامل ناموفق بودن دخالت نظامى آمريكا در عراق بودند اينك خواهان حمله نظامى به ايران هستند. پس استفاده بى حساب دولت بوش از قدرت نظامى براى ايالات متحده پيامدهاى استراتژيك نيز داشته است.
اما به رغم بروز اين گونه پيامدهاى استراتژيك، مسئله اصلى براى آمريكا همچنان تغيير توازن قدرت در نظام بين الملل است. هر كشورى كه در جايگاه و موقعيت امروز ايالات متحده قرار داشته باشد، حتى اگر اين كشور داراى يك دموكراسى باشد به هر حال وسوسه خواهد شد تا قدرت هژمونيك خود را با قيد و بندهاى كمتر و كمترى مورد استفاده قرار دهد. انگيزه و دليل اين كه بنيانگذاران آمريكا سيستم تفكيك قوا را به منظور محدود نمودن قدرت اجرايى تأسيس نمودند اعتقاد به باورى مشابه بود كه قدرت نامحدود حتى در صورت برخوردارى از مشروعيت دموكراتيك مى تواند قدرتى خطرناك باشد.
دنياى امروز فاقد سيستمى مشابه آنچه بزرگان بنيانگذار آمريكا براى مقيد نمودن قدرت اجرايى در درون اين كشور انديشيده اند مى باشد و فقدان اين سيستم مى تواند توضيح دردسرهاى فعلى آمريكا در جهان باشد. واضح است كه توزيع ناهمگون تر قدرت، حتى يك سيستم جهانى را با مشكل فاصله گرفتن از شيوه هاى استفاده مدبرانه قدرت مواجه خواهد كرد.