Iran Newspaper - شهرى

شهرى از شهر ديگر براى تو بهتر نيست، بهترين شهر آن شهرى است كه در آن با آسايش زندگى كنى.
اميرالمؤمنين على (ع)] حكمت ۴۲۲ نهج البلاغه[
اين سخن ارزشمند حضرت على (ع) نشان دهنده اهميت آسايش در شهر است كه جز با امنيت و ايمنى به دست نخواهد آمد.
«ابن خلدون» در انگيزه شهرسازى گفته است:
شهر به مثابه لشكريان بى شمارى است كه جنگاورانى از بالاى برج ها و باروها و در پناه حصارهاى استوار نبرد مى كنند.
با عنايت به اهميت مؤلفه هاى شهرسازى در طراحى شهرى و اثرات آن در كاهش خسارات و صدمات تأسيسات، تجهيزات و نيروى انسانى، در اين نوشتار سعى شده است كه مؤلفه هاى ياد شده از قبيل ساختار منطقه، ساختار شهر، بافت شهر، فرم شهر، كاربرى اراضى شهرى بررسى شود.
* ساختار منطقه
ساختار هر شهر تحت تأثير نوع و ميزان روابطى قرار مى گيرد كه با محيط طبيعى يا مصنوعى پيرامونى يا خارج از پهنه شهرى دارد. در واقع شهر در شبكه يا سلسله مراتبى از روابط كالبدى، عملكردى با محيط پيرامونى قرار گرفته است و هر نوع بررسى دفاعى، سياسى، اقتصادى، اجتماعى و... شهر در ارتباط با منطقه معنا مى يابد.
اساسى ترين و كلى ترين طرحى كه براى دفاع از شهر در برابر هر نوع تهديدى مطرح است، طرح آمايش سرزمين است؛ چرا كه اساسى ترين مؤلفه هاى اين طرح رابطه بين انسان ها، فضا و فعاليت هاى آنان است كه به تثبيت و پايدارى توسعه هم مى انجامد و در واقع علاوه بر محتواى نظامى و سياسى دفاع در مقياس شهرى، ملى و منطقه اى، دفاع از موجوديت هاى تثبيت يافته فضا نيز مورد استفاده است. اگر امنيت انسان و فعاليت هاى او در طرح هاى منطقه اى از جمله آمايش سرزمين مدنظر قرار نگيرد، نه تنها پايدارى و بى ثباتى اصلى ترين خطر تهديد فيزيكى و عملكردى فضا مى شود، بلكه عدم رعايت عوامل دفاعى و امنيتى و ايمنى درمكان يابى شهرهاى جديد، باعث آسيب پذيرى قابل توجهى در شهرها، صنايع، سدها، نيروگاه ها و زيرساخت هاى كليدى خواهد شد. به طور كلى موارد ذيل بايد مدنظر قرار گيرد:
- ايجاد هر گونه سكونت گاه و شهر جديد بايد با بررسى نوع و ميزان تهديدات صورت گيرد.
- بايد به اين مسئله توجه شود كه عملكرد و حساسيت عناصر شهرى بويژه ساخت و سازهاى راهبردى با چه درجه از استحكام و حساسيتى احداث شود.
- حداكثر استفاده از عوارض طبيعى محيطى در طراحى و مكان يابى بايد لحاظ شود.
به طور كلى، رويكرد آمايشى به ساماندهى بحث دفاعى در پهنه منطقه اى و ملى موجب مى شود كه شهر به گونه اى در فضا استقرار يابد كه حداكثر امنيت و ايمنى و قابليت دفاعى را داشته باشد. از اين رو در فرايند مكان يابى شهرها اگرچه عوامل بسيارى مؤثرند، اما استقرار بهينه آن در فضا با رعايت پارامترهاى دفاعى براى تأمين حداكثر قابليت دفاع و حداقل آسيب پذيرى ضرورى است. به عنوان نمونه با توجه به نقشه كشور ايران فضاى جغرافيايى آن را مى توان به سه قلمرو ژئواستراتژيك تقسيم كرد:
۱- قلمرو حاشيه
۲- قلمرو سرزمين ميانه كه بر منطقه مرتفع يا بر اسكلت پيرامونى فلات ايران تطبيق دارد
۳- قلمرو سرزمين مركزى
تقسيم بندى ياد شده از يك سو با توجه به شناخت دشمن، تهديدات و تحولات سياسى- راهبردى منطقه و از سويى ديگر با توجه به ساختار فيزيكى و كاربردى فضا نظير جنس زمين، توپوگرافى، آب و خاك، شكل هندسى، مرز و مشخصات مرزى، عمق سرزمينى، اهميت و ارزش اهداف، امكان انجام مأموريت و ساير پارامترها مى تواند موجب مكان گزينى بهينه گردد.
* ساختار شهر
توزيع فضاى عناصر، تركيب عناصر و عملكردهاى اصلى شهر كه تشكيل دهنده ساختار شهر هستند، نقش مهمى در ميزان آسيب پذيرى شهر در برابر حوادث مختلف دارند.
تقسيمات كالبدى شهر، مانند كوى، محله، ناحيه، برزن و منطقه، تك مركزى يا چند مركزى بودن و... نيز وجوه ديگرى از ساختار شهر محسوب مى شوند كه هر يك به لحاظ مقابله در برابر حوادث داراى استعداد خاص خود است. مثلاً در ساختار تك مركزى شهر و تمركز امكانات اقتصادى و انسانى در يك قسمت از شهر نسبت به شهرهاى داراى چند مركز، امكان آسيب پذيرى بيشتر مى شود.
* بافت شهر
بافت هر شهر يا همان شكل، اندازه و چگونگى تركيب كوچك ترين اجزاى تشكيل دهنده شهر نيز در ميزان مقاومت شهر در برابر تهاجم نظامى و ديگر بلاياى شهرى مؤثر خواهد بود. به عنوان مثال مى توان گفت بافت منظم و نامنظم بسته به نوع تهديد، از آسيب پذيرى متفاوتى برخوردارند. به هر حال واكنش هر نوع بافت شهرى در هنگام وقوع حوادث مختلف شهرى در قابليت هاى گريز و پناه گيرى ساكنان، در امكانات امدادرسانى، در چگونگى پاكسازى وحتى اسكان موقت، دخالت مستقيم دارد. دامنه تأثير اين ويژگى ها نه تنها در طراحى ساختمان بلكه در طراحى شهرى و در مديريت بحران نيز توسعه يافته و حائز اهميت فراوان است.
* فرم شهر
همان طور كه هدف واحدى براى طراحى شهر وجود ندارد، نظريه واحدى هم درباره تكوين و عملكرد شهر ارائه نشده است كه همه جنبه هاى مهم مورد نياز شهر را با هم تلفيق كند. هر يك از نظريه هاى موجود نيز شهر را از ديد خاص ومتفاوتى از سايرين نگريسته است كه برخى از اين ديدگاه ها پيشرفت بيشترى نسبت به بقيه داشته اند.
در چنين موقعيت هاى محدودكننده اى، داشتن يك نظريه جامع ممكن است ارزش آنى نداشته باشد؛ ولى در همين زمان است كه يك تئورى منسجم فوق العاده اى مورد نياز است تا عمليات و اقدامات محدود را مؤثر كرده و يا حتى تغييراتى ضرورى را در خود فرايند تصميم گيرى مشخص كند. به هر حال مفيد بودن تئورى مستلزم اين است كه تئورى، از نوع خاص باشد. بايد با مقاصد گفت وگو كند نه درباره نيروها و عوامل اجتناب ناپذير. اين بار مقصود پايدار كردن وتقويت شهرها در برابر تهديدهاى نظامى است؛ يعنى مى خواهيم به تعريف روش هاى مقابله با تهاجم نظامى دست يابيم. ضمن اين كه با ارزيابى وضع موجود شهرها، آسيب پذيرى آنها را نيز بسنجيم.
فرم هاى باز در مقابل تهديدات نظامى داراى آسيب پذيرى كمترى هستند و قابليت تغيير آنها به منظور فريب دشمن نيز بيشتر است؛ در حالى كه فرم هاى متراكم ضمن عدم انعطاف پذيرى، آسيب پذيرى بالايى در برابر تهديدات نظامى دارند و در آن ها امكان تخليه سريع اماكن و خروج از شهر وجود ندارد. از سويى فضاهاى باز امكان اسكان موقت و جمع آورى كمك هاى بعدى را فراهم مى آورد.
* كاربرد اراضى شهرى
برنامه ريزى بهينه كاربرى زمين هاى شهرى نقش مهمى در كاهش آسيب پذيرى در برابر حوادث مختلف بويژه تهديدات نظامى دارد. رعايت همجوارى ها وعدم وجود كاربرى هاى خطرساز در مناطق مختلف شهرى موجب كاهش اثرات تهديدات مذكور مى شود. كاربرى هاى صنعتى يا تأسيسات راهبردى بعد از فرايند صنعتى شدن شهرها، درصد زيادى از كاربرى شهرى را آگاهانه و يا ناآگاهانه به خود اختصاص داده است كه در صورت وقوع حوادث و سوانح، عواقبى مانند انفجار، آتش سوزى و حوادث مرتبط ديگرى را با كاربرى هاى همجوار ايجاد كرده و موجب افزايش دامنه تخريب شهرى و تلفات انسانى مى شود؛ بويژه اين كه اين كاربرى با مراكز امدادرسانى، بيمارستان ها، مدارس، دانشگاه ها و... نيز همجوارى داشته باشد. لذا عمدتاً در بسيارى از شهرها براى جلوگيرى از كمترين تهديدها در مكان يابى اين كاربرى ها دقت فراوانى اعمال مى شود.

منابع:
۱- نشريه شماره،۴ پدافند غيرعامل (معمارى و طراحى شهرى در ايران). معاونت پدافند غيرعامل قرارگاه پدافند هوايى خاتم الانبياء (ص).
۲- فرهنگ ايمنى، شماره،۱۳ سازمان شهردارى ها و دهيارى هاى كشور.