|
درگفت و گوى «ايران» با مجرى طرح مطرح شد
جزئيات ساخت ۲۲ سد زير زمينى
|
|
|
خشكسالى كه هرچند سال يكبار دامان خود را بر روى كشورمان مى گشايد باز هم از راه رسيده است و تمام دستگاه ها بسيج شده اند تا تبعات آن را به حداقل ممكن برسانند، در اين ميان ساخت سدهاى زيرزمينى به عنوان يكى از راهكارهاى زيرساختى مقابله با خشكسالى در دستور كار وزارت جهاد كشاورزى قرار گرفته است و امسال ساخت ۲۲ سد زيرزمينى كليد خورده و قرار است تا پايان سال به اتمام برسد. اين دسته از سدها داراى مزيت هاى ويژه اى هستند كه موجب شده در تمام دنيا نگاه ويژه اى به آنها صورت گيرد. براى آشنايى با سازه، كاركرد و مزيت هاى سدهاى زيرزمينى و جزئيات احداث اين ۲۲ سد با دكتر ميرمسعود خيرخواه زركش رئيس پژوهشكده حفاظت خاك و آبخيزدارى و مجرى سدهاى زيرزمينى گفت وگويى انجام داده ايم كه مى خوانيد: آقاى دكتر به عنوان نخستين سؤال اجازه بدهيد بپردازيم به تعريف سدهاى زيرزمينى و اين كه اصولاً اين سدها چه نوع سازه اى دارند سدهاى زيرزمينى سازه هايى هستند كه در زير زمين ساخته مى شوند و با مسدود كردن جريان طبيعى آب هاى زيرزمينى، سبب ايجاد ذخاير آبى در زير زمين مى شوند. سدهاى زيرزمينى در محل آبراهه هاى خشك و خشك رودهاى آبراهه هاى فصلى و نه رودخانه هاى دائمى ساخته مى شوند و به اين ترتيب به جاى ذخيره آب در سطح، در زير زمين آب ذخيره مى شود كه اين آب هاى ذخيره شده را مى توان با لوله گذارى يا حفرچاه پمپاژ كرد. اگر بخواهم به زبان ساده تر بگويم، همانگونه كه سدهاى روزمينى در تنگه هاى مخصوصى بنا مى شوند، در زير خاك و در محل خشك رودها نيز چنين تنگه اى وجود دارند و ما در واقع سدهاى زيرزمينى را در اين محل ها مى سازيم. عمق اين تنگه ها معمولاً از سطح زمين چقدر است عمق اين تنگه ها در كشور ما معمولاً حداكثر ۳۰ متر است البته اين عمق مى تواند حتى ۶ تا ۷ متر هم باشد. عمق اين تنگه ها به چه عواملى بستگى دارد ببينيد ما اگر خاك هاى روى زمين را از اين تنگه هاى زيرزمينى برداريم به سنگى مى رسيم كه به آن سنگ «مادر» مى گويند كه اين سنگ غيرقابل نفوذ است و آب نمى تواند در آن نفوذ كند. پس براى ساخت سدهاى زيرزمينى، لايه اى به صورت يك كانال برداشته مى شود و در واقع سد در داخل اين كانال تا جايى كه به اين لايه غيرقابل نفوذ برسد احداث مى شود. سدهاى زيرزمينى در كشورهاى ديگر نيز احداث شده و آيا اين كشورها تجربه موفقى از آن داشته اند بله اين سازه ها از دهه هاى گذشته در مناطق مختلف جهان و به طور مشخص در كشورهاى برزيل، هندوستان، امريكا، كشورهاى عربى نظير تونس، مراكش و الجزاير، ژاپن، چين و آفريقا به كار گرفته شده، در منطقه شاخ آفريقا به كارگيرى سدهاى زيرزمينى از بيابان هاى برهوت، جنگل هاى انبوه به وجود آورده است. در كشور ما از چه زمانى بحث استفاده از سدهاى زيرزمينى به طور جدى مورد توجه قرار گرفت در كشور ما كار در مراكز تحقيقاتى با همكارى بخش اجرا از حدود ۸ سال پيش شروع شد ولى با پيش آمدن شرايط خشكسالى و دستور مستقيم وزير مبنى بر ساخت سدهاى زيرزمينى در مناطق مستعد به عنوان يكى از روش هاى كارآمد در بحث توليد آب جديد كاهش اثرات خشكسالى، ساخت اين نوع از سدها به طور جدى در دستور كار قرار گرفت. سدهاى زيرزمينى از چه مزيت هايى برخوردار هستند ميزان بسيار كم تبخير، كاهش خطر آلودگى، نبود مشكل زير آب رفتن زمين هاى زياد، پايدارى سازه اى بسيار بالا، عدم وجود تهديد براى ساكنين و ابنيه پائين دست سد، هزينه پائين و استفاده از منابع آب قابل تجديد (استفاده از آب هاى زيرزمينى كم عمق) از جمله مهم ترين مزيت هاى به كارگيرى اين نوع سازه ها هستند ضمن اين كه اصولاً احداث اين نوع سدها هيچ لطمه اى به سطح آب هاى زيرزمينى نمى زند چرا كه در جاهايى كه اين نوع سد احداث مى شود اولاً هيچ نوع آبى وجود ندارد و اگر هم مقدار كمى رطوبت وجود دارد در حال از دست رفتن است و اگر هم سدى ساخته نشود اين آب به كفه هاى نمكى و آب هاى شور سرازير مى شود. آقاى دكتر همانگونه كه مستحضر هستيد بحث رسوب يكى از چالش هاى پيش روى سدهاى روى زمين به شمار مى رود، آيا رسوب براى سدهاى زيرزمينى هم يك تهديد تلقى مى شود بحث رسوب در سدهاى زيرزمينى دقيقاً برعكس سدهاى روى زمين است يعنى در نوعى از سد زيرزمينى كه ضخامت آبخوان آن ۵ تا ۶ متر است رسوبگذارى يك مزيت تلقى مى شود و هر چه رسوب بيشتر باشد آبخوان سد بزرگتر مى شود. چند نوع سد زيرزمينى داريم به طور كلى سدهاى زيرزمينى به سه گروه حفاظتى، مخزنى و انحرافى قابل تقسيم هستند كه شرح هر گروه در مجال اين گفت وگو نمى گنجد. هزينه احداث هر سد زيرزمينى به طور ميانگين چقدر است از باب مقايسه مى توان گفت احداث ۳۰۰ سد زيرزمينى كه مى تواند ذخيره آبى در حد سد كرج داشته باشد حدود ۷۵ ميلياردتومان هزينه دارد. ولى در مجموع مى توان گفت ساخت هر سد زيرزمينى تقريباً هزينه اى معادل ۲۵۰ ميليون تومان دارد. هر سد تا چه ميزان آب را مى تواند ذخيره كند اين ميزان متفاوت است ولى مى توان گفت مخزن سدهاى زيرزمينى مى تواند از ۲۰-15 ليتر در ثانيه تا ۱۵۰-100 ليتر در ثانيه آب تأمين كند. با توجه به شرايط خشكسالى در حال حاضر ساخت چند سد زيرزمينى در دستور كار قرار گرفته و در كدام مناطق به طور كلى ساخت ۳۰۰ سد در استان هاى مختلف در دستور كار قراردارد ولى برنامه ما در مرحله اول ساخت ۲۲ سد زيرزمينى در جاهايى است كه بيشتر با مشكل روبه رو هستند. ۷ سد زيرزمينى در استان فارس، ۴ سد در استان كرمان، ۲ سد در استان سمنان، ۲ سد در استان اصفهان، ۲ سد در استان خراسان جنوبى، ۲ سد در استان خراسان رضوى و در استان هاى كهگيلويه و بويراحمد، قزوين و آذربايجان شرقى هر كدام يك سد. طول دوره ساخت هر سد زيرزمينى چقدر است و اين سدها چه زمانى به بهره بردارى مى رسند دوره ساخت هر سد زيرزمينى معمولاً بين ۸ تا ۱۰ ماه است و انتظار داريم بخش عمده اين ۲۲ سد تا پايان سال جارى به بهره بردارى برسند. اعتبار اين سدها تأمين شده خوشبختانه با توجه ويژه دولت به اين بحث اعتبار لازم براى ساخت ۲۲ سد تأمين شده و رايزنى ها براى تأمين اعتبار مابقى سدها يعنى ۲۷۸ سد ديگر ادامه دارد. چه مصالحى براى ساخت سدهاى زيرزمينى به كار گرفته مى شود همان مصالح محلى مانند آجر، خاك رس، بتن، سنگ سيمان. آيا در كشور سد زيرزمينى داريم كه به بهره بردارى رسيده باشد البته سد زيرزمينى كوثر دامغان نمونه موفقى است كه هم اكنون در حال آبدهى است و اگر شما به اين منطقه مراجعه كنيد باور نمى كنيد ذره اى آب در آنجا وجود داشته باشد. ولى سد زيرزمينى كه ايجاد شده مردم را بهره مند كرده است. آقاى دكتر به عنوان آخرين سؤال مى خواهم از شما نه به عنوان رئيس پژوهشكده حفاظت خاك و آبخيزدارى و مجرى سدهاى زيرزمينى بلكه به عنوان يك محقق بپرسم كه زمانى كه شما اين طرح را براى نخستين بار ارائه كرديد از سوى وزارتخانه چه برخوردى با شما شد خب بايد بگويم تا قبل از ارائه اين طرح نه آقاى اسكندرى را ديده بودم نه شناخت شخصى از ايشان داشتم و فقط به عنوان يك محقق در زيرمجموعه ايشان فعاليت مى كردم وقتى اين طرح را ارائه دادم آقاى وزير از من پرسيدند مى توانى اين طرح را اجرايى كنى. گفتم بله و تاكنون كه در خدمت شما هستم ايشان از اين طرح حمايت كرده و هم اكنون مى توان گفت اين فناورى در كشور به حد قابل قبولى رسيده و مى توان آن را صادر كرد.
|