سيد رضا ترابى- معصومه منظمى
بيابان زايى بعد از دو چالش تغيير اقليم و كمبود آب شيرين به عنوان سومين چالش مهم جامعه جهانى در قرن ۲۱ محسوب مى شود. به طورى كه بر اساس گزارش هاى سازمان هاى بين المللى يك ششم جمعيت، سه چهارم اراضى خشك و يك سوم خشكى هاى جهان به مساحت ۵ ميليارد هكتار در ۱۱۰ كشور جهان در معرض پديده بيابان زايى است.تهديد و تخريب ۷۳ درصد كل مراتع جهان به مساحت ۳‎/۳ ميليارد هكتار، كاهش توان توليد خاك در ۴۷ درصد مناطق خشك جهان، غير قابل استفاده شدن ۵۰تا ۷۰ هزار كيلومتر مربع اراضى حاصلخيز در سال و بالغ بر ۴۲ ميليارد دلار خسارت سالانه به محصولات كشاورزى همراه با اثرات بسيار وسيع و گسترده اكولوژيكى، اجتماعى، اقتصادى و زيست محيطى به ويژه فقر گسترده و تخريب منابع پايه فقط بخشى از آثار و پيامد هاى جهانى پديده بيابان زايى است. در كشور ما نيز بويژه به خاطر تعدد، گستردگى و پيچيدگى عوامل محيطى و انسانى بيابان زا، اين پديده همچون ابعاد بين المللى پيامد هاى وسيع اكولوژيكى، اقتصادى، اجتماعى و زيست محيطى را در پى دارد.هجوم ماسه هاى روان و خسارت ناشى از آن به كانون هاى جمعيتى، زير بنايى، صنعتى و اراضى كشاورزى، كاهش حاصلخيزى و توان توليد اراضى زراعى و عرصه هاى منابع طبيعى، تشديد شورى زايى و زهدار شدن اراضى، كاهش كمى و كيفى آب هاى زير زمينى، افزايش حساسيت اراضى به فرسايش، افزايش سيل خيزى، تشديد آلودگى هاى زيست محيطى، كاهش تنوع زيستى، تشديد پديده هاى فقر، مهاجرت و بيكارى هدر رفت منابع پايه (آب،خاك و پوشش گياهى)، ناپايدارى نظام توليد و تهديد منابع معيشت و در مجموع ناپايدارى اكولوژيكى، اجتماعى، اقتصادى و زيستى از جمله مهم ترين آثار سوء اين پديده در ايران محسوب مى گردد.
* افت بارورى در ۵ميليارد هكتار
بيابان زايى از جمله فرآيند هاى ويرانگر و كاهنده كارايى سرزمين است كه حيات را در اغلب جلوه ها ومظاهر گوناگونش، متأثر كرده وپايدارى آن را تهديد مى كند.فرايندى كه تا كنون حدود ۵ ميليارد هكتار يا ۳۸‎/۵ درصد از خشكى هاى جهان را با افت بارآورى يا كاهش توان توليد مواجه ساخته است و هم اكنون نيز باشتابى بيش از ۵۰ ميليون هكتار در سال (۵برابر مساحت استان اصفهان)، به حركت تخريبى خود ادامه مى دهد.بديهى است، چنين پديده خطرناكى كه عامل نوعى از برگشت ناپذيرترين آلودگى هاى زيست محيطى در سطح جهان به شمار مى رود، نبايد به حال خود رها شود به ويژه آنكه بايد، بيش از۱‎/۲ ميليارد انسان ساكن در ۱۱۰ كشوررا متأثركرده، سالانه افزون بر۴۲ميليارد دلارخسارت به بارآورده وبى شك عواقب زيانبارش، ساكنان ديگر آبادبوم هاى زمين را نيز، دير يا زود در بر خواهد گرفت.كافى است بدانيم در فاصله تنها۶سال،يعنى از۱۹۹۳تا،۱۹۹۹متجاوز از۴۷۰ميليون نفر برتعدادفقراى جهان افزوده شده و شمارآنها درآستانه هزاره سوم ميلادى به ۱‎/۵ميلياردنفر رسيده است.انسان هايى كه به خاطر سلب امنيت غذايى، امكان حصول به زندگى سالم وپويارا از دست داده اند.به عبارتى ساده تر،به تناسب افزايش شتاب بيابان زايى، ازكيفيت زندگى كاسته مى شود.
در واقع اهميت بيابان چنان است كه سران۱۴۳ كشور شركت كننده در همايش ريو (۱۹۹۲)، در فصل ۱۲ از دستور ،۲۱ آن را به عنوان يكى از بوم سازگان هاى شكننده و حساس جهان شناسايى كرده و خواستار حفظ و حراستش شده اند( دستور ۱۹۹۹۲ ۲۱،).
* طرح بيابان زدايى ضرورتى اجتناب ناپذير
نتايج و اثرات چشمگير اجراى فعاليت هاى تثبيت ماسه هاى روان و بيابان زدايى پس از چند سال ثابت كرد كه اين طرح به عنوان يك ضرورت اجتناب ناپذير، حامى و پشتوانه مطمئنى براى ساير فعاليت هاى زير بنايى و توسعه اى است بنابراين تقاضا براى مهار و كنترل فرسايش بادى، تثبيت ماسه هاى روان و توسعه پوشش گياهى افزايش يافت؛ به طورى كه در سال ۱۳۴۹ ده استان در كشور زير پوشش اين گونه فعاليت ها قرار گرفتند.در سال ،۱۳۵۰ دوازده استان و هم اينك با توسعه تقسيمات كشورى اين فعاليت ها در ۱۸ استان بيابانى كشور اجرا مى شود.
در طول حدود چهار دهه، فعاليت ها و اقدامات تثبيت شن و بيابان زدايى در كشور به عنوان يك اقدام حكومتى، اساسى، زير بنايى براى حفاظت از مراكز زيستى، مسكونى، صنعتى ،كشاورزى، تأسيسات، راه ها و ساير مراكز زير بنايى و نيز به عنوان اقدامات بستر ساز و پيشتاز اجراى اغلب برنامه هاى عمرانى و توسعه، در سطح ۱۸استان، ۹۷ شهرستان و ۴۳۵۳ روستاى كشور به اجرا در آمده است.
* ايران از موفق ترين كشورها در بيابان زدايى
بر اساس اقدامات انجام شده در ۴۰ سال گذشته ،ضمن ارتقا جايگاه جمهورى اسلامى ايران به عنوان يكى از موفق ترين كشورهاى جهان درباره كنترل فرسايش بادى و بيابان زدايى، نتايج مثبت وسيعى را در بر داشته است.با تدوين برنامه ملى مديريت مناطق بيابانى كشور براى تحقق اهداف سند چشم انداز ۲۰ساله جمهورى اسلامى ايران و برنامه چهارم توسعه به اوج خود رسيده به طورى كه امروز جمهورى اسلامى ايران به عنوان يكى از موفق ترين كشورها در زمينه بيابان زدايى و كنترل فرسايش بادى در سطح جامعه جهانى مطرح است و برنامه تثبيت ماسه هاى روان و جلوگيرى از فرسايش خاك چنان با موفقيت در كشور ما طراحى شد و به اجرا در آمد كه كشورهاى حاشيه خليج فارس بر آن شدند با همكارى كارشناسان ايرانى چنين پروژه هايى را در كشور هاى خود به اجرا در آورند.
بنابراين با توجه به اين كه پديده بيابان يك مقوله ملّى، فرابخشى و حتى بين المللى است و مهار وكنترل اين پديده در محدوده وظايف يك سازمان يا يك وزارتخانه نمى گنجد، مهمترين چالش، هماهنگ نبودن مديريت در كنترل عوامل انسانى بيابان زا است كه اين امر بايد با قانونمند شدن الزام رعايت شاخص ها و معيار هاى بيابان زايى از سوى همه دستگاه هاى دولتى و غير دولتى و بهره برداران در تمامى طرح ها و برنامه ها عينيت پيدا كند.كمبود دستاوردهاى تحقيقاتى در اقتصادى ترين، سريع ترين و مؤثر ترين راه هاى كنترل پديده بيابان زايى در مناطق مختلف اكولوژيك بويژه با مشاركت جوامع محلى، بهره برداران، مرتع داران، كشاورزان و دامداران تأمين اعتبارات مورد نياز و نيز مديريت ناهماهنگ بخش هاى تحقيق، آموزش، ترويج و اجرا از ديگر چالش هاى پيش روى ما در كنترل پديده بيابان زايى است.
[* كارشناسان ارشد منابع طبيعى]

مهدى عشقى يار عزيز
واژه فيزيك، يك كلمه يونانى Physike به معناى دانش طبيعت است. رشته فيزيك در حال حاضر شاخه ها و گرايش هاى متعددى همچون فيزيك هسته اى، فيزيك اتمى، فيزيك حالت جامد و مولكولى، فيزيك ليزر، فيزيك نجومى، فيزيك ذرات بنيادى، فيزيك پزشكى و نا نو فيزيك دارد.
اما در اين ميان فيزيك هسته اى و كاربردهاى اين علم نوين از اهميت بسزايى برخوردار است.
تاريخ آغاز فيزيك هسته اى را مى توانيم از كشف راديو اكتيويته (پرتوزايى) از سوى بكرل در سال ۱۸۹۶ يا ظهور فرضيه رادرفورد مبنى بر وجود هسته در اتم ها در سال ۱۹۱۱ بدانيم. در هرحال، به روشنى معلوم است كه مطالعات تجربى و نظرى فيزيك هسته اى نقش برجسته اى در توسعه فيزيك قرن بيستم ايفا كرده است.
به علاوه فيزيك هسته اى فنونى در اختيار ما قرارداده است كه در زمينه هاى علمى ديگر ازجمله در فيزيك اتمى و فيزيك حالت جامد، نيز كاربرد وسيعى پيدا كرده است. پژوهش هاى آزمايشگاهى، فيزيك هسته اى را براى حل انواع بسيار گوناگونى از مسائل، از برهم كنشى كواركها (بنيادى ترين ذره كه ماده از آن ساخته مى شود) گرفته تا فرآيندهاى نخستين مراحل تكامل جهان كه پس از «مهبانگ» اتفاق افتاده است، به كاربرده اند.
فيزيكدان ها امروزه از فنونى كه در آزمايشگاه هاى فيزيك هسته اى آموخته اند براى تشخيص و درمان بيمارى ها در انسان ها بدون اين كه نيازى به جراحى باشد، بهره بردارى مى كنند.
اما از سوى ديگر هم برخى از فنون فيزيك هسته اى تجربى در ساختن سلاح هاى ترسناكى مورداستفاده قرار مى گيرد كه منظور از توليد آنها كشتار توده اى از انسانهاست و ادامه توليد و تكثير آنها تهديدى جدى براى آينده بشريت محسوب مى شود. آسان نيست كه هيچ علم ديگرى را با اين علم كه طيف گسترده اى از كوچكترين ذرات ميكروسكوپى تا موجودات كيهانى را شامل مى شود، مقايسه كنيم.
* فيزيك هسته اى پدر فيزيك ذرات بنيادى
به هرحال فيزيك هسته اى را مى توان ازسويى فرزند شيمى و فيزيك اتمى و از سوى ديگر پدر فيزيك ذرات بنيادى به شمار آورد.
فيزيك هسته اى اگرچه اكنون نقش محورى اش را در جست وجوى اجزاى بنيادى ماده از دست داده است ولى هنوز هم براى درك برهم كنشى هاى بنيادى از آزمايش هاى هسته اى استفاده مى شود. تحقيق درخواص هسته ها و قوانين حاكم بر ساختار هسته اى، به نوبه خود زمينه فعال و بارورى از پژوهش هاى فيزيكى است. ابزارهاى مفيدى مانند آشكارسازها، تنظيم كننده هاى ضربان قلب و وسايل تصويرگر پزشكى ازجمله دستاوردهاى عملى اين پژوهش ها است. اگرچه در اذهان عمومى اغلب مردم در طول نيم قرن گذشته، اين علم يادآور انفجارات اتمى بمباران هيروشيما و ناكازاكى و كشتار وسيع انسان هاى بى گناه و يا توليد راكتورهاى اتمى براى توليد برق است، اما بايد دانست استفاده هاى صلح آميز از اين علم نوين شامل موارد متعدد ديگرى است كه به اختصار به آنها اشاره مى شود.
توليد برق و شيرين كردن آب درياها ، استفاده از راديوايزوتوپها در پزشكى، صنعت و كشاورزى ، استفاده از پرتوهاى ناشى از فرآيندهاى هسته اى در پزشكى، صنعت و كشاورزى ، توليد گونه هايى از محصولات غذايى داراى حاصلخيزى بيشتر، توليد گونه هاى مقاوم نسبت به آفات و كم آبى ، استفاده مؤثرتر از منابع آبى و جمع آورى آنها ، كنترل و نابودى آفات، جلوگيرى از فساد محصولات در هنگام نگهدارى، تصويربردارى، تشخيص، پيش بينى و درمان برخى بيمارى ها درنتيجه استفاده از پرتودهى و راديو ايزوتوپها، تسهيل عمليات اكتشاف و استخراج معادن زيرزمينى نفت و گاز، تشخيص محل نشت سيالات در لوله ها و مخازن، تعيين ميزان خوردگى فلزات، اندازه گيرى دقيق قطرسنجى، ضخامت سنجى و سطح سنجى، تعيين فرسودگى غشاى داخلى كوره هاى صنعتى، استفاده از اثرات متقابل پرتوها با مواد براى بهينه سازى عملكرد آنها در صنعت از مهم ترين دستاوردهاى علوم و فنون هسته اى است.
* عامل تعيين كننده در برنامه هاى زيربنايى
اين علم نوين در حال حاضر به صورت يك عامل مهم و تعيين كننده در برنامه هاى زيربنايى اكثر كشورهاى جهان نقش ايفا مى كند. امروزه تأثير تكنولوژى هسته اى در گسترش دانش بشرى، تسلط بر طبيعت، تأمين رفاه و پيشرفت زندگى بشر غيرقابل ترديد است. هم اكنون صدها نيروگاه هسته اى در جهان فعالند و انرژى برخى كشورها مانند فرانسه عمدتاً از برق هسته اى تأمين مى شود.بدين ترتيب درواقع مى توان براى فيزيك هسته اى سه نقش مختلف درنظر گرفت:
۱- كاوش در قلمرو ذرات بنيادى ماده و برهم كنشى آنها
۲- رده بندى و تفسير خواص هسته اى
۳- طراحى روش ها و ابزارهاى فنى پيشرفته براى خدمت به جوامع بشرى
به هر حال در موضوع گسترش اورانيوم و پلوتونيم بايد توجه داشت هر كشورى كه مصمم به كسب مواد شكافاى درخور مصارف نظامى باشد براى رسيدن به هدف خود نيازى به داشتن يك برنامه انرژى هسته اى ندارد. اورانيوم ۲۳۵ را مى توان از غنى سازى اورانيوم طبيعى و با فرآيندهاى غنى سازى ساده تر و ارزان تر به دست آورد براى بعضى كشورها ممكن است به دست آوردن ذخايرى از اورانيوم - ۲۳۵ با اين روش ساده تر از جدا كردن پلوتونيوم - ۲۳۹ از سوخت مصرف شده راكتور باشد.
بنابراين روا نيست گفته شود كاربرد وسيع توان هسته اى تنها عامل گسترش تسليحات هسته اى در جهان است. در غياب توان هسته اى، هر كشور با دسترسى به اورانيوم و ظرفيت غنى سازى مى تواند سلاح هسته اى بسازد. توسعه غنى سازى ليزرى به صورت يك فرآيند صنعتى، دسترسى كشورهاى نسبتاً فقير به سلاح هاى هسته اى را آسان تر مى كند، مگر آنكه دسترسى به اين فناورى دقيقاً كنترل شود.
*كارشناس فيزيك هسته اى

براساس يافته هاى پژوهشگران امريكايى ارتفاع كوه هاى «آند» در اين كشور احتمالاً در ۲ تا ۴ ميليون سال آينده دو برابر خواهد شد.
يافته هاى جديد محققان امريكايى نشان مى دهد كه شايد تئورى كنونى درباره تكتونيك صفحه اى بايد اصلاح و تغييراتى در آن داده شود.
براساس بررسى هاى زمين شناسان، سيستم كوهستانى كه در طول جنوب غربى امريكا امتداد يافته است در ۴۰ ميليون سال گذشته به تدريج رشد كرده اين در حالى است كه نظريه هاى حاضر درباره تكتونيك صفحه اى مى گويند، در اين فرآيند با ايجاد و حركت خشكى ها، گستره كوهستانى افزايش مى يابد.
كوه هايى كه با اين سرعت رشد مى كنند ممكن است وضعيت آب و هوايى و سير تكامل و تحولى زمين شناسى را تحت تأثير قرار دهد.
كوهستان هاى آند با هفت هزار كيلومتر وسعت داراى قله ها و تپه هاى بسيارى است كه ارتفاع بلندترين قله آن به ۶ هزار و ۹۰۰ متر مى رسد.

مهدى سلطانى
ابوعلى حسن بن حسن بن هيثم، معروف به ابن هيثم (۴۳۰-۳۵۴ق) كه در غرب با نام (Alhazen) شناخته مى شود، از دانشمندان سرشناس ايرانى است كه در زمينه شناخت نور و قوانين شكست و بازتاب آن نقش مهمى ايفا كرده است. ابن هيثم در علوم رياضى، حساب ، هندسه و مثلثات و جبر استادى ماهر و صاحب ابتكار بود.سال ها قبل از اين كه ، عكاسى اختراع شود، اساس كار دوربين عكاسى وجود داشت. ابن هيثم در قرن پنجم هجرى‎/ يازدهم ميلادى، وسيله اى را به نام «جعبه تاريك» (camera obscura) براى مطالعه خورشيدگرفتگى به كار برد. اين وسيله در طول جنگ هاى صليبى به اروپا راه يافت. اتاقك تاريك عبارت بود از جعبه يا اتاقكى كه فقط روى يكى از سطوح آن روزنه اى ريز وجود داشت. عبور نور از اين روزنه باعث مى شد كه تصويرى نسبتاً واضح اما به صورت وارونه در سطح مقابل آن تشكيل شود.ابن هيثم يك تصوير را هم فرافكن (Projection) كرده است. وى دستگاهى ساخته بود كه تصوير را باز مى تابانده است، بدين گونه نخستين سنگ بناى سينما را كار گذاشته است. حقيقت داشتن اين سخن بعيد نيست: ابن هيثم اولين دانشمند جهان است كه سرعت صوت را محاسبه كرده است. او با معيارهاى متعارف اندازه گيرى در زمان خودش، كه واحد زرع بود، سرعت نور را محاسبه كرد و دور كره زمين را اندازه گرفت. وى نخستين كسى است كه به بررسى خواص نور پرداخت.

ستاره اى جديد در راه است
گردش مارپيچ «گردبادفضايى» ممكن است گام نخست در شكل گيرى يك ستاره جديد باشد.
تركيب ساختار مشاهده شده با استفاده از اسپيتزر - تلسكوپ مادون قرمز آژانس فضايى آمريكا (ناسا) - يك موج شوك را نشان مى دهد كه بر اثر فروپاشى فوران ماده در ابرى از گرد و غبار و گازهاى ميان ستاره اى با شدت ۱۰۰ مايل در ثانيه، موجب گرم شدن ابر و درخشش آن مى شود.
اين گردبادها مى توانند مرگبار و مخرب باشند و همچون آنچه در زمين اتفاق مى افتد، نيستند.
جيوانى فازيو از مركز هاروارد ــ اسميتسون فيزيك نجومى در كمبريج كه مسئول نصب و ساخت يكى از دوربين هاى مادون قرمز بر روى تلسكوپ اسپيتزر است، اين گردبادها را در فضا تشخيص داده است. به گفته وى ستارگان از فرو پاشيدن يك ابر گاز و گرد و خاك به وجود مى آيند، البته بايد در نظر داشت كه فرو ريختن گاز و گرد و خاك به طور مستقيم نيست بلكه در يك حركت آهسته مارپيچى صورت مى گيرد .
در حالى كه گردبادها روى زمين نابود كننده و ويرانگر هستند، در فضا مى توانند روشنگر رازهاى گيتى باشند.

دوربين قورت دهيد تا درد آندوسكوپى نكشيد!
دوربين هاى بسيار كوچك كه با مغناطيس كنترل مى شوند، مى توانند از درون بدن بيماران عكس بگيرند!
با اين روش بيمار فقط كافى است يكى از اين ريزدوربين هاى قابل كنترل را كه به اندازه يك آب نبات است ببلعد. اين دوربين ها كه قادر به عكسبردارى از مرى، روده و ديگر اندام هاى داخلى بدن هستند، راه خود را به سمت معده مى پيمايند و تصاوير را به گيرنده خارجى كه در كمربند بيمار قرار گرفته است، منتقل مى كنند.
اين وسيله اطلاعات را ذخيره كرده و پزشك مى تواند آن را تحليل و بررسى كند و از اين طريق وجود هر گونه كيست يا خونريزى را تشخيص دهد. با اين وجود به اعتقاد برخى كارشناسان دوربين مذكور براى معاينه و مطالعه مرى و شكم چندان مناسب نيست.
در اين روش فقط سه يا چهار ثانيه طول مى كشد تا اين دوربين در مسير خود از مرى گذشته و به شكم برسد و در اين فاصله دو تا چهار عكس در هر ثانيه مى گيرد و پس از ورود به شكم نيز به علت وزن پنج گرمى اش به سرعت بر ديواره زيرين شكم مى افتد.
با اين توصيف، بيماران به جاى انجام آ ندوسكوپى و تحمل رنج و درد زياد، كافى است اين دوربين كنترلى كوچك را قورت دهند.