على حسينى
نگفته پيداست كه هر انسانى با هر سطح از دانش و معلومات به مشاور و مشورت نياز دارد و بحث پرداختن به نيازمندى هاى جوانان در اين رابطه به هيچ وجه به معناى جلوگيرى از ناهنجارى ها و غيره و غيره نيست، از سوى ديگر در جهان توسعه يافته امروز، جايگاه ويژه اى براى مشاوران در نظر گرفته مى شود و بررسى چنين پديده اى حتى از زاويه ديد شاخصه هاى توسعه يافتگى نيز جالب توجه خواهد بود.
* آمارها چه مى گويند
حاصل يك پژوهش نشان مى دهد از ديدگاه جوانان و نوجوانان براى بيان مسائل و مشكلات به تفكيك جنس، مادر به عنوان اولين فردى است كه آنها به وى مراجعه مى كنند و در اين زمينه دختران بيش از پسران رغبت نشان مى دهند.
همچنين پس از مادر، همسر با ۱۳‎/۴ درصد در اولويت دوم افراد مورد نظر براى طرح مشكلات قرار دارد، اما زنان با ۱۹‎/۴ درصد بيشتر از مردان (۷ درصد) تمايل دارند كه مشكلات خود را براى همسرانشان مطرح كنند.
گفتنى است پس از مادر و همسر، پدر با ۱۳‎/۳ درصد شخص سوم براى بيان مشكلات از سوى جوانان، نام برده شده است، لذا همان گونه كه دختران تمايل بيشترى براى بيان مسائل خود به مادرانشان دارند، پسران با ۱۹‎/۶ درصد، بيش از دختران (۷‎/۳ درصد) دوست دارند مشكلاتشان را با پدر خود در ميان بگذارند. با توجه به آمار فوق حتماً شما هم مثل ما به اين موضوع فكر خواهيد كرد كه معمولاً پسران هم دوست دارند ابتدا براى طرح مشكلات خود نزد مادر بروند و گاه الفت هاى ميان پسر و مادر عميق تر از الفت هاى ميان دختر و مادر مى تواند باشد، لااقل در فرهنگ عامه چنين موضوعى مشهود است اما جالب آن كه آمار فوق به عنوان يك سند علمى مغاير چنين برداشتى است. در ادامه مى خوانيم:
خواهر يا برادر پس از پدر با ۱۲‎/۳ درصد در رتبه چهارم افراد مورد نظر براى طرح مشكلات قرار دارند كه در اين مورد نيز زنان بيش از مردان با ۲‎/۸ درصد تفاوت، تمايل در بيان مشكلات خود به خواهر يا برادرشان دارند.
همچنين دوستان با ۱۲ درصد پنجمين فرد مورد نظر محسوب مى شوند، اما در اين گزينه پسران (با ۱۵‎/۴ درصد) بيش از دختران (با ۸‎/۹ درصد) دوست دارند كه مسائل خود را با دوستان در ميان بگذارند. نتايج اين تحقيق نشان مى دهد جوانان ترجيح مى دهند كه با كسى براى بيان مسائل و مشكلات خود صحبت نكنند تا اين كه بخواهند با مشاور صحبت كنند. در اين زمينه مردان با ۸‎/۹ درصد و زنان با ۵‎/۵ درصد داراى اولويت هاى چنين اعتقادى هستند.
اما از سوى ديگر جوانان، مشاور را براى شنيدن مشكلات خود به اقوام و آشنايان ترجيح مى دهند كه اين گرايش در ميان زنان و مردان با ۰‎/۹ درصد تفاوت تقريباً مساوى است. اين در حالى است كه در تمايل زنان و مردان در رابطه با بيان مشكلات خود به اقوام و آشنايان نيز تفاوتى ديده نمى شود و درصد گرايش آنها با ۰‎/۸ درصد كاملاً مساوى است.
با توجه به آنچه مطرح شد، در يك جمع بندى كلى مى توان گفت در هر صورت جوانان و نوجوانان درسن گذار قرار دارند و تلاطم، هيجان و پيچش هاى تند عاطفى، ذهنى و روانى جزو لاينفك دوره گذار است. آنها هر لحظه با مسائلى دست و پنجه نرم مى كنند كه پيش از آن تجربه نكرده اند و هر لحظه خود را در موقعيت انتخابى تازه مى بينند كه به آنها استرس و اضطراب وارد مى سازد، بنابراين هم به جهت تخليه روحى و هم به دليل نيازهاى فكرى، خود را نيازمند مشاوره مى بينند و همچنان كه مشاهده كرديد، بررسى ها نشان مى دهد:
۱ - مشاوران مى توانند از ميان خانواده، اقوام، دوستان و نخبگان و تحصيلكردگان اين فن باشند.
۲ - دختران بيش از پسران نيازمند مشاوره هستند.
۳ - پسران بيش از دختران مسائل خود را با دوستان و آشنايان مطرح مى كنند.
در هر سه مورد فوق هم مى توان هشدار داد كه اگر قرار است افراد از اعضاى خانواده به عنوان مشاور استفاده كنند، همچنان كه نسبت به حسن نيت آنها مطمئن هستند بايد نسبت به برخورد علمى و منطقى آنها نيز مطمئن باشند كه در اين زمينه مى توان با يك برنامه ريزى صحيح و صرف هزينه هاى لازم، سطح خانواده ها را براى مشاوره علمى دادن بالا برد.
همچنين از آنجايى كه دختران نسبت به پسران احساس نياز بيشترى براى مشاوره دارند، بايد خطرهاى بالقوه آن در نظر گرفته شده و آموزش داده شود و در انتها اين كه پسران نسبت به دختران مسائل خود را بيشتر براى دوستان و آشنايان بازگو مى كنند كه باز بايد در مورد حسن نيت آنها در مشاوره دادن مطمئن شوند همچنان كه صلاحيت علمى يا لااقل تجربه در آن مورد خاص نيز جايگاه خود را دارد.
* مشاوره و حقوق شهروندى
در امر مشاوره بدون ترديد دو موضوع بسيار مهم قابل طرح است؛ اول آن كه جايگاه اين بحث در حقوق شهروندى كجاست و دوم آن كه بافت شهرى و خدمات شهرى به چه شكلى امكان دسترسى به مشاوران را فراهم مى كند. دكتر حميد نورى كارشناس مديريت شهرى چنين تحليلى از موضوع ارائه مى دهد: دسترسى آسان به مشاور و مشاوره رايگان حداقل حقوقى است كه مى توان براى جوانان و نوجوانان قائل شد چرا كه به هرحال جوانان اصلى ترين سرمايه هاى هر جامعه اى به حساب مى آيند و امروزه خدمات دهى مطلوب به جوان و توجه به خواسته هاى آنها، يكى از شاخصه هاى توسعه يافتگى محسوب مى شود. وى در ادامه مى افزايد:
بايد براى تحقق چنين امرى مديريت شهرى ما برنامه داشته باشد و براى اين برنامه بودجه ويژه در نظر گرفته شود تا اين كه متخصصان بتوانند بدون دريافت هزينه از جوانان به حل و فصل مشكلاتشان بپردازند.
گاهى جوان احساس مى كند نمى تواند مسائل خود را با خانواده مطرح كند، در مدرسه هم با طرح موضوع نزد مشاوران تربيتى نوعى افت شخصيتى براى خود قائل مى شود و اغلب از طرح چنين مسئله اى سرباز مى زنند بنابراين يك راه بيشتر نمى ماند؛ اين كه به مشاوران متخصص خارج از خانواده و خارج از مدرسه مراجعه كند تا از هر نظر به حصول نتيجه صحيح اميدوار باشد اما اين هم براى او هزينه بر است و قاعدتاً منصرف خواهد شد. اين كارشناس تأكيد مى كند: در حال حاضر ۱۸تا۲۰ كشور توسعه يافته در جهان داريم كه اولين آنها يك كشور آسيايى يعنى ژاپن و دومين اين كشورها كانادا در قاره امريكاى شمالى است. به اعتقاد من بايد به برنامه چنين كشورهايى مراجعه كنيم و ببينيم كه به چه شكلى با مسئله مشاوره جوانان و نوجوانان برخورد مى كنند يعنى كشورهايى كه تمامى پارامترهاى توسعه را به شكل عملى در جامعه خود به كار مى بندند.
درباره چگونگى دسترسى آسان به مشاور چند سال پيش طرحى از سوى خسرو كى منش، كارشناس مسائل آموزش و تربيتى ارائه شد كه در نوع خود جالب بود اما كمتر جدى گرفته شد. وى ابتدا مشاوره را اين گونه تعريف مى كند: مشاوره جريانى يارى دهنده و تعاملى بين مراجع و مشاور است كه در فرايند آن مشاور به مراجع كمك مى كند تا خود و احساساتش را بشناسد، اطلاعاتى درباره نقاط قوت و ضعف خويش به دست آورد، سازگارى بهترى با خود و ديگران كسب كند، تصميم گيرى مناسب در زندگى داشته باشد و...
مشاوره از زمره خدماتى است كه به نسبت گسترش اجتماع و تحولات تكنولوژى، ضرورت يافته و همه روزه به متقاضيان آن اضافه مى شود. خدمات مشاوره اى نيز به نسبت اين گسترش و تحول مى بايست از تنوع و فراگيرى بيشترى برخوردار شده و براساس اصل مشترى محورى در تجارت و مخاطب محورى در تربيت براصل مراجع محورى تأكيد داشته باشد. اما آنچه كه در مشاوره از نوع اول كه مناسب ترين انواع مشاوره نيز هست مورد غفلت قرار مى گيرد، تبعيت آن از روش پزشكان است كه مشاور در جايى مشابه مطب مى نشيند و مراجع را مى پذيرد.
اين روش (ضمن مزاياى آن) به لحاظ اين كه حل يك مشكل و درمان يك مسئله چندين برابر يك ويزيت از يك بيمار به طول مى انجامد، پاسخگوى نيازهاى مشاوره اى جامعه نيست.
از سوى ديگر مراجعه افراد براى اين منظور به جا افتادگى مراجعه او براى يك بيمار جسمى نيست، لذا مشاهده مى شود باوجود نياز روز افزون به مشاور و مشاوره، استقبال از اين مراكز با مشكلاتى روبه رو است. براى مثال يك پزشك به طور متوسط ۴بيمار را در يك ساعت ويزيت مى كند ولى يك مشاور حداقل يك ساعت براى ويزيت يك نفر وقت لازم دارد. همين مسئله هزينه داشتن يك دفتر وكلينيك مشاوره را با عدم توجيه اقتصادى روبه رو مى سازد.
وى در ادامه مى افزايد: از سوى ديگر خدمات مشاوره دراكثر موارد نيازمند ابزار و وسائل مشابه پزشكان نيست كه الزامى در داشتن يك مكان خاص باشد، از اين رو در راستاى توسعه و تنوع خدمات مشاوره اى طرح مشاوره امداد مى تواند پاسخگوى طيفى از نيازهاى مشاوره اى باشد. وى تأكيد مى كند: مشاوره امداد فارغ از كليشه هاى نوبت گرفتن، انتظار، اتلاف وقت در رفت و آمد و صرف هزينه بابت دفتر، منشى و... در هر مكانى كه مراجع نياز داشته باشد به انجام وظيفه مى پردازد.
در اين طرح علاوه بر موارد عادى به فوريت هاى مشاوره اى كه گاه عواقب عدم توجه به آن كمتر از فوريت هاى پزشكى نيست، مى پردازد. همچنين مشاوره امداد با حضور در محل زندگى و كار مراجع امكان بيشترى براى شناخت محيط او مى يابد و كمك مؤثرى در رفع مشكل او خواهد كرد. وى در پايان اظهار مى كند: اين طرح با هماهنگى سازما هاى ذى ربط مى تواند با به كارگيرى بسيارى از مشاوران كه قدرت داير كردن دفتر و كلينيك را ندارند، از فرصت هاى آنها بيشترين استفاده را داشته باشد.