مهرى حقانى
داستان آب معدنى تنها آن چيزى نيست كه در بطرى هاى پرس شده و به اسامى گوناگون در سوپرماركت هاى شهر موجود است. اصالت آب هاى معدنى و گرم در لايه هاى زيرزمينى، آتشفشان ها و توده هاى مذاب ريشه دارد و فوران آن در سطح زمين همان داستان ۳۶۹ چشمه آب معدنى و گرم بنابه آمار پايگاه ملى داده هاى علوم زمين در سرتاسر ايران است. اين تعداد چشمه آب معدنى و آب گرم تنها آن چيزى نيست كه گاه گاهى شهرى ها و اغلب روستائيان منطقه در سر گذرى و تفرجى تن خسته خود را به گرماى مطلوب آن بسپارند، شايد هم عده اى اكراه كنند و به شك و ترديد از كنار آن بگذرند، برخى ديگر هم هستند كه آب گرم را با استحمام و شست وشو اشتباه كنند، عده اى بدان بپردازند و عده اى ديگر اصلاً بدان فكر نكنند. با وجود ۳۷۰ چشمه آب معدنى و گرم ظرفيت بالقوه پهنه ايران داستان هاى ديگرى هم از آب معدنى و گرم وجود دارد. يكى از شيخ نشين هاى امارات متحده عربى در نظر دارد تا سال ۲۰۱۰ آن منطقه را به مهم ترين مقصد گردشگرى جهان در زمينه «چشمه هاى آب معدنى» و ارائه خدمات مرتبط با آن در تأمين سلامتى و گذران تعطيلات تبديل كند. اين شيخ نشين بلندپرواز، جايى نيست جز دبى كه اين بار ظرفيت بالقوه ديگرى را نشانه رفته است تا نام خود را در صدر آن بنشاند.
اينجاست كه تصور سنتى و كليشه اى از آب هاى معدنى و گرم به كلى رنگ مى بازد. ظرفيت بالقوه اى كه طبيعت ايران با سخاوتمندى تمام آن را عرضه كرده است، اما كمتر در دايره طرح، برنامه و بهره بردارى هاى مترقى قرار مى گيرد.

* از مادر زمين
در هر محلى كه سفره آب زيرزمينى توسط سطح زمين قطع شود، آب در سطح زمين جارى مى شود. اگر اين تخليه آب به آرامى و كم باشد در سطح، تراوش مى كند ولى اگر خروج آب از زيرزمين به صورت جريان متمركز باشد، ايجاد چشمه مى كند. آب برخى چشمه ها به دلايل گوناگون از ميانگين دماى هواى منطقه بالاتر است، اين گونه چشمه ها را چشمه آب گرم مى گويند. آب هاى زيرزمينى به دو طريق گرم مى شوند. اول اين كه بر اثر نفوذ آب در اعماق به مرور آب بر اثر گرمايى كه در اعماق زمين وجود دارد، گرم مى شود. اين آب گرم از طريق راه ها و شكستگى ها به سطح زمين راه پيدا مى كند. دومين راه اين است كه در برخى مناطق زمين، توده هاى ماگمايى مانند اطراف آتشفشانها از دماى بالاترى نسبت به اطراف برخوردارند. آبى كه از اطراف به اين توده ها نزديك مى شود، گرم مى شود و با خروج از سطح زمين چشمه هاى آب گرم را ايجاد مى كند. امروزه از گرماى توده هاى مذاب درون زمين براى نيروگاه هاى زمين حرارتى استفاده مى شود. چشمه برحسب نوع تركيب آب نيز طبقه بندى مى شود. تركيبات آب چشمه عبارتند از بى كربنات، كلروره، سولفاته و سولفوره. هر كدام از اين آب ها داراى خواصى هستند كه تأثير مثبتى بر سلامتى انسان دارند. امير توكلى دانش آموخته زمين شناسى در اين مورد به موقعيت زمين شناسى متغير و متنوع ايران و در پى آن تعداد زياد چشمه هاى آب معدنى اشاره مى كند و مى نويسد: «به جز چشمه هايى كه آب خوراكى دارند و اغلب بدون رسوبات آهكى هستند، بسيارى از چشمه ها از خود رسوبات آهكى (تراورتن) به جا مى گذارند كه افزون بر خواص درمانى مى تواند باعث ايجاد منظره هاى زيبا و بى بديلى شود. با اين حال ايجاد مناظر زيبا نيازمند برنامه ريزى و آماده سازى براى چشمه آب است تا بتواند رسوبات خود را در يك گستره بر جا گذارد و در نتيجه آن اشكال زيبا را ايجاد كند. متأسفانه در ايران هنگامى كه محلى داراى جاذبه هاى طبيعى است پيش از حضور سازمان هاى مسئول تعداد زيادى مغازه در آن مكان احداث مى شود. در تركيه با ساماندهى و هدايت چشمه هاى معدنى براى رسوب گذارى آب، مناظرى ايجاد شده كه بسيار زيبا است.

* چشمه هاى ايران
در ايران، استان آذربايجان غربى با ۴۶ چشمه و استان مازندران با ۴۰ چشمه بيشترين تعداد چشمه هاى آب معدنى و گرم را دارا هستند. استان كهگيلويه و بويراحمد كمترين چشمه آب معدنى و گرم را داراست. از ديگر استان هاى پرچشمه، آذربايجان شرقى، اردبيل، سيستان و بلوچستان و هرمزگان هستند. كوه هاى سهند، سبلان، دماوند و تفتان نقش زيادى در تشكيل چشمه هاى آب گرم دارند. چنين ظرفيتى نشانگر پتانسيل بالاى طبيعت كشور ما براى استفاده هاى توريستى ـ درمانى چشمه ها و آب هاى معدنى و گرم است.
بدين ترتيب طبيعت، مواد خام لازم براى بهره بردارى، ساماندهى و جهت دهى هرچه كارآمدتر را پيشاپيش مهيا كرده است. درآمدزايى از آب هاى معدنى در بسيارى از كشورهاى صنعتى كه داراى امكانات بهره بردارى و رفاهى مجهز هستند، وجود دارد. توريسم و علوم پزشكى سرآمد اين بهره بردارى ها هستند. زيبا اسماعيلى پزشك داخلى در اين مورد مى گويد: «آب هاى كلروره اگر به صورت خارجى (حمام) مصرف شوند در درمان بيمارى هاى روماتيسم، لنفاتيسم، بيمارى هاى زنان و تورم موضعى مؤثرند. مصرف اين نوع آب به صورت بخور، غرغره و شويه بينى در درمان بيمارى هاى تنفسى مؤثر است. حمام كردن با آن موجب گشادى رگ هاى خونى مى شود و آشاميدن آن موجب افزايش ترشحات دهان و معده و حركات روده ها مى شود و گاهى ملين است. دسته ديگر كه آب هاى گوگردى هستند باعث بروز كنش و واكنش هاى مختلف در بدن شده و در درمان بيمارى هاى تنفسى، روماتيسم و بيمارى هاى پوستى مؤثر است. آب هاى سولفاته خاصيت آرامش بخش، ضدخارش، ملين و صفراآور دارند. مصرف آب هاى كلروره سديك نيز نيروزاست و براى درمان بيمارى هاى زنان مؤثر است.» آب هاى معدنى با توجه به ويژگى هاى درمانى شيميايى و ويژگى هاى فيزيكى مانند دما، گازها، درجه اسيدى، موقعيت مكانى و... تقسيم بندى مى شوند. همچنين مختصات درجه حرارت، كيفيت و كميت، عمق سفره، دبى خروجى و املاح طبقه بندى شده و يا تركيب فلزات در پروسه هاى درمانى، تفريحى و ورزشى مورد مطالعه علمى قرار مى گيرند.
از مهم ترين چشمه هاى آب گرم و سرد معدنى مى توان از چشمه رامسر و آب گرم لاريجان و سادات محله در مازندران، سفيدآب و چشمه ورتون در اصفهان، محلات در استان مركزى، قطورسوى، قيرنجه و خلخال در اردبيل، دهلران در ايلام، آب گرم گنو در هرمزگان، فيروزآباد و دشت ارژن در فارس، شاهان گرماب و مزدوران در خراسان، تخت سليمان، احمدآباد، هفت آبه و شاه آباد در آذربايجان غربى، آبيش احمد ليقوان و آذرشهر در آذربايجان شرقى، عرشيا در قزوين، باباگر و درياچه مريوان در كردستان، ميراحمد و عسلويه در بوشهر، زيارت در گلستان، شورآب در سمنان، سلطان حسن شاه در كرمان، گراو مهاباد و تفت در يزد نام برد.
اين مناطق با توجه به معيارهايى چون آبدهى، درجه حرارت، كيفيت راه دسترسى، سهولت استحصال زمين، جاذبه هاى گردشگرى طبيعى، جاذبه هاى گردشگرى تاريخى وميراث فرهنگى، تأسيسات زيربنايى، نزديكى به فرودگاه و... نسبت به تأسيس مجموعه هاى آب درمانى برآورد مى شوند.

* كلكسيون گردشگرى
با اين حال عمده مراكز آب معدنى كشور بيشتر شهرت محلى دارند، ساكنان اين مناطق از ديرباز اعتقاد زيادى به آنها دارند. اين در حالى است كه موقعيت جغرافيايى بسيارى از آنها با توجه به جاذبه هاى طبيعى يا تاريخى منطقه مى تواند مجموعه درخور و مناسبى براى جذب جهانگرد باشد. استان اردبيل يكى از اين نمونه هاست. قرار گرفتن در كوهپايه سبلان اين منطقه را مستعد انواع چشمه هاى آب معدنى كرده است. موقعيت طبيعى اين منطقه در بسيارى موارد با كوهستان هاى آلپ قابل مقايسه است. با اين حال اين شباهت جغرافيايى به خودى خود نقش چندانى ايفا نمى كند. چگونگى بهره بردارى، تأسيسات و امكانات رفاهى و تمركز ديدگاه هاى گردشگرى است كه مى تواند نام آن را در حوزه جاذبه هاى گردشگرى معرفى كند. آب هاى معدنى اين مناطق به باور محلى ها هركدام شفادهندگى هاى خاصى دارند. برخى نام گذارى ها حكايت از ويژگى هاى درمانى خاص هر چشمه دارد. به عنوان نمونه چشمه اى به نام «گوز سويى» يعنى آب چشم كه در ميان مردم محلى از گذشته ها به درمان بيمارى هاى چشم معروف است. از آب هاى معروف منطقه سبلان چشمه اى به نام «قوتورسويى» وجود دارد كه بين مشكين شهر و اردبيل قرار دارد. آب اين چشمه گوگردى است و گاز انيدريد سولفوريك آن از مسافت دور در هوا به مشام مى رسد. برخى آب گرم ها در داخل جنگلند مانند «مشه سويى» يا آب جنگل كه از قديم مردم براى رفتن به اين مكان از چهارپا استفاده مى كرده اند. در برخى مناطق آب و گاز از شكاف سنگ خارج مى شوند و گاهى آب حوضچه ها در اثر گاز كربنيك سفيدرنگ به نظر مى رسد. گاهى اوقات خروج آب و گاز از زمين توأم با صداست.

* پزشكى ـ تفريحى يا حمام عمومى
با اين همه، آب هاى معدنى و گرم در ايران همچنان داستانى تعريف نشده به شمار مى روند. اگرچه تأسيس مجتمع هاى آب درمانى در سال هاى گذشته قدمى رو به جلو در جهت بهره بردارى بهتر از اين منابع زيرزمينى بوده است با اين حال چنين ظرفيت گسترده اى نيازمند برنامه هاى بلندمدت و ديدگاه هاى مدرن ترى است. اگر شيخ نشينى چون دبى افقى چون گردشگرى جهانى آب معدنى را براى خود ترسيم مى كند، واقعيت آن است كه اين كشور در پى ساختن همه چيز از هيچ است. نگاهى تيزبين نياز است تا دريابيم اين كه چه منابعى در اختيار داريم، اصلاً مهم نيست، مهم آن است كه بر اين منابع با چه ديدى بنگريم.
گذشته از برنامه هاى پيشرفته اى چون توريسم درمانى ـ تفريحى كه مى تواند تكميل كننده كلكسيون ديگر جاذبه هاى فرهنگى ـ طبيعى و تاريخى ما باشد، آب هاى معدنى و گرم مسائل داخلى ديگرى هم دارند. نحوه استفاده، تأسيسات و امكانات جانبى اين مراكز تا به حال چنين بود. براى تمام اقشار جامعه جاذبه يا كشش چندانى ايجاد نمى كرده و به همين خاطر مشتريان همه گيرى ندارد. اين در حالى است كه نظارت بر بهداشت، تأسيسات، امكانات رفاهى، مى تواند به اين مكان ها بسته بندى زيباتر و قابل ارائه ترى نيز ببخشد. آموزش چگونگى استفاده از آب گرم و ارتقاى فرهنگى استفاده كنندگان از اين مراكز، جلوه قابل قبول ترى به آنها خواهد بخشيد. حداقل اين ماجرا آن است كه تصور آب هاى معدنى و گرم مراكزى مترقى براى استفاده هاى پزشكى و هم تفريحى هستند و استفاده از آنها استانداردهاى خاصى را مى طلبد و كلان تر آن كه چرا ما قطب گردشگرى چشمه هاى آب معدنى منطقه نباشيم