سليمان دعويسرا
گيتس تصور نمى كرد كه پنتاگون مهم ترين ناكامى را در عرصه آفريقا بچشد. زيرا همه محاسبات او بر اين مبنا بود كه امريكا در پيشبرد طرح هايش در اين منطقه با كمترين محدوديت و موانع روبرو است. رابرت گيتس پس از عضو جنجالى كابينه بوش، دونالد رامسفلد به وزارت دفاع گام نهاد.
مأموريت اصلى او ترميم وجهه پنتاگون بود كه با دو جنگ افغانستان و عراق به شدت آسيب ديد. براى اين كار گيتس سعى كرد زبان اجبار و سخت كيشى رامسفلد را تعديل كند و براى پيشبرد طرح هاى نظامى امريكا از روش مذاكره و داد وستد بهره گيرد. گيتس بر اين باور بود كه اعتبارات اقتصادى امريكا چاشنى امتيازگيرى اقتصادى است. در عرصه آفريقا نيز او از همين مسير وارد شد گيتس بر آن بود كه با استفاده از مشوق هاى اقتصادى خواهد توانست رضايت دولت هاى اين منطقه را براى ايجاد پايگاه هاى نظامى جلب كند. روزنامه هاى امريكا در تشريح نقشه گيتس براى آفريقا به نقل از يكى از مسئولان وزارت دفاع امريكا مى نويسند: پنتاگون بر اين عقيده بود كه ايجاد مقر در آفريقا با كمترين دردسر انجام مى شود، اما وقتى ژنرال ويليام وارد فرمانده نظاميان امريكايى در آفريقا، آفريكوم، درست پس از بر عهده گرفتن مسئوليت خود، در اكتبر گذشته به اين قاره سفر كرد مشكلات پشت پرده آشكار شد. با گزارش اين ژنرال بود كه اولين ترديد در ذهن رابرت گيتس جرقه زد، گزارش ژنرال ويليام دلالت براين داشت كه اغلب مقام هاى سياسى و دفاعى طرف مذاكره او در سفر آفريقايى مخالفت خود را با چنين طرحى اعلام كرد ه اند. بر اساس آنچه رسانه هاى امريكا نقل كرده اند نخستين مخالفت از سوى دولت هاى مهم شمال آفريقا بويژه الجزيره بيان شده است.
بر پايه اين گزارش ها بيشترين مخالفت ها با حضور نظامى آمريكا در نقاطى بروز كرده كه سابقاً جنبش هاى استقلال طلبى عليه استعمار فرانسه را به راه انداخته اند. خبرگزارى فرانسه در يكى از گزارش هايش از واشنگتن مى نويسد: در باره طرح ايجاد فرماندهى نظاميان امريكا در آفريقا مشاجره هاى زيادى در پايتخت هاى آفريقايى صورت گرفته است . كشورهايى مانند الجزاير بيش از همه سران پنتاگون را كلافه كرده اند.
بعد از الجزاير دومين موج واكنش را دو كشور مهم و ثروتمند آفريقا يعنى نيجريه و آفريقاى جنوبى نشان داده اند. بر اساس گزارش واشنگتن پست اين دو كشور به صراحت مشوق هاى استثنايى وزارت دفاع امريكا را رد كرد ه و در منصرف كردن گيتس از پروژه ايجاد پايگاه هاى نظامى نقش بسزا داشته اند. به اين صورت پنتاگون در اين طرح رو درروى دولت هايى قرار گرفت كه اكنون نقش محورى را در تحولات آفريقا ايفا مى كنند. الجزاير ، نيجريه و مغرب كشورهايى هستند كه اكنون به نوار اصلى حوادث ضديت با غرب تبديل شده اند. سران امريكا نيز با همين انگيزه به اين كشورها چشم دوختند كه بتوانند نوعى جبهه بازدارنده عليه جنبش هاى ضد امريكايى و بنيادگرايى در اين ناحيه بوجود آورند. تحليلگر واشنگتن پست اذعان مى كند كه مهم تر از مسئله انصراف پنتاگون از پروژه آفريكوم دلايل اين عقب نشينى است. او اقرارمى كند كه يك هدف عمده از ايجاد اين فرماندهى و پايگاه هاى نظامى در آفريقا رويارويى با جنبش هاى اسلامى و موج امريكا ستيزى بود و تأكيد مى كند كه بسيارى در ميان ملت هاى عربى حق دارند متأسف باشند زيرا هيچ كس را پيدا نكردند تا برايشان منافع ناشى از حضور گسترده نظامى امريكا و غرب را در كشورهاى آفريقايى تشريح نمايد.
گيتس هنگامى كه دلايل توقف پروژه آفريكوم را بيان مى كرد فقط به اين جمله بسنده كرد كه كشورهاى آفريقايى واكنش مثبت به اين طرح نشان ندادند. رئيس پنتاگون با اين حال عيان نكرد كه چه عواملى باعث تغيير نگاه آفريقايى ها بوده است. اما آنچه را كه گيتس از بيانش طفره رفت رسانه هاى امريكا با صراحت بازگو كردند واشنگتن پست به نقل از يك ديپلمات امريكايى مى نويسد ؛ آفريقايى ها به نيروى امريكايى در قاره خود به چشم نيرويى مداخله گر مى نگرند و با اينكه بارها سعى كرديم آنها را متقاعد كنيم كه اينگونه نيست اما به نظر نمى رسد كه در اين خصوص تغييرى صورت گرفته باشد.
اما نكته مهم تر ارتباط و پيوندى است كه ميان عقب نشينى امريكا در آفريقا با شكست هاى اين كشور در نقاط ديگر جهان وجود دارد. به باور خود تحليلگران امريكا، واگرايى ۵۰ كشور آفريقا از جريانى سياسى الهام گرفته است كه امروز به عنوان يك هنجار بر سياست خارجى كشورهاى آسيا و خاورميانه حكمفرماشده است. اين هنجار يا ارزش سياسى اكنون به دو صورت خود را نشان داده است: نخست اين كه حساسيت كشورها به حق حاكميت و اقتدارملى شان به نحوى كه ديگر كسى حاضر نيست بر سر منابع سرزمينى خويش با طرف هاى خارجى معامله كند و دوم اين كه ديگر تكيه كردن به امريكا و همپيمانى با امريكا امنيت به بار نمى آورد و اين باور بويژه در ميان كشورهاى اسلامى رواج يافته است كه نزديكى و همسويى با امريكا امنيت ملى اين كشورها را با مخاطرات زياد روبرو مى كند كه مهمترين آن رويارويى گروه هاى مبارز و تحول خواه است.
در هر حال باور عمومى اين است كه دولتمردان آفريقا در اتخاذ تصميم تاريخى خويش نگاه جدى به تجربه دولت هاى حريف امريكا داشتند. در اظهارات تحليلگران امريكايى به اين نكته تأكيد زيادى شده است كه برخورد يكى دو سال اخير كشورهايى مانند چين، هند، اندونزى، روسيه و ايران تأثيرى محسوس بر نگرش دولت هاى آفريقا داشته است به گونه اى كه حتى كشورهاى كوچك اين قاره نيز امروز در اعطاى حق كشتيرانى يا استفاده از گذرگاه هاى آبى، زمينى و هوايى خويش بر مسئله حاكميت و اقتدار ملى شان تكيه مى كنند.

س. حيدرپور
پنتاگون سرانجام در پى مخالفت دسته جمعى كشورهاى آفريقايى يكى از جنجالى ترين پروژه هايش براى ايجاد فرماندهى مركزى امريكا دراين قاره را متوقف ساخت. اغلب محافل سياسى اين اتفاق را به عنوان رويدادى كم نظير در تاريخ ديپلماسى تعبير كرده اند. پروژه پنتاگون با نام «آفريكوم» يكى از طرح هاى بلند مدت، استراتژيك و پرهزينه ايالات متحده بود و بر پايه آن مى بايست چند مقر فرماندهى مركزى براى عمليات هاى نظامى امريكا در نقاط استراتژيك شمال و شاخ آفريقا داير شود . كارشناسان امور استراتژى، اهميت اين طرح را همرديف طرح مهم ديگر بوش يعنى سپر دفاع موشكى در اروپا قياس مى كردند، زيرا آفريكوم نيز همانند طرح سپر موشكى در پى تضمين نفوذ دراز مدت امريكا در ساختار امنيت جهانى بود.
مذاكرات و توافقات مربوط به اين پروژه را كاندوليزا رايس و رابرت گيتس در چند ديدار خويش از پايتخت هاى آفريقايى به انجام رسانده بودند و خود بوش در سفر زمستان سال گذشته خود مرحله نهايى آن را به انجام رساند.
آنچه اكنون به تعطيلى اين پروژه جنبه يك رويداد تاريخى و نمادين بخشيده است، سخن رابرت گيتس رئيس پنتاگون مسئول اجراى اين طرح است كه رسماً به ناكامى آن اقرار كرده است و عامل دوم كه مهم تر و شگفت انگيز تر است وتوى اين طرح از سوى حدود ۵۰ كشور آفريقايى است كه در مخالفتى يكپارچه و همزمان پروژه مذكور را با اين استدلال رد كرده اند كه مغاير استقلال و اقتدار ملى آفريقا است.
دقيقاً همين استدلال بيان شده از سوى سران آفريقا است كه توقف پروژه جنجالى پنتاگون را در شمار تصميم هاى تاريخى نشانده و برخى ناظران را بر آن داشته كه در اين اتفاق روح جنبش هاى استقلال خواهى آفريقاى عصر استعمار را جست و جو كنند. آفريقا كه چند قرن حيات سياسى خويش را در اسارت و وابستگى گذرانده است با اين تصميم سنگ بناى يك جنبش تاريخى را گذاشت.
آنچه اكنون امريكايى ها را نگران كرده است تبعات اين تصميم است. در تحليل اين تصميم اغلب ناظران متفق القول هستند كه اين رويارويى سمبليك در عرصه هاى ديگر نيز تكرار خواهد شد. به عبارتى اين اتفاق پيش درآمدى براى عقب نشينى هاى جهانى امريكا از حوزه هاى استراتژيك است. اما پيش از آنكه سير افول آفريكوم بيان شود به نقشه اوليه اين نهاد نگاه مى افكنيم.
* نهادى با تركيب و مأموريت بزرگ
نيروى آفريكوم در سال ۲۰۰۷ بوجود آمد و صدها عضو اين نيرو با آن كه به ظاهر شاكله نظامى داشت اما از همان ابتدا در زبان تحليلگران نظامى، نماد ورود ارتش امريكا به سياست خارجى معرفى شد به گونه اى كه حتى تحليلگران امريكا گفته اند مديريت آفريكوم اصولاً برعهده وزارت امور خارجه مى باشد. رايس و گيتس نوع جديدى از مأموريت براى آفريكوم تعريف كردند كه تركيبى از مأموريت نظامى و غيرنظامى است.
براى اين نيرو يا نهاد نوبنياد، راهبردى كلان در نظر گرفته شد. به گفته كارشناسان پنتاگون هدف از مأموريت اين نهاد پيشگيرى از بروز مناقشه ها و همكارى در طرح هاى امنيتى، سياسى آفريقا پيش بينى شد.
آفريكوم از نادر نهادهاى تأسيسى امريكا بود كه ديپلمات ها در كنار افسران ارتش در فرماندهى امور نظامى سهيم شدند و كارشناسان غير نظامى از ادارات دولتى ديگر امريكا، به خدمت گرفته شدند.
آفريكوم سير و مراحل كاملاً متفاوتى را در تأسيس طى كرد به اين صورت كه نقشه و چارت اوليه آن قرار شد در چند پايگاه غربى امريكا تنظيم شده و سپس مرحله عملياتى آن در كشورهاى آفريقايى به اجرا در آيد. مأموريت اين كار به ارتش امريكا در اشتوتگارت سپرده شد. هنوز هم دفتر آفريكوم هم اكنون در آلمان است و آن گونه كه پيش بينى شده بود قرار بود، درسال ۲۰۰۸ به طور كامل به قاره آفريقا انتقال داده شود، در همان حال پنتاگون امكان ايجاد آن در مناطق مختلف از جمله سواحل شرقى امريكا را براى بعد از سال ،۲۰۱۰ بررسى كرد. جالب است كه در همه متن هاى مكتوب پنتاگون هدف نيروى آفريكوم صرفاً كمك به آموزش و تجهيز ارتش هاى كشورهاى آفريقايى اعلام شده بود.
به اين صورت همه كارها براى استقرار مقر فرماندهى جديد امريكا در قاره سياه مهيا شد و جورج بوش پاى طرح پيشنهادى رابرت گيتس در اين باره را امضا كرد. رايان هنرى معاون امور سياسى وزارت دفاع ايالات متحده در سفرى دوره اى از كشورهاى نيجريه، كنيا، اتيوپى، غنا، سنگال و آفريقاى جنوبى بازديد و بامقام هاى عاليرتبه كشورهاى ميزبان درباره تأسيس مركز گفت وگو كرد. رايان هنرى در پايان اين سفر دوره اى ادعا كرد: بيشتر رهبران كشورهاى مورد بازديد از اجراى اين طرح استقبال كردند، هرچند يك يا دو كشور نيز مخالف اجراى آن هستند.
*مأموريت راهبردى اى كه ناتمام ماند
فكر ايجاد يك نيروى فراگير در صحنه آفريقا پس از فروپاشى شوروى در ذهن استراتژيست هاى امريكايى جرقه زد. يعنى از زمانى كه نخستين خيزش هاى استقلال طلبانه با ماهيت اسلامى دراين خطه نمايان شد.
اما تا وقوع ۱۱ سپتامبر اين ايده روى ميز پنتاگون بلاتكيف مانده بود تا اين كه با رشد جريان هاى ضد امريكايى در دوره بوش سران وزارت خارجه و دفاع امريكا با جديت اين طرح را پى گرفتند.
كاخ سفيد پس از دو حوزه مهم عراق و افغانستان راهبرد حضور در نقطه سوق الجيشى آفريقاى عربى را در پيش گرفت.
بنابراين در تأسيس آفريكوم هر دو هدف مهم سياسى و اقتصادى توأمان ديده شد؛ اول كنترل جريان هاى ضد امريكايى و دوم تأمين امنيت تجارت و سرمايه گذارى اقتصادى .
در واقع آفريكوم حامل رويكرد نو به آفريقا بود و امريكا در اين كار گوشه چشمى به رقابت با حريفان چينى و روسى و اروپايى داشت.
واقعيت پنهان در طرح آفريكوم اين بود كه قاره آفريقا براى كشورهاى بلوك غرب و بويژه امريكا اهميت فوق العاده اى يافته است به نحوى كه در سال هاى اخير آفريقا يكى از موضوعات دائمى مورد بحث در اجلاس سران ۸ كشور صنعتى بوده است. كشورهاى غربى و ايالات متحده سرمايه گذارى هاى بسيار در كشورهاى آفريقايى كرده اند كه به عنوان نمونه مى توان به وعده كمك ۱۵ ميليارد دلارى امريكا به كشورهاى آفريقايى يا طرح اجتناب از اخذ ماليات از كالاهاى وارداتى آفريقايى اشاره كرد. در چنين شرايطى نظارت بر تحولات درون آفريقا و پيگيرى مسائل آفريقايى يكى از اهداف اساسى آفريكوم شد.
از طرفى رشد ناآرامى هاى فراوان در درون قاره آفريقا موجب نگرانى مقام هاى امريكايى درباره ثبات سياسى دربخش هايى از قاره شد وهمين ناآرامى ها آنان را به فكر تأسيس مركزى انداخت تا با تلاش براى استمرار ثبات از نزديك بر تحولات داخلى قاره اشراف داشته باشند و در موقع مقتضى بتوانند مداخله كنند. با پيگيرى سياست موسوم به مبارزه با ترور از سوى دولت بوش گروه هاى ضدامريكايى نيز مزيد براين علت شد كه به فكر توسعه جغرافيايى مناطق زيرنفوذ خود و گسترش آن در خاور دور و آفريقا بيفتد.
همه اينها دست به دست هم داد تا سال گذشته دستياران بوش به امور آفريقا همت گمارند.
گيتس وزير دفاع آمريكا با اين هدف به جيبوتى رفت.
پس از آن ديدار، كاندوليزا رايس وارد اتيوپى شد و درآنجا با سياستمداران شريك امريكا در آديس آبابا ملاقات كرد بعد از آن به ملاقات رهبران اوگاندا، بروندى و روآندا رفت.
سران كاخ سفيد براى گرفتن امضاى آفريقايى ها براى اين طرح از يك توجيه به ظاهر عامه پسند به نام تهديدات گروه هاى افراطى بهره جستند لذا رايس مدعى شد كه سفرش در جهت حل منازعات موجود در آفريقا و پايه گذارى گفت و گوهاى صلح آفريقا در سال آينده است. آنان اميدوار بودند كه اين سخن رايس به ذهن برخى سران منطقه موجه جلوه كند زيرا مدت ها است كه خشونت هاى جارى در منطقه شرق جمهورى دموكراتيك كنگو، دارفور، منازعه كشورهاى همسايه در آفريقاى مركزى و درگيرى بين سومالى و اتيوپى چشم به راه ميانجى است. امريكاييان همچنين مدعى شدند كه؛ خاك هيچ يك از ۶ كشور مورد بازديد براى ايجاد پايگاه مورد استفاده قرار نخواهد گرفت و تشكيل مقر فرماندهى آفريقايى ارتش امريكا، اهداف جنگ طلبانه را دنبال نمى كند بلكه اين طرح تنها درصدد تقويت ظرفيت هاى توانايى هاى نظامى و غيرنظامى كشورهاى آفريقايى است و عجيب تر از همه توجيهات مسئول مذاكره اين طرح يعنى رايان هنرى بود كه ادعا كرد: آفريكوم برخلاف ساير پايگاه هاى امريكايى تنها براى اهداف نظامى تأسيس نخواهد شد بلكه مهمترين هدف آن كمك به رشد و توسعه قاره آفريقا است.
همين پنهان كارى در باره اهداف طرح، خود اولين نطفه بدبينى و بى اعتمادى را گذاشت به گونه اى كه وقتى نقشه اصلى آفريكوم منتشر شد موجى از اعتراض پايتخت هاى اين قاره را فراگرفت. پس از اعلام مخالفت نيجريه با اين طرح، معمر قذافى رهبر ليبى، در سخنانى در نشست شوراى اقتصادى آفريقا گفت: «ما نيازى به پايگاه نظامى نداريم، بلكه بيش از هر چيز نيازمند كمك اقتصادى هستيم. اگر غرب با دخالت نظامى درصدد كمك به قاره آفريقاست، ما به صراحت اعلام مى كنيم كه چنين كمكى را نمى خواهيم و نيازى به آن نداريم.»
وزير خارجه الجزاير، كه قبلاً از اين طرح استقبال كرده بود حرف خود را پس از ديدن مدارك پس گرفت. وقتى فرستادگان رايس و گيتس از تغيير نظر سران آفريقا نااميد شدند پنتاگون در بيانيه اى آشكارا شكست پروژه آفريكوم را اعلام كرد.