داوود پنهانى
مصرف بهينه آب، برق، نفت و گاز موضوعى نيست كه تنها مختص به كشور ما باشد و در بقيه نقاط دنيا به آن توجهى نشود. مصرف درست انرژى در همه جاى دنيا مورد تأكيد قرار گرفته، درباره آن برنامه ريزى مى شود. اگر به هزينه هاى صرف شده براى يارانه حامل هاى انرژى در كشور خود توجه كنيم متوجه اهميت مصرف درست موادى مى شويم كه جايگزينى براى آنها در طبيعت وجود ندارد و هر چه هم مى گذرد منابع تكرار ناپذير آن محدود تر مى شود. در چنين شرايطى تأكيد بر مصرف درست حامل هاى انرژى، تأكيدى بسيار مهم به شمار مى آيد. با اين حال به نظر مى رسد كه على رغم همه تأكيداتى كه در اين باره مى شود هنوز هم تا رسيدن به شرايط ايده ال در اين زمينه فاصله داريم. براى درك اين نكته كافى است نيم نگاهى به آمار هاى به دست آمده در اين باره بيندازيم. چندى پيش يكى از خبرگزارى ها آمارى درباره يارانه حامل هاى انرژى در ايران منتشر كرد كه نشان مى داد يارانه حامل هاى انرژى در ايران طى هفت سال گذشته (۸۰ تا ۸۶) به ۳۰۰ ميليارد دلار رسيده است.
بر اساس گزارش رسمى يكى از دستگاه هاى دولتى طى سال هاى ۸۰ تا ،۸۶ يارانه حامل هاى انرژى در ايران از ۱۵‎/۲ ميليارد دلار به ۸۷‎/۸ ميليارد دلار رسيده است كه رشد ۵‎/۷ برابرى و ۴۷۰ درصدى را نشان مى دهد. بر اساس اين گزارش، طى هفت سال گذشته معادل ۱۳۰۰ ميليارد ليتر انرژى در ايران مصرف شده است و قيمت انرژى در داخل از ۲۳۰ ريال در هر ليتر در سال ۸۰ به ۳۸۳ ريال در سال ۸۶ افزايش يافته است.
اين در حالى است كه قيمت انرژى در خارج كشور از ۶۸۷ ريال در هر ليتر در سال ۸۰ به ۴۲۰۶ ريال در سال ۸۶ رسيده و رشد ۶‎/۱ برابرى و ۵۱۰ درصدى را نشان مى دهد. اين گزارش افزود: طى سال هاى ۸۰ تا ۸۷ به ترتيب ۱۵‎/۲ ميليارد دلار، ۲۱‎/۲ ميليارد دلار، ۲۲‎/۶ ميليارد دلار، ۳۴‎/۸ ميليارد دلار، ۵۹ ميليارد دلار، ۷۰‎/۱ ميليارد دلار و ۸۷‎/۸ ميليارد دلار به يارانه حامل هاى انرژى در ايران اختصاص يافته است. بنابراين گزارش، نسبت يارانه حامل هاى انرژى به توليد ناخالص داخلى طى اين مدت از ۷‎/۶ درصد به ۲۶‎/۷ درصد افزايش يافته است.
بالا بودن اين ميزان يارانه براى حامل هاى انرژى در كشور، خواه ناخواه بر نحوه مصرف آن نيز تأثير نهاده ميزان آن را بشدت افزايش مى دهد. تصوير جهانى مصرف انرژى در دنيا نشان دهنده افزايش مصرف انرژى است.
فضل الله رضا عضو انجمن آكادميك ايرانيان در كانادا كه چندى پيش براى شركت در هشتمين همايش بين المللى پتروشيمى به تهران سفر كرده بود به ارائه تصويرى از مصرف كلى انرژى پرداخت و گفت: «مصرف انرژى در دنيا طى ۲۵ سال آينده ۴۰ درصد افزايش يافته و به ۳۲۰ ميليون بشكه در روز خواهد رسيد.»
به گزارش فارس وى در سخنانى با عنوان «انرژى در نسل آينده دنيا» افزود: «مصرف انرژى در بخش حمل و نقل در ۲۵ سال آينده به حدود ۶۵ ميليون بشكه در روز خواهد رسيد. ۸۰ درصد انرژى مورد نياز دنيا در ربع قرن آينده از منابع نفت، گاز و زغال سنگ تأمين خواهد شد.» به گفته وى ذخيره گاز و نفت در زمين در حال حاضر ۳ تريليون بشكه است و معادل يك تريليون بشكه نيز در زير يخ هاى قطبى قرار دارد كه در حال حاضر كشورهاى توانمند دنيا در جست و جوى راه هاى استخراج و دستيابى به آن هستند.
وى در سخنان خود با اشاره به مشكلات آلودگى آب، هوا و محيط زيست ناشى از تلاش براى تأمين انرژى در دنيا گفت: «سالانه ۳۰ ميليارد تن گاز دى اكسيد كربن در هوا پخش مى شود كه دو سوم آن توسط كشورهاى توسعه يافته و صنعتى توليد مى شود و كشورهاى در حال توسعه نيز سهمى در اين آلودگى دارند.» او همچنين افزود: «در قرن ۲۱ تهيه انرژى و كاربرد آن همچنان مقام اول را در زندگى بشر داراست و كمبود انرژى نيز وجود ندارد اما براى كسب انرژى ايمن و كارا در اين قرن با چالش هايى رو به رو هستيم كه بايد در استفاده از منابع غيرقابل تجديد و محدود مراقبت بيشترى داشته باشيم.»
مراقبت مورد نظر اين كارشناس چيست سهم مردم و مسئولان در اين مراقبت تا چه اندازه است بهينه سازى نيازمند ايجاد فرهنگ مناسب و برنامه ريزى دقيق تر در اين باره است.
«محمد هادى حيدر زاده» دبير همايش مبحث ۱۹ و صرفه جويى انرژى در ساختمان در اين زمينه مى گويد: «اجرا و رعايت صحيح مبحث ۱۹ صرفه جويى انرژى در ساختمان موجب كاهش مصرف ۲۰ ميليون بشكه نفت خام در سال مى شود.»
وى مى افزايد: «اگر اقدام جهادى در جهت اجرايى كردن مباحث ۱۹ و صرفه جويى انرژى در ساختمان ايجاد نشود بايد اذعان كنيم كه انرژى هدر رفته اى كه صرف گرمايش و سرمايش واحدهاى مسكونى در كشور مى شود بالغ بر ۲۰ ميليون بشكه نفت خام در كشور است.»
وى ادامه مى دهد: «مصرف لجام گسيخته انرژى نشان مى دهد كه مصرف انرژى در كشور معادل يك كشور ۸۵۰ ميليون نفرى است. بنابراين از اين رقم شايد رقم قابل توجهى به ميزان ۳۰ درصد مصرف انرژى در ساختمان را داشته باشيم.» وى تأكيد مى كند: «اگر ساخت و سازهاى در سطح شده در قالب مبحث و صرفه جويى انرژى درساختمان نظام مند شود مى توان اين عدد را كاهش داد.» وى خاطر نشان كرد: «درسال هاى اخير كاهش اعطاى يارانه هاى مربوط به انرژى مد نظر دولتمردان قرار گرفته است كه در سال ۸۵ به ميزان ۴۰ هزار ميليارد تومان يارانه انرژى پرداخت شد. حدود ۱۳ هزار ميليارد تومان يارانه در همان سال فقط صرف بنزين شد كه معادل اين رقم در بخش نفت و گاز وهمچنين نزديك به اين ميزان در حوزه گاز طبيعى يارانه انرژى پرداخت شد.»
اين يارانه هنگفت در كنار بى توجهى به فرهنگ مصرف بهينه سوخت و صرفه جويى در آن سرانه مصرف انرژى در كشور را افزايش داده است.
دكتر «حسين تلاشان» عضو هيأت علمى دانشگاه شهيد محلاتى قم نيز با اشاره به مصرف بالاى انرژى در كشور معتقد است كه ايران رتبه سوم مصرف انرژى در جهان را دارد. وى مى گويد: «سرانه مصرف انرژى در كشور بسيار بالاست و بايد براى بهينه سازى اين مصرف فرهنگ سازى شود اين در حالى است كه مصرف انرژى فسيلى در برخى كشورهاى صنعتى نظير ژاپن و نروژ بسيار كمتر از ايران است.»
به گفته تلاشان، بايد راهكارهاى مناسبى براى كاهش مصرف انرژى در كشور اتخاذ شود زيرا ذخاير فسيلى مانند نفت و گاز تجديد ناپذير است. وى ادامه مى دهد: «انرژى مربوط به نسل كنونى نبوده بنابراين براى حفظ اين ذخاير ارزشمند بايد برنامه ريزى شود. همچنين براى درآمدهاى انرژى بويژه نفت بايد به گونه اى برنامه ريزى شود تا نسلهاى آينده نيز از اين سرمايه گذارى استفاده كنند.
مصرف درست انرژى نيازمند برنامه فرهنگى مدونى است كه در آن همه اولويت ها و راهكار هاى ريز و درشت وجود داشته باشد. نگاهى به برنامه هاى انجام گرفته در اين زمينه نشان دهنده تلاش هايى است كه براى رفع مشكلات در حال انجام است. به عنوان مثال چندى پيش اعلام شد كه دولت، در راستاى بهينه سازى مصرف انرژى و ترويج استفاده از لامپ هاى كم مصرف، به صورت پرداخت يارانه سود تسهيلات و يا كمك بلاعوض به توليدكنندگان داخلى و يا تهيه و توزيع اين لامپ ها به صورت يارانه اى براى گروه هاى مشخصى از مصرف كنندگان و يا مناطق خاص، تسهيلات پرداخت مى كند.
هيأت وزيران در جلسه ۱۳۸۷‎/۲‎/۱ خود بنا به پيشنهاد وزارت نيرو، آئين نامه نحوه هزينه اعتبارات طرح توسعه لامپ كم مصرف را تصويب كرد. طبق اين آئين نامه، سازمان بهره ورى انرژى ايران مجاز است از اعتبارات طرح توسعه استفاده از لامپ كم مصرف - بهينه سازى مصرف انرژى براساس موافقتنامه مبادله شده با وزارت نيرو، براى مطالعه، پژوهش، آموزش، فرهنگ سازى، تبليغات، ارتقاى دانش فنى سيستم هاى روشنايى و حمايت از توليد لامپ هاى پربازده، به صورت پرداخت يارانه سود تسهيلات و يا كمك بلاعوض به توليدكنندگان داخلى و يا تهيه و توزيع اين لامپ ها به صورت يارانه اى براى گروه هاى مشخصى از مصرف كنندگان و يا مناطق خاص استفاده كند.
بر اساس آئين نامه نحوه هزينه اعتبارات طرح توسعه لامپ كم مصرف، ميزان كمك بلاعوض، يارانه سود تسهيلات، ميزان سهم مصرف كننده و چگونگى اخذ وثيقه، توسط كارگروهى متشكل از نماينده وزارت نيرو (رئيس) و با حضور نمايندگان وزارتخانه هاى صنايع و معادن، بازرگانى و معاونت برنامه ريزى و نظارت راهبردى رئيس جمهور تعيين مى شود.
سازمان بهره ورى انرژى ايران نيز مجاز است در چارچوب مصوب وزارت نيرو و حداكثر تا سقف يارانه كامل نسبت به توزيع لامپ كم مصرف به خانواده هاى شاهد، جانبازان، آزادگان، ايثارگران و خانواده هاى تحت پوشش كميته امداد امام خمينى(ره)، سازمان بهزيستى و بازنشستگان و همچنين مساجد، اماكن متبركه و مراكز آموزشى وابسته به وزارت آموزش و پرورش اقدام كند.
سازمان بهره ورى انرژى ايران (سابا)، در سال ۱۳۷۵ و با هدف ارتقا و توسعه كارآيى انرژى و مأموريت هاى اجراى طرح هاى مديريت مصرف انرژى در كارخانه هاى كشور، تدوين و ترويج استانداردها و معيار مصرف انرژى در صنايع و لوازم خانگى و اعطاى يارانه سود تسهيلات و وام براى دستيابى به اهداف صرفه جويى انرژى تأسيس شد.