هادى شفيعى
بادقوس نام منطقه اى در جنوب غربى شهرستان سبزوار از توابع استان خراسان رضوى است. اين محل از ديرباز به علت وزش هاى باد ها و توفان هاى سهمگين به منطقه بادقوس كه به زبان محلى به آن بادغيض (جايى كه باد با آنجا غرض كرده) معروف است. بادقوس تا قبل از سال ۱۳۷۳ هيچ گونه سكنه اى نداشته است، به تدريج و به علت وجود پوشش گياهى مناسب منطقه، بخشدارى با هماهنگى منابع طبيعى شرايط سكونت را در آنجا فراهم مى كند. غالب گونه هاى گياهى بادقوس گياهى به نام «اشنيان» است، مردمانى كه به طور پراكنده در آنجا سكنى مى گزينند ابتدا با خود بز و گوسفند داشتند، سپس دام سبك به دام سنگين تبديل مى شود، حدود دو هزار نفر شتر در بادقوس چرا مى كنند و در يك مدت بسيار كوتاهى طبيعت توان اكولوژيكى خود را از دست داده و لخت و بى پناه مى شود، مزارع اطراف تحت فرسايش شديد باد و هجوم شنهاى روان قرار گرفته و زندگى براى مردمانى كه خود طالب امنيت و آسايش بودند با دستان خود آنان تبديل به زندگى ناامن مى شود و مردم مى بايست منطقه را ترك مى كردند.
ابتدا مقاومت بسيار زياد بود، اهالى به هيچ وجه حاضر به ترك منطقه نبودند، اما همكارى دستگاههاى قضايى و مقامات محلى با منابع طبيعى نتيجه داد و شتران به عنوان عامل تخريب منابع طبيعى جمع آورى شدند و بادقوس تخريب شده قرق مى شود و زير حفاظت قرار مى گيرد. «محمد» قرق بان منطقه است او هر روز صبح به همراه تعدادى از قرق بانان درگرماى طاقت فرساى بيابانى با حمل تانكر آب نهال هاى بيابان را آبيارى مى كند، در روز واقعه چند هفته گذشته ساعت دو بعدازظهر ناخودآگاه آسمان تيره و تار مى شود و اژدهاى توفان شن با ۱۲۰ كيلومتر سرعت دامنه مى گيرد و قرق بان ۳۲ ساله سبزوارى را مى بلعد و به كام مرگ فرو مى برد .
. . . آرى! اژدهاى بادقوس كه تا ديروز با مراقبت هاى ويژه محمدتقى حكم آبادى (كارشناسى كه با ۲۷ سال كار طاقت فرسا در بيابان هاى بادقوس اكنون در حال احتضار است) به زانو درآمده بود، بارديگر سربرآورد و با بلعيدن جان يك قرق بان منابع طبيعى دوباره آرام گرفت. على اصغر طالبان فرد كارشناس اداره بيابان زدايى خراسان رضوى و «راه بلد» ما در اين سفر مساحت كل منطقه بادقوس را پنج هزار هكتار اعلام مى كند و مى گويد: پس از آسيب پذيرى پوشش گياهى بادقوس بر اثر چراى مفرط شتران ۳ هزار هكتار از منطقه مذكور قرق مى شود و زير حفاظت قرار مى گيرد.
اين كارشناس تيپ غالب منطقه بادقوس را گونه «اشنيان» بر مى شمرد و مى افزايد: براى اين كه منطقه به حالت اول خود برگردد، ابتدا مى بايست عمليات احياى بادشكن با كاشت نهال هاى بيابانى و سرشاخه هاى درختان گز وتاغ صورت مى گرفت.
كارشناس بيابان زدايى خراسان رضوى فعاليت در عرصه هاى بيابانى را سخت و دشوار مى داند و مى گويد: كار در بيابان ها به علت اين كه در عمق عرصه هاى منابع طبيعى صورت مى گيرد زياد به چشم نمى آيد و از اين رو مسئولين استانى بيشتر روى فعاليت هايى كه به چشم مى آيد و بسيار زودبازده است، تمركز مى كنند. وى در تأييد حرفهاى خود به كارهاى عظيم بيابان زدايى در سرخس و منطقه خانگيران كه بخش اعظمى از گاز مصرفى كشور را تأمين مى كند اشاره مى كند و مى گويد: انجام ۵ هزار هكتار فعاليت بيابان زدايى و مهار شن هاى روان در منطقه سرخس از سوى اداره كل منابع طبيعى استان خراسان رضوى كار كوچكى نيست كه بخواهد به چشم نيايد!
اين كارشناس فنى كه تجربه خاصى در عرصه هاى بيابانى دارد توضيح مى دهد: حجم عظيم اعتبارات استان ها بيشتر صرف كارهاى زود بازده مى شود، از اين رو كار در بيابان دير بازده وزمان بر است و در نگاه اول توجيه اقتصادى ندارد.
اين كارشناس در ادامه مى گويد: متأسفانه در بسيارى مواقع بخشى نگر هستيم براى مثال در بخش صنعت و معدن فقط به اين دو مقوله توجه مى كنيم غافل از اين كه براى تداوم كار ها ناچاريم به توسعه پايدار بينديشيم، صنعت و معدن با منابع طبيعى نبايد بيگانه باشد و در هر فعاليت عمرانى و توسعه اى بايد اولويت را به منابع طبيعى بدهيم، زيرا به علت قرار گرفتن كشور در كمربند خشكى داراى محيط زيست و اكوسيستم شكننده اى هستيم.
. . . در سفر به سبزوار و در تكميل گزارش خود با مهندس مسعود وظيفه دار رئيس اداره منابع طبيعى اين شهرستان همكلام مى شويم، او نيز ابتدا از شدت توفان شن مى گويد كه آسمان بادقوس را در نيم ساعت تيره و تار مى كند و ۳۰۰ ميليون تومان فقط به تاغزارهاى منابع طبيعى اين شهرستان خسارت وارد مى كند. مى پرسيم اگر اين تاغزار ها نبودند چه اتفاقى مى افتاد ! او براى پاسخ به اين سؤال، ما را به محل واقعه برد.
۷۰ كيلومتر از سبزوار دور شديم، به منطقه بادقوس رسيديم، جايى كه توفان شن جان قرق بان بى پناه را گرفته است. در مسير راه هر آنچه ديده مى شد، تيرهاى شكسته برق بود و جاليزهاى خشكيده و تخريب شده كه جوان ناشده، پير گشته بودند، اما وجود منابع طبيعى و فعاليت هاى بيابانزدايى از جمله كاشت نهال موجب تثبيت خاك منطقه شده بود. در آن نقطه خسارت وارده ناشى از توفان بسيار ناچيز بود. در حالى كه نقطه هاى تاريك و روشن اين سفر همه چيز را برايمان خاطره انگيز ساخته بود مسيرمان را به طرف مشهد مقدس ادامه داديم و به سراغ محمدحسن شريعتى مديركل منابع طبيعى استان خراسان رضوى رفتيم.
از مديركل منابع طبيعى خواستيم از توفان بادقوس و اثرات آن در استان برايمان بگويد. محمدحسن شريعتى در اين باره مى گويد: خبر توفان چند هفته اخير مثل ديگر اخبار و رويداد ها از طريق شبكه استانى پخش شد، اما هيچ گاه درباره آن كنكاش نشد و مشخص نيست ميزان پوشش گياهى ايجاد شده چقدر در كاهش خسارات تأثير داشته است.
وى در تأييد صحبت هاى خود، مثال جالبى مى آورد: «پليس قلم و كاغذ در دست مى گيرد، رانندگان متخلف را جريمه مى كند و يك روز ممكن است هزاران برگ جريمه براى رانندگان متخلف صادر كند. بازخورد اين كار در ارزيابى ها در نزد همگان و مسئولين كارى بس ارزشمند و مورد تأييد است، اما شما يك مأمور منابع طبيعى را در نظر بگيريد وقتى با متخلف و متصرف زمين روبه رو مى شود، برايش برگ تخلف تنظيم مى كند و زمينش را جزو اموال ملى اعلام مى كند، به عنوان مانع و سد راه پيشرفت مردم معرفى مى شود!!»
مدير كل منابع طبيعى استان خراسان رضوى با اشاره به وجود ۱۷۶ هزار خانوار دامدار در استان مى گويد: بيش از ۷۰ درصد اين دامداران فاقد پروانه چراى دام هستند كه بدون پشتيبانى و حمايت مسئولين استانى قادر به ساماندهى آنان نيستيم. از مهندس شريعيتى مى پرسيم با وسعت زياد عرصه هاى بيابانى استان چه مى كنيد او مى گويد: با توجه به اين كه بيش از دو سوم مساحت استان را عرصه هاى بيابانى در برگرفته است، سال گذشته حدود ۱۳ ميليارد تومان رقم اعتبارى مصوب در بخش بيابان بوده، كه فقط ۶۴ درصد اين ميزان اعتبار به اين بخش تخصيص يافت كه اين رقم با توجه به حجم كار استان بسيار ناچيز است.

به رغم تدابير بسيار، غلظت آلاينده ها در هواى تهران به حدى رسيده است كه نهادهاى متولى محيط زيست هفته پيش هشدار دادند، اگر روند كنونى آلوده سازى هواى كلان شهر ايران ادامه يابد، تا چندى ديگر هواى اين شهر «كاملاً سمى» مى شود. تهران آنگونه كه آمار و ارقام مى گويد، در بيشتر اوقات سال هوايى بشدت آلوده و مسموم دارد. تمركز روز افزون عوامل آلوده ساز محيط زيست، در اين شهر و پيرامون آن، هواى شهر را به واقع غير قابل تنقس ساخته است. در بررسى هاى علمى روشن شده است كه بالاترين سهم را در آلودگى هواى تهران، بيش از دو ميليون خودرويى بر عهده دارند كه روز به روز نيز بر تعداد آنها افزوده مى شود.
فناورى پائين، سوخت با كيفيت پائين و فراوانى خودروهاى فرسوده، همچنان، از عوامل اصلى آلوده ساز هواى تهران شناخته شده اند.
مسئولين كشور سال هاست كه از آلودگى هوا و افزايش شما مبتلايان به بيماريهاى قلبى، عروقى و تنفسى در تهران مى گويند اما آنچه در عمل كمتر ديده شده است، همتى جدى براى رفع اين مشكل و معضل است.
يك مطالعه رسانه اى نشان مى دهد كه اگر يارانه اى كه دولت براى واردات بنزين پرداخت مى كند و يا به پالايشگاههاى كشور براى توليد و عرضه سوخت با نرخ مصوب مى پردازد، صرف بهبود شبكه حمل و نقل كشور مى شد، الآن نه تنها شبكه حمل و نقل از توانايى مناسبى براى خدمت به مردم برخوردار بود و سطح ايمنى در جاده ها بالا رفته بود، بلكه شهرهاى بزرگ كشور با مشكل فزآينده آلودگى هوا روبرو نبودند. يافته هاى تازه اعلام شده شركت كنترل كيفيت هواى تهران نشان مى دهد كه علاوه برانبوهى از آلاينده ها، حجم «بنزن» يك هيدروكربن بسيار خطرناك نيز در هواى كلان شهرهاى ايران بويژه تهران به حدى رسيده است كه سلامت عمومى را بشدت تهديد مى كند. بنزن به عكس بوى خوش آن، ماده اى بسيار خطرناك است و سال هاست محققين دريافته اند يكى از عوامل اصلى بروز سرطان مى باشد.
شركت كنترل كيفيت هواى تهران در اطلاعيه اى كه اخيراً انتشار داد، گناه بالابودن عده مبتلايان به سرطان در كلان شهرهاى ايران بخصوص تهران را بردوش بنزن گذاشت كه عمدتاً از سوخت خودروها ناشى مى شود.
با وجودآنكه استانداردهاى جهانى دركشورهاى مختلف ميزان ۵ تا ۲۰ ميكروگرم بنزن را قابل قبول مى دانند، به گفته مدير عامل شركت كنترل كيفيت هواى تهران، اخيراً ميزان اين ماده فوق العاده خطرناك در هواى تهران حدود ۵۰ ميكروگرم بر مترمكعب بوده كه اين بيانگر «وضعيت بسيار بحرانى» در اين شهر است. مسئولين پليس برآورد كرده اند به رغم سهميه بندى بنزين ومحدوديت هاى ديگر،همچنان نزديك به دو ميليون خودرو كه بيشترين تعداد آن ها نيز خودروهاى شخصى هستند، دراين شهر فعالند و به بدنامى تهران به عنوان يكى از آلوده ترين شهرهاى جهان كمك مى كنند. آمار سازمان پزشكى قانونى ايران و سازمان بهشت زهرا،گورستان اصلى شهر تهران نشان مى دهد كه بيمارى هاى قلبى و عروقى، حوادث و سرطان سه عامل اصلى مرگ و مير در كلان شهر تهران هستند و در ديگر كلان شهرهاى ايران نيز همين الگوى مرگ و مير تكرار مى شود.
اگرچه به نظر مى رسد مراجع ذيربط بايد در اين باره اظهار نظر كنند، اما افزايش هفت برابرى ابتلا به سرطان خون در تهران كه مديرعامل شركت كنترل كيفيت هواى شهر چندى پيش از آن خبرداد، مى تواند به پايتخت نشين ها اين هشدار را بدهد كه يا بايد در كاهش آلاينده هاى هوا از جمله بنزن با خاموش كردن خودروهاى خود كمك كنند و يا منتظر باشند سرطان سراغ آنها نيز بيايد و موضوع آنقدر جدى است كه نمى توان گفت خدا نكند.

دانشمندان با توجه به افزايش روزافزون شمار حشرات در جهان به اين نتيجه رسيده اند كه احتمالاً از تعداد خفاش ها كاسته شده و نسل اين جانور نيز رو به انقراض است.
هنوز مشخص نيست كه به چه علت از تعداد خفاش ها كم شده اما دانشمندان اين احتمال را دور از ذهن نمى دانند كه گونه اى سندروم موسوم به «صداى سفيد» نسل اين پستاندار پرنده را با خطر نابودى مواجه كرده باشد. به گفته زيست شناسان، چنانچه فرضيه سندروم «صداى سفيد» حقيقت داشته باشد بايد نسل خفاش ها را منقرض شده قلمداد كرد. دانشمندان شمال شرق امريكا كه در آن منطقه از تعداد خفاش ها كاسته و بر شمار حشرات افزوده شده خواهان چاره انديشى هايى براى ازدياد جمعيت خفاش ها شده اند. آنان در عين حال خاطرنشان مى كنند كه بدون كمك و حمايت دولت براى جلوگيرى از انقراض نسل خفاش ها كارى از پيش نمى توان برد.

تحقيقات جديد دانشمندان دانماركى نشان داد كه فوك ها به كمك استعداد ذاتى خود، توانايى شناخت ستارگان را دارند تا از آنها براى جهت يابى استفاده كنند. شايد شنيده باشيد كه زنبورها براى پيداكردن راه از خاصيت ميدان مغناطيسى زمين كمك مى گيرند، همين طور بعضى گونه هاى پرندگان براى برگشت به خانه در غروب ، به سمت خورشيد حركت مى كنند. اين موضوع درباره برخى از جانورانى كه در دريا زندگى مى كنند هم صدق مى كند؛ براى مثال بعضى از لاك پشت ها وقتى مى خواهند به خانه بازگردند از نور ماه كمك مى گيرند. در مورد پستاندارانى همچون وال هم رفتارى اين چنينى موسوم به skyhopping مشاهده شده كه نشان مى دهد وال ها هم گاهى كه سر از آب بيرون مى آورند نيم نگاهى هم به سوى آسمان دارند! اما فوك هاى آبى در اين باره يك قدم از همه موجودات جلوتر هستند، آنها مى توانند راه خود را شناسايى و به كمك ستارگان جهت يابى كنند.