س. حيدرپور

فضاى سياسى عراق شاهد جنب و جوش زيادى است. همه گروه ها واحزاب اين كشور در سالى كه پايان ۵ سال اشغال اين كشور نام گرفته است خود را براى حضور تازه در آينده سياسى اين كشور آماده مى كنند. انتظار مى رود انتخابات محلى عراق نقطه اوج تغييرات در آرايش سياسى عراق را به نمايش بگذارد.
اتفاقات اين پنچ سال روابط احزاب و گروه هاى سياسى عراق را دچار تغييرات بسيار كرد. مسائل ناشى از حوادث تروريستى، آتش بازيهاى امريكا و نيز تحريكات بازيگران منطقه اى باعث شده بسيارى از همكارى ها ميان برخى چهره هاى سياسى و ائتلاف هاى حزبى مفهوم گذشته خود را از دست بدهد. شمايى از اين اختلاف را مى شود در جريان مواجهه برخى چهره ها و گروه هاى سياسى با دولت مالكى مشاهده كرد. ائتلافى كه ۴ سال پيش ميان سه جريان كرد و شيعه و تسنن براى تشكيل دولت مشترك بوجود آمد هر چند هنوز به فعاليت خويش ادامه مى دهد اما واقعيت اين است كه بحث هاى پر دامنه و مسائل مورد مناقشه زيادى درون ائتلاف بر سر نحوه اداره امور و بويژه تقسيم منابع قدرت سياسى و اقتصادى جريان دارد. در رأس اين مسائل اكنون نحوه تنظيم مناسبات بغداد با واشنگتن، برخورد با گروه هاى شبه نظامى، استفاده از درآمدهاى نفتى، تقسيم مناصب كابينه و مسئوليت هاى امنيتى و ... قرار دارد.
در هر حال انتخابات محلى آينده عراق نخستين آزمون براى همه نيروهاى سياسى عراق است. در اين انتخابات آنها به ميدان وزن كشى و زور آزمايى خواهند رفت. در اين مرحله انتظار مى رود تفاوت نگاه ها و تضاد ها بر سرمسأله امنيت و روابط خارجى عراق نيز علنى شود. به همين دليل از امروز يارگيرى هاى سياسى در داخل و خارج عراق شروع شده است و هر كدام از چهره ها و سران قبايل و گروه هاى عراقى سعى در ايجاد جبهه تازه و ائتلاف نو دارند. بنابرتضادهايى كه ميان طوايف و استانهاى بويژه داراى منابع نفتى و ثروتهاى طبيعى بر سر توزيع قدرت وجود دارد انتخابات آينده يكى از سخت ترين آزمون هاى دولت مالكى خواهد بود.
به اقتضاى بافت سياسى عراق پيش بينى مى شود كه در انتخابات پيش رو نيز هر كدام از طوايف عراق زير لواى ائتلاف هاى تازه گرد آيند و هر يك از كشورهاى عربى و غربى جانب يكى از طرف هاى صحنه را بگيرند. نخستين بار صالح المطلق عضو پارلمان عراق و رئيس جبهه گفت و گوى عراق از تشكيل يك ائتلاف جديد خبر داد. نكته جالب اين بود كه او همه طوايف را به اتحاد با احزاب فرا خواند. اما دومين و مهمترين گام را براى ائتلاف نو ابراهيم جعفرى برداشت، چهره سرشناس شيعه كه مدتى نخست وزيرى عراق و رياست حزب الدعوه را در دست داشت اما اكنون از همه اين مسئوليت ها كناره گيرى كرده است.
جعفرى جريان اصلاح طلبان ملى عراق را تأسيس كرده است.
او اعلام كرده كه در جريان اصلاح ملى عراق احزاب و جريان هاى موجود در پارلمان كه به انديشه ايجاد عراقى مستقل و با ثبات معتقد هستند وارد خواهد شد و در انتخابات آينده به عنوان يك فهرست جداگانه و مستقل شركت مى كنند. اظهارات بعدى اين سياستمدار شيعه نشان داد كه وى در باره نحوه اداره امور بويژه ساختار همكارى با امريكا با سران بغداد دچار اختلاف است.
شكل گيرى ائتلاف هاى تازه اگرچه خوف از دو دستگى و گسست در صحنه سياسى عراق را تشديد كرده است اما يك دستاورد ارزشمند دارد. اين اتفاقى مثبت از جهت حل مسئله فرقه گرايى است زيرا در زمان برگزارى انتخابات رفتار شهروندان عراقى تحت الشعاع مسائل طايفه اى قرار مى گيرد و آن موقع جدال و رقابت ها باز هم رنگ خشونت پيدا مى كند. پس از ۵ سال جنگ خونين فرقه اى شهروند عراقى متوجه شده است گرايش به سمت طايفه گرى مشكلاتى ويرانگر ايجاد كرده و ورود به حزب يك راه برون رفت از اين بحران است.

گفت و گو: محمدعلى حكيم

سفر نورى مالكى به تهران رويدادى مهم در عمر چهار ساله دولت ملى عراق از سال ۲۰۰۳ - زمان سقوط صدام - ارزيابى شد. مالكى را در اين سفر تيمى از مديران بلندپايه اقتصادى و امنيتى همراهى كردند.مالكى در حالى راهى تهران شد كه عراق با انتخاب ها و تصميم هايى مهم روبه رو است كه اين تصميم ها تأثير غيرقابل انكارى بر فرداى سياسى عراق دارد.پس از سپرى شدن ۵ سال روزگار سخت اشغال، سال ۲۰۰۸ در تقويم سياسى عراق سال سرنوشت نام گرفته است. هم اكنون فهرستى از موضوعات مهم روى ميز دولتمردان بغداد قرار گرفته است كه هر كدام از آنها بخشى از شئون تجارت خارجى، امور دفاعى، سياست داخلى و روابط بين الملل عراق را تحت الشعاع قرار مى دهد. در اين فهرست مى توان طرح تكميل پروژه نيروى پليس و ارتش مستقل عراق، قانون نفت، انتخابات سراسرى، طرح وفاق ملى و كابينه ائتلافى، توافقنامه امنيتى با امريكا و... را ملاحظه كرد. در ميان اين بحث ها، اين موضوع كه دولتمردان كنونى عراق اولويت هاى همكارى خويش را چگونه تعيين كنند اهميتى دوچندان يافته است. در اين شرايط سفر هيأت عراقى داراى اين پيام نمادين است كه در شكل گيرى اولويت هاى سياست خارجى جديد عراق سهم خواهى ها و فشارهاى امريكا چندان تأثيرى ندارد. لذا اكنون يكى از مهمترين سؤال ها درباره ديدار هيأت عراقى اين است كه آيا مذاكرات تهران به شبهه ها و نگرانى ها درباره توافقنامه امنيتى بغداد و واشنگتن پايان داده است و دولتمردان ايران و عراق اكنون علاوه بر پروژه هاى اقتصادى مهمى كه در دستور كار دارند، آيا گام هايى براى زدودن رسوبات سوءتفاهم هاى سياسى برداشته اند. در گفت و گو با جبر الزبيدى وزيرسابق كشور و وزير دارايى عراق كه همراه مالكى به ايران آمده بود اين سؤال مهم و نتايج مذاكرات تهران را به بحث گذاشتيم.

* شما در يكى از حساس ترين برهه ها، وزارت كشور عراق را برعهده داشتيد اين سؤال هنوز بدون پاسخ مانده كه دولت عراق چه اندازه اقتدار لازم براى اداره امنيت را كسب كرده است
از چهار سال پيش كه رژيم بعث سقوط كرد، جرقه ايجاد يك نيروى مسلح مردمى در عراق زده شد. نيروى نظامى ما اكنون در مرحله بازيابى قواى ذاتى است. هر عملياتى در اين ۴ سال براى نيروى نوپاى نظامى يك تجربه بوده است.
در دو عمليات بصره و موصل ما نتايج خوبى گرفتيم، اين عمليات ها ما را به توان نيروى نظامى مان براى مواجهه با تهديدات تروريستى اميدوار كرد.
* در پروسه وفاق داخلى دولت مالكى چه ميزان توانسته بر تضادها و شكاف هاى قومى و سياسى فايق بيايد، خود شما كه زمانى متصدى امنيت داخلى بوديد فكر مى كنيد تهديد اصلى در حال حاضر از چه ناحيه اى است
من هنوز هم معتقدم كه معضل عمده ما در حوزه امنيت داخلى به ادامه حيات دو جريان القاعده و صداميان برمى گردد و زمانى مايه امنيت در داخل عراق تثبيت مى شود كه اين دو سرچشمه ترورها و خشونت ها خشكيده شود. من در اين وسط چندان نگران اختلاف هاى سليقه اى ميان درون ائتلاف يا در روابط دولت با احزاب سياسى نيستم و فكر مى كنم همه گروه هايى كه زمانى داخل حكومت بودند و مدتى قهر كردند، درنهايت به وفاق مى رسند.
* آقاى الزبيدى شما در طول اين چند هفته مانند ديگر اعضاى كابينه واكنش خاصى درباره توافقنامه امنيتى دولت مالكى و بوش نشان نداديد. مفهوم اين سكوت چيست، جزو مدافعان آن هستيد يا منتقدانش
تا اين لحظه توافقنامه ميان دو طرف رد و بدل نشده است، آنچه مطرح شده فقط ۳ تا پيش نويس ازطرف امريكايى ها به ما ارائه شده پس از اين نيز يك كميته ويژه اى در دولت مالكى اين ۳ پيش نويس را بررسى مى كند. اما در مجموع هيچ توافقنامه اى بدون تأييد مجلس نمايندگان به اجرا در نخواهد آمد. من به عنوان وزير دولت تاكنون سندى به عنوان توافقنامه امنيتى رؤيت نكرده ام.
نظام حاكم امروز عراق به اعتبار اين كه يك نظام منتخب است از پنهان كارى و سياست ديپلماسى پنهان گريزان است. همه تصميم ها و سياست هايش را به صورت شفاف و دموكراتيك اتخاذ مى كند و اين تفاوت بارز با نظام هايى است كه سياست خويش را با روش استبدادى و ديكته از بالا پيش مى برند.
* چه تفسيرى از نظر مرجعيت شيعه عراق درباره اين توافقنامه داريد كه اعلام كرد تا وقتى زنده هستم، اين توافقنامه با اين مفاد و محتوا امضا نخواهد شد.
نظر من و همكاران در اين باره روشن است، براى ايشان نافذ است و ما با طيب خاطر از ديدگاه ايشان تبعيت مى كنيم.
* اگر موافق باشيد به مسائل دوجانبه تهران و بغداد بپردازيم. با سفر اخير نورى مالكى چه اتفاق تازه اى در همكارى هاى ايران و عراق به وقوع مى پيوندد
روابط و همكارى امروز تهران و بغداد بر مدار تحولى پيش مى رود كه اين تحول ۵ سال پيش به وقوع پيوست. در اين پروسه ۵ ساله جمهورى اسلامى كمك شايانى به مرحله تثبيت و شكل گيرى حكومت نوين عراق كرد.
عراقى ها اين را در خاطرشان ثبت كرده اند كه ايرانى ها اولين كشورى بودند كه دولت جديد عراق را به رسميت شناختند، با اين اتفاقات اعتماد ويژه اى ميان نسل جديد حكومتگران عراق در ايران برقرار شد.
علاوه بر اين ما براى تنظيم روابط مان با تهران به چند عنصر بنيادين تكيه مى كنيم، از جمله مرز مشترك ۱۲۰۰ كيلومترى، علايق و مطالبات فرهنگى و تاريخى دو ملت و بسيارى از اشتراكات ديگر. دولت مالكى با اين انديشه به ايران آمد كه هنوز بسيارى از زمينه ها و فرصت هاى همكارى ميان ما و ايران دست نخورده باقى مانده است.
* در وضع پيچيده امروز عراق، مهم ترين مسئله اى كه شما در ميز مذاكره با همسايگان مطرح مى كنيد چيست
نخستين مسئله مورد توقع و در واقع دغدغه اصلى ما اين است كه مبادا عراق رو به فراموشى رود. بر اين باوريم كه خروج از بحران كنونى براى عراقى ها بدون همراهى همسايگان امكانپذير نيست. همه دوستان ما در منطقه مى دانند كه اگر پروسه ثبات داخلى و انسجام ملى در عراق به ثمر برسد، فوايد و مزاياى آن عايد كل منطقه خواهد شد. دولت همجوار ما هنوز ابزارها و امكان هاى زيادى براى كمك به امنيت و توسعه عراق در اختيار دارد كه ما در مذاكرات مان تلاش مى كنيم آنها را به استفاده از اين ابزارها مجاب سازيم.
* برداشت عمومى از مذاكرات تهران اين بود كه در اين سفر آقاى مالكى فقط به مباحث امنيتى بويژه موضوع توافقنامه عراق و امريكا پرداختند. اين تصور درست بود
من چون به عنوان نماينده بخش اقتصادى عراق در تهران حاضر شدم نتايج توافقات اقتصادى سفر را يادآورى مى كنم. ما در اين حوزه سندهاى مهمى را امضا كرديم. در فرصت مذاكرات تهران ۳ وزير اصلى دولت عراق، وزير برق و نيرو، وزير دفاع و وزير دارايى نشست هاى دوجانبه با طرف هاى ايرانى خود برگزار كردند و هر كدام از اين نشست ها به يك سلسله توافقاتى منجر شد كه اسناد آن امضا شده است.
* پس از سفر آقاى احمدى نژاد به بغداد كه در اسفندماه صورت گرفت ايران چند اقدام مهم اقتصادى براى كمك به فرايند بازسازى عراق انجام داد. از جمله اين اقدام ها اعطاى وام يك ميليارددلارى بود. نتايج عينى اين اقدام ها چه بوده است
در ديدار اخير تهران، مذاكرات فنى مربوط به بهره بردارى از اين تسهيلات را به انجام رسانديم. همچنين تيمى ازمديران امور انرژى و اجتماعى عراق پيگير اين تصميم ايران هستند. از اين مبلغ ۱۷۰ ميليون به منطقه كردستان اختصاص دارد. در مذاكرات تهران حول ۴ طرح اقتصادى توافق كرديم كه دو مورد از اين طرح ها به بازسازى راه ها و خطوط مواصلاتى مربوط مى شود و موارد ديگر به ايجاد خطوط برق اختصاص دارد. از توافقات مهم تهران، اين بود كه براى ايجاد، نيروگاه هاى جديد در عراق بويژه در منطقه ميسان و تأسيس مراكز تأمين آب در استان موصل توافق كرديم.
* در حوزه اقتصادى به طور مشخص شما چه عرصه هايى را براى سرمايه گذارى ايرانى ها گشوده ايد
عراق نيازمند حضور سرمايه گذاران ايرانى است و شركت هاى ايرانى، بهترين امتيازها و فرصت ها را براى مشاركت در فرايند بازسازى عراق دارند، دو امتياز عمده طرف هاى ايرانى، يكى اعتماد عميق عراقى ها به شما است و دوم پيوند دينى و اين كه مى دانيم ايرانى ها و سرمايه گذارى در عراق را بخشى از وظايف اعتقادى خويش تلقى مى كنند.

منبع: نشريه فورمت‎/ قسمت دوم و پايانى

* با تجربه تنش هاى چند سال اخير آمريكا و روسيه آيا شما نيز اعتقاد داريد كه نبايد دُم خرس هاى روسى را نيشگون گرفت
اگر به نقشه جهان نگاهى بيندازيم، مى بينيم كه روسيه در اروپاى مركزى در زمينه گاز بانفوذ و چيره باقى خواهد ماند.
* آخرين تحول در اين زمينه در مورد افزوده شدن روسيه به تأمين كنندگان گاز خط لوله نوباكو بوده است. آيا در اين رابطه مقدارى كوتاهى نشده است
نوباكو تابع قوانين اتحاديه اروپا است. نيمى از ظرفيت آن به كشورهاى شريك در اين پروژه اختصاص مى يابد و باقى مانده آن در اختيار بازار آزاد قرار مى گيرد. كارى كه روس ها انجام مى دهند نيز بسيار ماهرانه است. پوتين در قزاقستان و تركمنستان بود تا گاز اين كشورها را در ابتدا به روسيه و سپس به اروپا بفرستد. در اينجا بر سر اين كه گاز از اين طريق و يا از طريق تركيه (نوباكو) به اروپا ارسال شود، رقابت وجود دارد. با توجه به نياز به انرژى، اين مسئله اى بر سر انتخاب ميان اين و يا آن نيست، زيرا ما به هر دوى آنها نياز خواهيم داشت.
* امريكا مدعى است كه كشورهاى شوروى سابق نظير آذربايجان، تركمنستان، ازبكستان و قزاقستان نسبت به مستقل تر شدن از روسيه علاقه مى ورزند.
آنها علاقه مند به پيمودن راهى مستقل تر هستند اما نه آن گونه كه امريكا و اروپا تصور مى كنند. با اين وجود بايد بگويم كه جايگاه اروپا هنوز در آنجا خيلى قوى نيست. اين كشورها رفتار خود را از يك طرف با توجه به پيشنهادهاى اروپا و از طرفى ديگر پيشنهادهاى روسيه تنظيم مى كنند. اروپا بايد به اين منطقه توجه بيشترى كند.
* البته اكثر آنها نظام متكى به نفت هستند. حاكمان مطلقى كه دستور به ساخت پيكره هاى طلايى مى دهند.
از نظر سياسى اين امر چندان ساده نيست. آنها ميان كشورهاى چين، روسيه و اروپا قرار دارند و به طرفى متمايل مى شوند كه براى ادامه توسعه خود كمك دريافت كنند، از نظر اقتصادى و همچنين سياسى. اروپايى ها كمك هاى سياسى را به راحتى انجام نمى دهند. ولى اگر به نقشه جهان نگاه كنيم و بگوييم اگرچه روس ها قابل اعتماد هستند، ولى نبايد تنها تأمين كننده گاز باشند، در اين صورت سياست خارجى اروپا بايد بيشتر به اين موضوع بپردازد تا بتواند از منابع اين منطقه بهره بردارى نمايد.
* بالاخره شما چه راهبردى را براى تعامل با اين جمهورى ها پيش مى گيريد
ما بايد تلاش كنيم تا آنها را نسبت به راه اروپايى متقاعد كنيم. اين كه آنها گام به گام خود را به مسائل مربوط به حقوق انسان ها نزديك تر كنند. ما در اين گونه كشورها برنامه هايى را نيز به منظور حمايت از حقوق زنان و انسان ها دنبال مى كنيم.
همچنين برنامه هايى دررابطه با مدارس و تأمين آب و غيره.
* وضعيت قراردادهاى گاز با ايران چگونه است امريكا در اين رابطه شركت بزرگ اتريش OMV را تهديد به تحريم كرده است.
مشخص است كه دومين ذخاير بزرگ گاز جهان در ايران واقع شده است و بنابراين عاقلانه نيست كه از ايران براى تأمين آتى گاز اروپا چشم پوشى كنيم. حتى در مورد عراق نيز كه چندان در آن كاوش گاز صورت نگرفته است، اين امر صدق مى كند. ما به عنوان OMV خود را از مسائل بزرگ سياسى دور نگه مى داريم. ولى تلاش خواهيم كرد تا پاى خود را در كنار در نگه داريم.
* اتفاق جديدى كه همزمان با مذاكرات شما و ايران رخ داد اين بود كه روس ها تلاش مى كنند تا جلوى پروژه نوباكو را بگيرند. پروژه ساوت استريم (South Stream) نيز وجود دارد. اين خط لوله، گاز روسيه را (با مبدأ احتمالى درياى خزر) با عبور از بستر درياى سياه و گذر از كشورهاى بلغارستان، صربستان، آلبانى و درياى آدرياتيك به جنوب ايتاليا مى رساند. روس ها كنسرسيوم انرژى صربى NIS را نيز خريده اند.
يك نزديكى فرهنگى ميان روس ها با بلغارها و صرب ها وجود دارد. اين امر را از لحاظ اقتصادى نيز مى توان متوجه شد. روس ها قصد دارند تا اوكراين را به عنوان كشور ترانزيت كنار بگذارند. در آنجا مشكلاتى وجود دارد، از اين رو روس ها مى خواهند اوكراين را دور بزنند. براى اتريش نيز پيش بينى شده است كه يك خط لوله ساوت استريم به «باوم گارتن» كشيده شود. از اين طريق باوم گارتن به يك ايستگاه گاز مهم در اروپا توسعه خواهد يافت. علاوه بر اين نقش باوم گارتن به عنوان يك سكوى تجارى تقويت خواهد شد. از اين رو ما اخيراً با گازپروم براى مشاركت ۵۰% اين شركت، به توافق رسيده ايم. در هر دو پروژه نوباكو و ساوت استريم، بايد به باوم گارتن خط لوله كشيده شود. ما اين نقطه تجارى را به بزرگترين آن در سطح اروپا گسترش خواهيم داد.
* چگونه اتريشى ها به چنين نقش مهمى در اين پروژه ها دست يافته است
ما در زمينه گاز مسلماً در جلوى جبهه قرار داشتيم. هر كس كه اول از همه به ابتكار عمل دست زند، از مزيت و برترى برخوردار خواهد بود.