محمدرضا بخشايش
سياست خارجى ساركوزى در نظر سران اسرائيل زمانى قيمت پيدا كرد كه سران تل آويو دريافتند كه او طرح مهمى به نام اتحاديه مديترانه را در آستين دارد. اين طرح از نخستين روزهاى حضور ساركوزى در اليزه مطرح شد و يكى از سازوكارهاى نزديك ساختن اعراب و اسرائيل است.تأمل در اجزاى اين طرح كه برآن است كشورهاى عربى و رژيم اشغالگر قدس را زير يك سقف گرد آورد روشن مى سازد كه ساركوزى از ابتدا به ايفاى نقشى تازه در اين زمينه چشم دوخته بود.
طرح اتحاد مديترانه كمربندى از همكارى سياسى، اقتصادى را پيش بينى مى كند كه قرار است ميان كشورهاى مجاور اين حوزه آبى خاورميانه شروع شود و يكى از مهم ترين پل هاى همكارى اروپا و اعراب خاورميانه باشد.
بنابراين اگر قرار باشد از ابتكار و طرح ويژه رئيس دولت فرانسه در خطه خاورميانه سخن گفته شود اين طرح همان بسته پنهانى است كه قرار است ۱۸ ژوئيه در اجلاسى به نام اتحاد مديترانه روى ميز مذاكره آيد.به همين دليل بسيارى از ناظران به درستى انگيزه آمد و رفت ساركوزى و تلاش هاى ديپلماتيك وى را، زمينه سازى براى همين پروژه اتحاد مديترانه مى دانند.
اين طرح براى ساركوزى جنبه حياتى و حيثيتى دارد و اغلب فرانسوى ها آن را مهم ترين آزمون سياست خارجى دولت جديد فرانسه به حساب مى آورند.
طرح اتحاد مديترانه كاربرد و فايده اى دوسويه دارد؛ از يك سو نفوذ فرانسه در يكى از حساسترين نقاط استراتژيك دنيا را احيا مى كند چيزى كه فرانسه از دوره استعمار تاكنون در آرزوى آن بوده است و از طرف ديگر شالوده يك همگرايى جديد را ميان كشورهاى متعارض عرب و غير عرب بويژه اسرائيل مى ريزد.
البته به لحاظ تاريخى طرح ساركوزى برگرفته از الگوهايى پيشين مانند «كنفرانس دارالبيضا» است كه در برهه اى تحت همين عناوين اقتصادى و تشويق سرمايه گذارى در قلمرو خاورميانه عربى برآن شد تا اعراب و رژيم صهيونيستى را در يك جرگه مشترك همكارى اقتصادى وارد كند.در هر حال، طبق جدول ديپلماسى فرانسه قرار است نيكولا ساركوزى رئيس جمهور فرانسه اواسط ژوئيه به طور رسمى در پاريس اتحاديه مديترانه را اعلام كند.البته ايده كلى اين طرح كه درياى مديترانه محور يك همكارى جديد شود و همانند خليج فارس كشورهاى پيرامون آن يك بلوك دوستى را تشكيل بدهند يك راهبرد منطقى و ضرورتى ژئوپليتيك است و از جمله خواسته هاى جمعى ساكنان اين منطقه به حساب مى آيد. حتى بند دوم طرح كه بر همكارى اعراب و اروپا تأكيد دارد، محل مناقشه نيست. اما مسئله درباره تركيب سياسى اعضا است. به همين دليل اعراب از ابتدا با احتياط با آن برخورد كردند و قرار شد نخستين جلسه مقدماتى دراين باره با عنوان مجمع كشورهاى مديترانه برگزار گردد و پيرامون مهمترين مانع طرح يعنى درباره حضور اسرائيل رايزنى كنند اما چنان كه رسانه هاى فرانسه نيز نوشتند، در اين جلسه تأكيد كردند كه عادى سازى روابط با اسرائيل صورت نخواهد گرفت.
به اين صورت اين طرح در ابتدا با مخالفت و واكنش جمعى دولت هاى عربى روبرو شد. مطبوعات و محافل مستقل عرب آن را به چالش كشيده و نيات سياسى پشت پرده طرح را فاش ساختند. پس از اين جدى ترين مخالفت ها از سوى سه كشور ليبى ، الجزاير و سوريه مطرح شد. ساركوزى دقيقاً بعد از مشاهده اين موج منفى دستگاه ديپلماسى خويش را روانه پايتخت هاى عربى كرد. در همه ديدارهايى كه رئيس جمهور فرانسه و دستيارانش از الجزيره ، بيروت ، دمشق يا طرابلس داشتند موضوع طرح اتحاد مديترانه محور مذاكره بود.
به باور ناظران ساركوزى براى عبور از اين سد مخالفت ها و جلب نظر اعراب از تاكتيك آشنايى استفاده كرد و آن كمك به اعراب در كسب برخى امتيازات از طرف اسرائيلى بود. به عبارتى او از راه نياز مبرم اعراب وارد شد. اليزه در اين راستا و با علم به عمق ناراحتى جهان عرب از مشى يكسويه امريكا و برخى اروپايى ها نسبت به رژيم صهيونيستى ، همه تلاش خويش را صرف اين كرد كه فرانسه را در نقش ميانجى دوست اعراب مطرح سازد.اين تاكتيك ساركوزى به نظر مى آيد تا حدى مؤثر واقع شده است. اين مسئله را مى توان از چرخش در موضع كشورهاى عربى نسبت به طرح اتحاد مديترانه دريافت.

گفت وگو: هرمز برادران
حدود ۸۰ سال پس از تأسيس جمهورى لائيك تركيه، اسلامگرايان راه خود را به سوى صدر قدرت سياسى بازكردند و سال گذشته حزب اسلامگراى عدالت و توسعه (آك) پس از ۴ سال حضور در دولت توانست ديگر نهادهاى دموكراتيك تركيه را در دست بگيرد و علاوه بر منصب نخست وزيرى، پست رياست جمهورى را نيز از آن خود كند.اما اين رويداد نه تنها به دوگانگى در ساختار حكومت پايان نداد كه نقطه آغاز يك نزاع جديد بود كه طى آن سكولارها براى حذف رقيب اسلامگراى خويش از قدرت به اهرم هاى تازه اى متوسل شدند.در جريان انتخابات پارلمانى سال گذشته براى تعيين رئيس جمهور، ارتش تهديد كرد كه در صورت راهيابى اسلامگرايان به مركز رياست جمهورى وارد عمل خواهدشد. اما از آنجا كه شرايط كودتاى نظامى در تركيه فراهم نيست ارتش كه خود را حافظ اصول لائيسيته مى داند نتوانست راهبرد خود را عملى كند. به دنبال آن، نهاد قضايى كه مدعى ديگر حامى لائيسيته است پا به عرصه مقابله با اسلامگرايان گذاشت و عبدالرحمان يالچين كايا دادستان كل تركيه با ارائه طرحى خواستار تعطيلى عدالت و توسعه و ممنوعيت بيش از ۷۰ عضو اين حزب از فعاليت هاى سياسى به مدت ۵ سال شد. اين نخستين بارى است كه ارتش و نهاد قضايى با يك نظام منسجم اسلامگرايى در سياست وارد مواجهه مى شوند. براى بررسى اين رويداد با سليمان شنسوى رئيس بخش آسيايى مركز مطالعات استراتژيك تركيه در سفرى كه به ايران داشت به گفت وگو نشستيم. اما پيش از بررسى تحولات داخل تركيه ترجيح داديم ابتدا نگاه اين صاحبنظر كشور همسايه را در خصوص فصل جديد مناسبات ديپلماسى آنكارا جويا شويم.
* آقاى شنسوى دولت اردوغان در صحنه ديپلماسى تلاش مى كند باب دوستى هاى جديد با دولت هاى مختلف را باز كند. در اين نگاه جديد آنكارا شما چه جايگاهى براى روابط ايران و تركيه قائل هستيد
در دنياى اسلام دو كشور بزرگ هستند كه استعمار در آنها پيشينه اى ندارد: ايران و تركيه. اين دو كشور تاريخ و تمدنى عميق دارند و از پتانسيل هاى فراوانى براى نقش آفرينى در جهان اسلام برخوردارند و همچنين به طور طبيعى رقابتى ميان دو كشور جريان دارد. اما زمان مهم است و بايد به همكارى روى آورد. ايران و تركيه اشتراكات فراوانى در بسيارى از زمينه ها دارند. بر پايه همين واقعيات است كه دنياى اسلام توانمندى هاى زيادى حاصل كرده است.
* كشور شما به دليل ويژگى ها و ارتباطات نزديك ترى كه با غرب دارد مورد توجه آن بخش از جامعه جهانى است، به گونه اى كه تحليلگران بر اين باورند كه غرب در نظر دارد از تركيه به عنوان پلى براى برقرارى ارتباط با جهان اسلام بهره ببرد. كار ويژه و نقش تركيه در اين رويكرد غرب به جهان اسلام چگونه تعريف شده است
تركيه ۱۵ سال است كه در روند الحاق به اتحاديه اروپا قرار گرفته است و فراتر از آن، از ابتداى به وجود آمدن جهمورى تركيه، كشور ما درصدد بهره جويى از فناورى غرب برآمده است. اساس اين رويكرد تلاش ما براى بهره مندى از قابليت هاى خود و ديگران در همه زمينه ها و در همه نقاط دنياست. اما بايد مراقب بود كه اين روند به ارزش هاى ما لطمه وارد نكند. بنابراين تركيه ضمن حفظ ارزش هاى خود، فناورى ها و توانمندى هاى كسب شده از غرب را به ديگران نيز انتقال مى دهد. اين نقشى است كه غرب از تركيه مى خواهد.
* در سياست امروز تركيه، با توجه به قدرت گرفتن حزب اسلامگراى عدالت و توسعه (آك)، عنصر اسلام نقش فزاينده اى يافته است.
شما پارامترهاى جديد قدرت كه با حضور اسلامگرايان به وجود آمده را در چه مى بينيد
۹۹ درصد از جمعيت تركيه را مسلمانان تشكيل مى دهند و جامعه تركيه رويكرد عميق به ارزش هاى دينى آغاز كرده است. اسلام در تركيه با رويكردهاى اسلامى ساير كشورها تفاوتى ندارد. اما كاملاً طبيعى است كه هر بخشى از جهان اسلام به شيوه اى خاص به اصول دينى خود پايبند است. امروز اسلام تأثير فراوانى بويژه در حيطه فرهنگ تركيه داشته و بخشى از فرهنگ ما شده است.
* جدال ميان اسلامگرايان و لائيك ها به اوج رسيده تنش هاى سياسى در تركيه وضع نگران كننده اى پيدا كرده است. چه تحليلى از روند اين منازعه داريد
در تركيه برداشت ها و قرائت هاى متفاوتى از سكولاريسم وجود دارد كه جنجالى سياسى را در پى داشته است. سكولاريسم از اوايل دهه ۱۹۲۰ وارد سنت دولتدارى تركيه شده البته در خارج از تركيه از پيشينه اى طولانى برخوردار است. با تأسيس جمهورى تركيه مدل فرانسوى سكولاريسم در سياست پياده و نهادينه شد. در اين مدل دين از سياست جداست. گروه هاى دينى مى توانند در يك چارچوب مشخص اصول مذهبى خود را اجرا كنند. با اين حال از همان ابتدا منازعه اى ميان گروه هاى مذهبى و سكولارها بروز كرد. سكولارها همواره در مقابل تأثيرات دينى بر سيستم محتاط بوده اند.
از سوى ديگر گروه هاى دينى براين باور بوده اند كه تحت حاكميت سكولارها قادر نيستند كه اصول مذهبى خود را به اجرا بگذارند چرا كه محدوديت فراوانى فراروى آنها قرار دارد.
واقعيت آن كه تاكنون ميان سكولارها و اسلامگرايان نوعى همزيستى فرهنگى رايج بوده است. اگر به جامعه حاميان سكولاريسم بنگريد مى بينيد كه اسلامگرايان بخش زيادى از اين جمعيت را تشكيل مى دهند.
* در نگاهى دقيق تر به اين منازعه و آنچه كه ميان عدالت و توسعه از يك سو و احزاب سكولار، دادستانى كل و ارتش از سوى ديگر مى گذرد آيا مى توان گفت كه مسئله اساسى لائيك ها در اين رويارويى، جدال براى قدرت است و آنها خواستار بازگشت به صدر قدرت هستند
به اعتقاد من اين جدال قدرت نيست و بايد آن را رقابت بر سر قدرت ناميد. اين رقابت دولت و ملت را قوى تر مى سازد. از آنجا كه سيستم و مذهب بر يكديگر تأثير مى گذارند. وضعيت جارى بسيار پيچيده است اما در مجموع مخالفتى با اسلام وجود ندارد. اگر در تركيه مخالفتى با اسلام وجود داشته باشد بايد عوامل آن را در خارج بجوييد. در تركيه مساجد و امامان جماعت فراوانى وجود دارد كه تأمين هزينه هاى آنها بر عهده دولت است. اگرچه روابط تنگاتنگى ميان دين و دولت وجود دارد اما هيچ يك در امور ديگرى دخالت نمى كنند.