مهرى حقانى

آب در فرهنگ شرقى و بويژه در ايران تنها عنوان يك كالاى مصرفى را نداشته است. در حقيقت آب از زواياى فرهنگى و آداب و اصول زندگى ايرانيان به نوعى زندگى است. همسانى آب و واژه پاكى و تأكيد بر شست و شو مفاهيمى چون آب كر در دستورات مذهبى و... در حقيقت بازتاب اين نكته هستند كه آب در فرهنگ اين مرز و بوم در حدود الهه آب تقدير و ستايش شده است. اين درحالى است كه فرهنگ مصرف آب حتى در برخى كشورهاى پيشرفته از حساسيتى كمتر برخوردار است. شايد به همين خاطر باشد كه در برخى كشورهاى خارجى صنعت كاغذ و پنبه به جاى شست و شوى دست به كار گرفته مى شود.
با اين حال تصورى كه ما از مصرف آب داريم در ابعاد افراطى تر آن هم وجود دارد. آب به همان اندازه كه در زندگى كنونى ضرورى و حياتى است از ديرباز به عنوان كالايى همواره در دسترس شناخته شده كه البته چنين برداشتى از آب بيشتر با وارد شدن در حوزه زندگى شهرنشينى و مفهومى چون لوله و لوله كشى مطرح شده است. در غير اين صورت در فرهنگ بومى و روستايى ايرانى اگر دعاى باران وجود داشته است، سختكوشى در جست وجوى آب سلسله طولانى قنات ها و مقنى ها را نيز به وجود آورد، در چنين فضايى آب به آسانى به دست نمى آمده است كه به آسانى نيز به هدر رود. در حقيقت آب به همان اندازه كه آسمانى بوده است به همان اندازه هم در حصول و نگهدارى آن دقت مى شده است.
رفته رفته، سيستم لوله كشى و شير آب، از تقدس و معناى ضرورى آب كاست. اين شد كه آب عاملى شد كه جاى همه چيز را گرفت. از تميز كردن وجب به وجب حياط هاى خانگى، شست و شوى ماشين ها، ساخت و ساز و غيره. ورود آب به زندگى شهرى و شايد تركيب زندگى شهرى كم كم در تداخل با ديگر ملزومات زندگى قرار گرفت. بويژه كه شهرها خرده خرده گسترش پيدا كردند و سيستم هاى لوله كشى، تصفيه و فاضلاب نيز به شكل منسجم و هماهنگ از ابتدا پى ريزى نشدند. اينجاست كه درنهايت، آب اگر زمانى نشانه پاكى، درخشش، زلال و سلامت بود، كم كم در معرض آلودگى هاى محيط هاى شهرى و ديگر جوانب آن قرار گرفت تا به امروز كه مسئله اى چون آلودگى آب حتى در سطح شهر بزرگى چون تهران همچنان مطرح است.
براساس گزارش سازمان بازرسى كل كشور ۳۰ درصد آب آشاميدنى تهران از طريق سد كرج، ۴۰ درصد از طريق سد لار و لتيان و ۳۰ درصد باقى مانده از آب هاى زيرزمينى تأمين مى شود.
سدهاى نامبرده كه ۷۰ درصد منابع آب تهران را تأمين مى كنند داراى آلودگى هايى هستند كه از سال ۱۳۶۸ مطرح شده. عوامل آلودگى اين سدها در ۴ دسته مرتع داران، دامداران، صيادان، توسعه روستايى، وجود پادگان هاى آموزشى نزديك سدها، ساخت و سازهاى هتل ها، رستوران ها و باغ هاى نزديك سدها و درنهايت ناتوانى تصفيه خانه ها در تصفيه مواد درونى آب تقسيم بندى مى شود.
در نهايت با همكارى وزارت نيرو و كميته اقتصادى، اقدامات اجرايى به صورت راهكارهاى كوتاه مدت و بلندمدت با عنوان طرح مقابله با آلودگى آب شرب تهران انجام شد. سرانجام مسئله آلودگى آب آشاميدنى شهر منجر به تصويب آئين نامه و دستورالعمل تعيين حريم كيفى آب هاى سطحى شد. اين مسئله تا بدانجا مطرح شد كه حتى پيگيرى شوراى عالى امنيت ملى و نمايندگان مجلس را نيز دربرداشت. با اين همه تازه ترين تحقيق سازمان بازرسى كل كشور به لزوم دفع بهداشتى فاضلاب هاى مراكز مستقر در اطراف رودخانه هاى تهران اشاره شده است.
اما مسئله آلودگى آب در همين حد باقى نماند. هرچند تأسيساتى چون تصفيه آب زمانى در تهران مستقر شد اما از آن زمان تهران چهره اى بسيار متفاوت تر به خود گرفته است. عمر اين تأسيسات حدود ۵۰ سال است كه براى جمعيت ۳ تا ۴ ميليونى پيش بينى شده بود. در حالى كه تهران هم اكنون بيش از ۸ ميليون نفر جمعيت دارد و تا سال ۱۴۰۰ به بالاى ۱۲ ميليون نفر هم مى رسد.
از سوى ديگر تهران از ديرباز فاقد سيستم فاضلاب شهرى بوده است و بدين ترتيب زيرزمين شهر تهران نوعى جريان زيرزمينى فاضلاب را درخود جا داده است.
شيب شمالى - جنوبى تهران همراه با افزايش جمعيت و گسترش حاشيه هاى اين شهر موجب شده است تا مسئله آب مصرفى بويژه در مناطق جنوبى تر با آسيب پذيرى هاى متعدد روبه رو شود.
در اين ميان نيترات يكى از منابع اصلى آلوده كننده آب تهران شناخته شده است. براساس تحقيقى كه در گروه مهندسى تصفيه آب و فاضلاب انجام داده است، نشان مى دهد مهمترين آلاينده هاى آب تهران، نيترات و فسفات هستند. بالاترين ميزان نيترات به ترتيب در مناطق جنوبى با ۴۵ ميلى گرم در ليتر، جنوب غربى ۳۵ ميلى گرم در ليتر و شرق تهران با ۲۵ ميلى گرم در ليتر مشاهده شده. در مناطق شمالى تهران به دليل موقعيت جغرافيايى، كمترين ميزان اين آلاينده ها گزارش شده است. همچنين بالاترين ميزان فسفات به ترتيب در مناطق جنوبى ۳۵ ميلى گرم در ليتر، جنوب غربى ۳۰ ميلى گرم در ليتر و شرق تهران ۲۵ ميلى گرم در ليتر برآورد شده است.
اما اين مسئله چگونه اتفاق افتاده است مهندس اكبر فلامكى كارشناس محيط زيست، فاضلاب هاى شهرى و نارسايى سيستم جمع آورى مناسب آن را عامل اصلى اين مسئله مى داند. هم اكنون فاضلاب تهران در چاه هاى جذبى ريخته مى شود. به استثناى چند واحد مجتمع بزرگ همانند آتى ساز كه داراى فاضلاب هستند، تهران از ديرباز فاقد چنين سيستمى بوده است. البته در مورد مجتمع هاى نامبرده نيز فاضلاب آنها وارد قنات ها مى شوند. با توجه به بافت قسمت هاى شمال و جنوب، اين آب ها از تمام قسمت ها به آب هاى جنوب راه پيدا مى كنند. از آنجا كه شيب تهران از شمال به جنوب است، اين شيب در شمال سخت تر از جنوب است به گونه اى كه درمركز شهر به هسته رسى خاك مى رسد و در قسمت هاى جنوبى به شكل قنات بروز پيدا مى كند. درنتيجه آب هاى قنات با آب فاضلاب آميخته مى شود و وارد آب هاى مصرفى اين مناطق مى شود. از آنجا كه فاضلاب هاى شهرى تصفيه نمى شوند و منابع آب هاى زيرزمينى به هم متصل هستند، تركيبات فاضلاب هاى تهران مانند نيترات، فسفات، كلرايد، كلسيم و سولفات موجب آلودگى آب مى شود. بخشى از اين آب هاى زيرزمينى در بخش كشاورزى استفاده مى شود كه حتى به علت بالا بودن نيترات و فسفات موجب ضعيف شدن ريشه گياهان و پيرى زودرس مى شود.
در بخش ديگرى از گزارش سازمان بازرسى به سنجش ميزان نيترات در بيش از ۵هزار حلقه چاه اشاره شده كه نتايج اين آزمايش نشان مى دهد تنها ۲۹ درصد آنها در محدوده استاندارد قرار دارند. حد استاندارد نيترات در آب بايستى ۱۰ ميكروگرم در هر ۱۰۰ سى سى باشد. اين در حالى است كه ميزان بيشتر نيترات در آب موجب اختلال در سامانه اكسيژن رسانى بدن مى شود. دردناحيه قلب، تنگى نفس و اختلال حواس از عوارض مهم وجود نيترات در بدن هستند و در موارد حادتر موجب بيمارى Blubaby مى شودكه همراه با تغيير رنگ لب ها و زبان در كودكان است. اشكال مزمن اين آلودگى در نهايت زمينه بروز سرطان هاى گوارشى را به وجود مى آورد. در كشورهاى پيشرفته فاضلاب شهرى در فضاى زيرزمين آزاد رها نمى شود، بلكه در يك محفظه آن را جمع كرده و به طور كلى تخليه و جمع آورى مى شود. از سوى ديگر در برخى مناطق، سيستم هايى تحت عنوان بركه هاى موازى گلدن ها استفاده مى شود كه ۹۹درصد عوامل بيمارى زا را حل مى كنند و در پاره اى موارد از حوضچه هاى ته نشين براى از بين بردن مواد معلق استفاده مى شود. از سوى ديگر انواع شوينده ها نيز يكى ديگر از منابع تركيبات نيتروژن هستند. از آنجا كه براى آبيارى زمين ها در تهران و شهرهاى بزرگ از آب چاه ها استفاده مى شود، نيترات موجود در آب در گياهان جذب مى شود.
شركت آب و فاضلاب معتقد است: هم اكنون براى جمعيت ۸ ميليونى شهر تهران در هر ثانيه ۱۳ متر مكعب آب تصفيه مى شود، با اين وجود با محدوديت منابع آب به خاطر افت منابع زيرزمينى، آسيب هاى وارده بر آنها و خشكسالى روبه رو هستيم. از عمر تأسيسات شهر تهران، ۵۰ سال مى گذرد. با افزايش اعتبارات شركت آب و فاضلاب از ۲۷ ميليارد تومان سال گذشته به ۳۰ ميليارد تومان، تنها ۴ درصد اعتبارات كشور به اين بخش اختصاص مى يابد.
با اين حال ستار محمودى مديرعامل شركت مديريت منابع آب معتقد است كمتر از ۳۰ درصد آب مورد نياز شهر تهران از چاه هايى در ۳ نقطه كن، قلعه مرغى و قسمت هايى از جنوب تهران برداشت مى شود. همچنين برداشت آب از چاه هاى غيرمجاز را غيرقانونى مى داند.
با اين حال توسعه شبكه فاضلاب تهران از موارد حساس و مورد نياز در اين حوزه است. اين در حالى است كه وزارت بهداشت در سال ۸۵ در مورد تهديدات بهداشتى و زيست محيطى فاضلاب تهران صريحاً به آلوده بودن مزارع كاشت سيفى اطراف تهران اشاره كرده است. با اين همه تنها يك ميليارد تومان براى توسعه شبكه فاضلاب تهران اختصاص داده شد. از سوى ديگر پيشنهاد احداث سد ماملو با ظرفيت ۹۰ ميليون متر مكعب آب يكى از راهكارهايى بوده است كه براى تأمين آب جنوب تهران در سال هاى گذشته ارائه شد. با اين حال احداث سد ماملو نيازمند ۱۵۰ ميليارد تومان اعتبار است.
اگرچه احداث سيستم فاضلاب شهرى و حلقه آبرسانى شهرى پروژه هاى بزرگى به نظر مى رسند اما در پس چنين فعاليت هاى عمرانى كه بشدت ضرورى هستند، صرفه جويى كلانى نهفته است. هزينه سلامت و بهداشت شهروندان درنهايت بار گرانى بر دوش هزينه هاى ديگر كشور خواهد بود. اين در حالى است كه اصلاح يك سيستم فرسوده و اهتمام بر سر شبكه فاضلاب شهرى با تمام گستردگى آن از بار هزينه هاى كلان بهداشت و سلامت جامعه خواهد كاست. مسئله اى كه در درازمدت به اشكال پررنگ ترى وجود خواهد داشت.