شهر يكى از پيچيده ترين اختراعات بشرى در تاريخ است. شهرها همواره مركز تصميم گيرى هاى سياسى بوده اند و مهمترين شهر در حكومت هاى گوناگون نقش پايتخت يا مركز تصميم گيرى هاى سياسى است. دركشورهاى صنعتى بعد از انقلاب صنعتى به تدريج سعى شد كه مركزيت سياسى به شهرهاى خاص انتقال يابد كه صرفاً كاركرد سياسى داشته باشند، هر چند بسيارى از آنها نيز مهمترين شهرهاى خود را به عنوان پايتخت انتخاب كرده اند. آينده شهرها با آينده كره زمين درمى آميزد، قرن بيست و يكم سرنوشت شهرى انسان را آشكار خواهد كرد. در يك قرن پيش ۱۰ درصد افراد بشر در شهرها زندگى مى كردند. اين نسبت مدت ها قبل از پايان قرن بيستم از ۵۰ درصد مى گذشت و شهرها با آهنگ ۲۵۰ هزار نفر در روز گسترش مى يافتند.
پايتخت ها بويژه در جهان سوم به عنوان شهرهاى پرمسئله و پرتراكم هر روز بررشد مسائل شهرى مى افزايند. شهرسازى امروز در مجموعه اى از مقررات و قوانين سياسى، اقتصادى و اجتماعى ريشه دارد و درواقع به صورت علمى ساختگى درآمده است كه مى خواهد به ما بقبولاند كه شهر مى تواند همانند ماشين تنظيم كنترل و هماهنگ شود و براى رسيدن به اين هدف نيز كافى است از فرمول درست و درصد مناسب تركيب استفاده شود. اين خيالى است واهى كه جاى بحث بسيار دارد. نتيجه آشكار شهرسازى امروز، تخريب شهر سنتى و رشد سريع حومه ها بوده است.
در ايران مسائل شهر نشينى و شهرگرايى و شهرسازى ريشه در عوامل بيرونى و درونى مانند اقتصاد، جامعه، سياست و اجزاى فرهنگى مانند خرده فرهنگ هاى غالب، مسائل قومى، نگرش ها و هجوم گسترده دلارهاى نفتى و افزايش نقدينگى كه تأثير و بازتاب آن به طور مستقيم بر ساخت و ساز شهرى در كلانشهرها و بويژه در پايتخت به جاى مى گذارد.
در دهه دوم قرن، شهرسازى متوجه ساير علوم شد و در نتيجه تفكر اداره امور شهرها براساس روش علمى رواج يافت. برهمين اساس، بررسى مشكلات شهرى و راه حل هاى آن به شيوه اى علمى بر مبناى اطلاعات واقعى و تحليل دقيق انجام گرفت.
در بحث جابه جايى پايتخت بايد در درجه نخست اين سؤال را پاسخ گفت كه با انتقال پايتخت به مكانى ديگر به چه چيزى مى خواهيم دست يابيم. به عنوان مثال اگر صرفاً انتقال كاركرد سياسى باشد، موضوعى است كه مى تواند به مانند بسيارى از كشورها يا با احداث شهرى جديد يا انتخاب مكان شهرى مناسب اين هدف را تحقق بخشيد ولى نكته اى كه بايد به آن توجه داشت اين است كه به علت ساختار اقتصادى و سياسى و تمركز تصميم گيرى ها ديرى نخواهد پاييد كه بعد از يك دوره زمانى مكان جديد نيز به همان وضع قبلى درخواهد آمد. به عنوان مثال دركشور آمريكا در ابتداى استقلال آن بحث يك مكان جديد براى پايتختى مطرح بود، به طورى كه دولت بتواند مستقل از فشارهاى سياسى ايالت هاى مختلف عمل كرده و وجود آن مزيتى را براى هيچ يك از ايالات به وجود نياورد.
قانون رزيدنس (Residence) در سال ۱۷۹۰ به جورج واشنگتن، نخستين رئيس جمهورى آمريكا اين اختيار را دارد كه زمينى به مساحت ۱۰ مايل مربع در ساحل رودخانه پوتومك (Potomac) و در حد فاصل دهانه استرن برنچ (Estern Branch) و كونوگو چياگ (Connogocheague) براى اين منظور برگزيند.
وى تيمى سه نفره را مأمور بررسى منطقه كرد، به اين اميد كه پايتخت جديد براى نخستين دوشنبه از ماه دسامبر سال ۱۸۰۰ آماده بهره بردارى باشد. (در اين فاصله شهر فيلادلفيا به عنوان پايتخت موقت برگزيده شده بود).
در ايران مى توان اين پيش فرض را مطرح كرد كه انتخاب پايتخت ها تا شكل گيرى حكومت قاجار، براساس قدرت حاكمه و ايلى و يا آن را به نوعى نتيجه «استبداد شرقى» دانست. به همين علت با به دست آوردن قدرت از سوى حاكم جديد و با توجه به خاستگاه يا تمايل وى پايتخت تغيير مى كرده و تهران آخرين انتخاب از اين نوع است.
بتدريج با روند تغييرات انقلاب صنعتى در اروپا و تأثير تدريجى آن به ساير كشورها و زمينه هاى ورود تكنولوژى غربى به كشور، سياست هاى تمركزگرايى بر رشد پايتخت اثرگذار بود، در روند تاريخى ايران سه عامل در برترى يابى پايتخت ها مؤثر بوده اند كه عبارتند از:
- ساختار قدرت استبدادى بويژه شخص شاه در پايتخت.
تمركز سلسله مراتب قدرت سياسى - تجمع منحصر به فرد افراد بانفوذ و نخبگان اقتصادى - سياسى در پايتخت و به دنبال آن تمركز ثروت و دارايى به اين مهم اثرگذار بوده است.
تا جايى كه به علت رشد سرمايه و تعامل اقتصادى، گرايش اجتماعى براى زندگى و كار در اين نوع مكان با افزايش روبه رو بوده است. برخلاف ايران قبل از صفويه، كه كشور و ساكنان آن وابسته و خراجگذار حكام و سلسله هاى آسياى مركزى بودند، پيدايش رنسانس ملى گرايانه صفويه با تشكيل يك دولت قدرتمند مركزى مقارن شد كه مركزش ابتدا در تبريز و سپس در قزوين و سرانجام در شهر اصفهان بود. اين واقعيت مسلم است كه بويژه توسعه اصفهان به عنوان پايتخت ايران از سال ۱۰۰۷ ق. به بعد با تمركز قدرت سياسى و اقتصادى در دربار ارتباطى نزديك داشت. پس از تغيير پايتخت از اصفهان و تخريب كامل آن، شهرهاى مشهد و شيراز به عنوان پايتخت برگزيده شدند كه در مقياسى بسيار كوچكتر و مدت زمانى كوتاهتر سرنوشت و عاقبت مشابهى يافتند. شهر مشهدكه مركز اقامت و حكومت نادرشاه بود، ظهور و سقوطى همچون يك ستاره دنباله دار داشت كه هم به صورت سرمايه گذارى هاى عظيم خانواده سلطنتى دربافت شهرى و هم به صورت افزايش سريع جمعيت تجلى كرد.
شهر تهران اما از زمان پايتخت شدن پيوسته بر رشد شهرى خود افزوده است و عواملى چون ورود مدرنيزم، انقلاب مشروطه ، درآمدهاى نفتى و بازار مصرف كالاهاى صنعتى به اين رشد شهرى اثرگذار بوده است.
* عضو هيأت علمى دانشگاه علامه طباطبائى (ره)

نخستين سرى از ايستگاه هاى مكانيزه اتوبوس شهرى ويژه مناطق گرمسيرى كه از سوى سازمان شهردارى ها و دهيارى هاى كشور طراحى شده، در سال نوآورى و شكوفايى گشايش يافت.
به گزارش روابط عمومى اين سازمان، افتتاح اولين سرى ازاين ايستگاهها در شهر زاهدان همسو با برنامه هاى دفتر حمل و نقل و ترافيك سازمان شهردارى ها و دهيارى هاى كشور و براى افزايش مطلوبيت سيستم اتوبوسرانى در شهرهاى گرمسير كشور صورت گرفت.
همچنين نمونه هاى ديگرى از اين ايستگاه ها تا پايان تيرماه در شهرهاى آبادان، بندر عباس، بوشهر و اهواز افتتاح مى شود.
سيستم اتوبوسرانى مزبور از چهار بخش اصلى ناوگان، ايستگاه ها، مسير و سيستم هاى مديريتى تشكيل شده است كه با توجه به سياست هاى دولت در توسعه ناوگان حمل و نقل عمومى شهرى، توجه به ايستگاه ها از درجه دوم اهميت برخوردار است.
همچنين با توجه به اينكه بار اصلى مسئوليت در سيستم حمل ونقل همگانى شهرى كشور بر عهده اتوبوسرانى ها است و براساس برنامه چهارم توسعه، ۴۵درصد از كل حمل و نقل عمومى بر عهده اتوبوسرانى است، افزايش مطلوبيت اتوبوسرانى براى افزايش استقبال عموم مردم از اين سيستم حائز اهميت است.
با توجه به اينكه در بسيارى از شهرهاى گرمسير كشور در فصل تابستان درجه حرارت تا حدود ۵۰ درجه سانتيگراد افزايش مى يابد، انتظار در ايستگاه ها براى مسافران بسيار دشوار بوده و عملاً استفاده از اتوبوس به شدت كاهش مى يابد. به همين منظور و براى بهبود شرايط انتظار مسافران در ايستگاه ها و افزايش مطلوبيت سيستم اتوبوسرانى، دفتر حمل و نقل سازمان شهردارى ها و دهيارى هاى كشور در سال۸۶ با توجه به سياست هاى دولت در زمينه توسعه حمل و نقل عمومى، استفاده از فناورى هاى نوين و روش هاى نرم افزارى، اقدام به سياستگذارى و حمايت از شهردارى هاى كشور براى نصب و بهره بردارى از ايستگاه هاى مكانيزه كرد و مطالعات اوليه در زمينه طراحى ايستگاه هاى فوق و نصب حداقل تجهيزات ضرورى در اين ايستگاه ها در اين دفتر صورت پذيرفت.
از شرايط و تجهيزات اين ايستگاه ها مى توان به جداره هاى طلقى شفاف و دو جداره، كپسول آتش نشان، درهاى خودكار، سيستم تهويه در داخل ايستگاه، نقشه خطوط اتوبوسرانى، اطلاعات مربوط به زمان رسيدن اتوبوس به ايستگاه، دوربين هاى مداربسته، سيستم هاى صوتى و تصويرى و تلفن همگانى در صورت نياز اشاره كرد.
با توجه به استقبال گسترده مسئولان شهرهاى گرمسير از اجراى اين طرح و استقبال از اولين نمونه افتتاح شده در شهر زاهدان، در صورت موفقيت طرح در دوره آزمايشى، ساخت اين ايستگاه ها در ساير شهرهاى گرمسير كشور ادامه خواهد يافت.