حميده احمديان راد
اين يك واقعيت است كه برخى از دانشجويان انگيزه اى براى كاركردن روى پايان نامه هايشان ندارند و آنها را با كپى كردن از روى پايان نامه هاى ديگر مى نويسند و يا با پرداخت پول به مؤسساتى، پايان نامه آماده تحويل مى گيرند. اين دانشجويان در كنار دانشجويان با انگيزه اى كه با علاقه و پشتكار روى پايان نامه هايشان كار مى كنند، هر سال انبوهى از پايان نامه هاى دانشجويى را به مجموعه خاك خورده قبلى اضافه مى كنند. البته بدون شك اگر بنابراين قرار مى گرفت كه موضوع پايان نامه ها كاربردى انتخاب شوند و يا از نظر علمى مورد استناد قرار گيرند پايان نامه ها در جاهاى مختلف تلنبار نمى شدند كه خاك بخورند. همچنين اگر بانك اطلاعاتى جامعى مختص پايان نامه ها وجود داشت كه همه از كار تحقيقاتى ديگران آگاه شوند، هم بهره بردارى علمى از پايان نامه ها بيشتر مى شد و هم امكان تقلب و كپى بردارى به صفر مى رسيد. به اين ترتيب لازم هم نبود كه با مؤسساتى كه پايان نامه مى فروشند، برخورد قانونى انجام شود.
با شرايط كنونى ، انبوهى از دانشجويان بى انگيزه اى كه حوصله نوشتن پايان نامه هاى بى نتيجه را ندارند و تنها نمره آن را مى خواهندو استادانى كه دريافت حق التحقيق هم حتى انگيزه خواندن پايان نامه هاى دانشجويان را به آنها نمى دهد، تبديل به معضلى براى نظام آموزش عالى كشور شده اند.
* يك مقايسه
با مقايسه شيوه نوشتن پايان نامه دركشور ما با يك كشور اروپايى خيلى از نقايص مشخص مى شود.
محمدرضا بغدادى كارشناس ارشد رشته مكانيك از كشور فرانسه درباره شيوه نوشتن پايان نامه ها در اين كشور مى گويد: «در دوره كارشناسى ما دو پايان نامه مى نوشتيم . يكى در پايان سال دوم و ديگرى در پايان دوره كارشناسى. براى هر پايان نامه شش ماه وقت مى گذاشتيم. اين شش ماه كار شبانه روزى بود. به طورى كه حتى فكر انجام كار ديگرى هم به مغزمان خطور نمى كرد. غالباً پايان نامه ها ادامه كار دانشجويان قبلى بود. يعنى يك دانشجو تا جايى پيش مى رفت و بعد دانشجوى ديگرى كار او را ادامه مى داد و به همين ترتيب تا نتيجه نهايى به دست مى آمد. در صورتى كه لازم بود موضوع جديدى انتخاب شود، دانشجو درباره موضوعى فكر مى كرد و بعد به صنايع مرتبط سر مى زد. در صورتى كه آنها به اين موضوع ابراز تمايل مى كردند، دانشجو شروع به كار مى كرد. صنعت دراين مدت به دانشجو حقوق مى داد و او را بيمه مى كرد. در برخى موارد حتى پس از پايان كار پايان نامه وى را استخدام مى كرد.
در واقع نوشتن پايان نامه در كشور فرانسه چيزى است كه صنعت، دانشگاه و دانشجو همه از آن نفع مى برند. صنعت از كار تحقيقاتى دانشگاه نفع مى برد. چون كه دانشجو علاوه بر دانش خود و استفاده از راهنمايى استادان حتى از رايانه هاى دانشگاه هم براى پيشبرد كار تحقيقاتى اش استفاده مى كند. از طرفى دانشگاه متوجه مى شود كه مشكلات رايج صنعت چيست و در نتيجه همگام با رويدادهاى روز پيش مى رود و از طرف ديگر هم دانشجو تجربه بسيار مناسبى به دست مى آورد كه در آينده شغلى اش مؤثر است. ضمن اين كه دانشجو در اين دوره حقوق مى گيرد و اين مدت سابقه كارى اش محسوب مى شود. البته با تمام سختى هايى كه كار نوشتن پايان نامه دارد، استادان باز هم به هر پايان نامه اى نمره عالى نمى دهند و خيلى امكان داردكه دانشجويى را رد كنند. در اين كشور هيچ محدوديتى هم براى استفاده از پايان نامه هاى ديگرنيست. به اين ترتيب همه پايان نامه ها جز آنهاكه مسائل نظامى و امنيتى را دنبال مى كنند، آن هم طبق توافق قبلى، در دسترس همه قرار دارند.»
اما نوشتن پايان نامه در كشور ماراهى متفاوت را مى پيمايد. بسيارى از دانشجويان ما دراين دوره سر كار مى روند و يا كارهاى ديگرى هم انجام مى دهند، موضوع پايان نامه به وسيله دانشجويان ديگر ادامه نمى يابد. يك دانشجو موضوعى را انتخاب مى كند، روى آن كار مى كند و حتى اگر باز هم جاى كار داشته باشد اين موضوع رها مى شود و به شكل سيستماتيك از سوى دانشگاه و دانشجويان ديگر دنبال نمى شود.هيچ ارتباطى بين دانشگاه و صنعت نيست و يا از سوى سازمان ها ومؤسسات صنعتى و غيرصنعتى از موضوع پايان نامه ها و نتايج آنها استقبال نمى شود و البته چه بسا خود دانشجويان هم قبل از شروع كار موضوع خود را به اين مؤسسات پيشنهاد نمى دهند. در نهايت هم به خاطر ترس از كپى كردن، پايان نامه ها دراختيار همگان قرار نمى گيرد و يا محدوديت هاى بسيار زيادى براى استفاده از آنها اعمال مى شود.
* پول تنها انگيزه نيست
مدتى است براى افزايش انگيزه استادان راهنما براى آنها امتياز حق التحقيق در نظر گرفته شده است. ولى شواهد حاكى از اين است كه اين راه حل نتايج مورد نظر را به همراه نداشته . بى انگيزگى استادان راهنما يكى از دلايل پائين آمدن سطح علمى پايان نامه ها و بى توجهى دانشجويان شده ، ولى براى اين مشكل بايد راه حل هاى بيشترى را جست و جو كرد.
دكتر محمد يلپانى استاد سابق دانشگاه صنعتى شريف مى گويد:«از هنگامى كه موضوع پرداخت حق التحقيق به استادان مطرح شده ، بعضى از استادان سعى مى كنند دائم موضوع تحقيق به دانشجويان بدهند اما وقت نمى كنندحتى اين تحقيقات را بخوانند!
به طورى كه پايان نامه ها غلط هايى دارندكه استاد آنها را درست نكرده از طرف ديگر دانشجويان ما كنجكاو بار نيامده اند و وقتى پاى نوشتن پايان نامه به ميان مى آيد ، چنين دانشجويى سعى مى كند از هر جا كه ممكن است اطلاعاتى جمع آورى كند و حتى به كپى كردن روى مى آورد. تعداد پايان نامه ها هم آن قدر زياد شده كه استادان نمى رسند همه آنها را مطالعه كنند و در نتيجه مشخص نمى شود كه مطلب كپى شده. به اين ترتيب تحقيقات دانشجويى تبديل به كار رج زدن شده درحالى كه تحقيقات براى اين در دانشگاه انجام مى شود كه مطلب جديدى ارائه شود يا روند برداشتى كه از يك پديده مى شود را تسريع كند. نكته ديگر هم اين است كه در غرب معيارها درباره اين كه مقاله تحقيقاتى بايد داراى چه اطلاعاتى باشد هم تغيير كرده است. اين معيارها براين اساس است كه اين مقاله براى كجا مفيد بوده و در مدت زمان يك يا دو سال چه تعداد از افراد به آن مراجعه كرده و آن را مطالعه كرده اند. اگر مقاله خوانده نشود فايده اى ندارد . اين مقالات بايد به زنجيره اى تبديل شوند تا به عنوان مثال باعث تغييراتى درصنعت شوند.»
دكتر يلپانى نيز عقيده داردكه لازم است همه پايان نامه ها از طريق شبكه در اختيار همه قرار بگيرد.
يك دانشجوى رشته پزشكى دانشگاه تهران كه اخيراً تز خودرا ارائه داده درباره بى نتيجه بودن غالب پايان نامه ها مى گويد : «اكثر تزها آمارى را استخراج مى كنند. اين آمارها مى توانند به دستگاه هاى اجرايى كمك كنند و اين ديد را بدهند كه تا كنون به چه موضوعاتى توجه نشده و يا چه امكاناتى را مى توانند گسترش دهند. اماهيچ كس به اين نتايج توجه نمى كند و نتايج كار درحد همان مقاله باقى مى ماند. از طرفى ما انتظار داريم نفرات بعدى هم بيايند و كار ما را بسط بدهند و به نتايج كاربردى ترى برسانند و در واقع از اين طريق احساس كنيم كه كار ما مفيد بوده است. در حالى كه چنين اتفاقى نمى افتد. استادان راهنما هم با هم فرق دارند. بعضى از استادان افراد مجربى هستند و بهتر مى توانند دانشجويان را راهنمايى كنند. در حالى كه هدف برخى از استادان تنها گرفتن امتياز و به قولى حق التحقيق است . براى آنهاهم اصلاً مهم نيست كه از اول موضوعى به دردبخور هست يا نه.»
وى پيشنهاد مى كند كه ادارات و مؤسسات مربوطه موضوعاتى را به دانشگاه ها ابلاغ كنند تا كارى كه انجام مى شود كاربردى باشد.
* نياز به بانك اطلاعاتى
دركشور ما هيچ شبكه يكپارچه اى وجود نداردكه پايان نامه ها را جمع آورى كند و آنها را در اختيار همه قرار دهد. بعضى ازمراكز دولتى و خود دانشگاه ها پايان نامه هايى را به صورت پراكنده در اختيار دارند و اين پايان نامه ها در جايى متمركز نشده اند. البته در عصر جديد ديگر جمع كردن پايان نامه هاى كاغذى دريك جا كافى نيست و دانشجويان و استادان انتظار دارند همه پايان نامه ها روى شبكه قرار گيرد، تا همه از هر نقطه اى از كشور بتوانند از آنها استفاده كنند. اين كار ضمن اين كه همگان را از تحقيقاتى كه در كشور انجام شده آگاه مى كندوامكان دنبال كردن تحقيقات قبلى رابه وجودمى آورد ميزان تقلب ها را هم كاهش مى دهد. چون مشخص مى شودكه تا كنون چه نوع تحقيقاتى انجام شده و محتواى آنهاچه بوده.
وقتى هيچ كدام از اين شرايط مهيانيست طبيعى است كه مؤسساتى كه وجود آنها غيرطبيعى است وارد صحنه مى شوند تا از دانشجويان بى انگيزه پول بگيرند. اين مؤسسات همه كارهاى پايان نامه از تهيه پروپوزال و جمع آورى و معرفى منابع تا طراحى و اجراى پرسشنامه و حتى برگزارى جلسات آمادگى دفاع از پايان نامه را انجام مى دهند. آگهى اين نوع مؤسسات را به راحتى مى توان پيدا كرد. حتى بازار فروش پايان نامه به حدى داغ است كه وقتى دانشجويان براى تايپ پايان نامه شان به مراكزى مراجعه مى كنند، آنها از پايان نامه ها كپى مى گيرند و بعداً به ديگران مى فروشند!
در اين شرايط به معضل خاك خوردن پايان نامه ها بايد مشكل دزدى پايان نامه را هم افزود.