] داوود پنهانى]
هر چه شهر بزرگ و بزرگتر مى شود، در صورت بى توجهى ما، بر زمان مورد نياز براى حل برخى مشكلات آن نيز افزوده مى شود.افزايش حجم زمان در اينجا نه به معنى لاينحل بودن آن مشكلات كه بيشتر به معناى وقت گير تر بودن آنها است.چنين اتفاقى در حالى رخ مى دهد كه برخى از موضوعاتى كه تا پيش از اين به عنوان يك مشكل در نظر گرفته نمى شد، با بزرگتر شدن شهر اكنون در دايره معضلات تازه تعريف شده قرار گرفته است. چنين است كه كارشناسان و مسئولان امور شهرى براى حل معضلات تازه به فكر افتاده و هر بار يك موضوع را در محور توجه خويش قرار مى دهند. اگر تا پيش از اين به عنوان مثال تنها آلودگى هوا يا ترافيك و زباله هاى شهرى مشكلات جدى يك شهر بزرگ به شمار مى آمدند، اكنون مى توان در لابه لاى گفته ها به مشكلات ديگرى نيز اشاره كرد. وقتى شهر بزرگ و بزرگتر مى شود، وقتى جمعيت آن افزايش پيدا مى كند، در كنار آن بر تعداد موضوعاتى كه مى توان درباره آنها فكر كرد نيز افزوده مى شود. چنين است كه ناگهان نخاله هاى ساختمانى نيز به يك موضوع تبديل شده تا براى حل آن چاره جويى شود. نخاله هايى كه نتيجه مستقيم افزايش ساخت و ساز در شهر بزرگ به شمار آمده و آنگونه كه كارشناسان مى گويند حجم آن حتى پنج برابر زباله هاى شهرى است. اين گونه است كه مديرعامل سازمان بازيافت شهردارى تهران از ارائه لايحه اى به شورا جهت ساماندهى وضعيت توليد، انتقال و پذيرش پسماند و نخاله هاى ساختمانى در شهر تهران خبر مى دهد. محتواى اين خبر كه چند ماه پيش بر روى خروجى خبرگزارى ها قرار گرفت نشان مى داد كه در اين لايحه كليه نهادهاى دخيل در توليد، انتقال و پذيرش خاك و نخاله هاى ساختمانى داراى جايگاه حقوقى تعريف شده مى شوند و هر پروژه ساختمانى در زمان اخذ مجوز ساخت و پايان كار ملزم به انجام هماهنگى هاى لازم در اين خصوص خواهند بود. مديرعامل سازمان بازيافت شهر تهران كه در گفت و گو با مهر از ارائه اين لايحه خبر داده بود جزئيات آن را چنين تشريح كرده بود: «كليه واحدهاى فعال در زمينه انتقال نخاله هاى ساختمانى درقالب آژانس هاى حمل خاك و نخاله ساختمانى فعاليت خواهد كرد كه فعاليت ناوگان هم توسط سازمان بازيافت و اتحاديه هاى مربوطه كنترل خواهد شد.»
وى با اشاره به استفاده از نرم افزار ويژه در اين زمينه چنين گفته بود: «در اين نرم افزار ميزان خاك و نخاله توليدى هر پروژه از زمان آغاز تا پايان، چگونگى انتقال و پذيرش مشخص مى شود و در نهايت نشان مى دهد خاك و نخاله توليدى هر پروژه ساختمانى تا چه ميزان مناسب و مجاز انتقال و پذيرش شده است.» چند ماه پس از اعلام اين خبر شوراى شهر تهران در يكصد و چهاردهمين جلسه خود، موضوع تصويب يك فوريت طرح الزام شهردارى تهران به ارائه لايحه مديريت كاهش آوار و نخاله هاى ساختمانى را به تصويب رساند.
* معضل نخاله هاى ساختمانى
افزايش ارزش افزوده زمين و مسكن در شهر تهران سرمايه گذارى در اين بخش را چنان بالا برده است كه در شهر كمتر كوچه و خيابانى را مى توان مشاهده كرد كه كسانى مشغول ساخت و ساز در آن نباشند. براى درك اين نكته كافى است كه نگاهى دقيق به اطراف خود انداخته تا به آسانى متوجه آن شويم. افزايش حجم ساخت و ساز همزمان به افزايش تعميرات و آوار بردارى از ساختمان هاى فرسوده، كلنگ زنى و غيره نيز افزوده است.با دقت در اين موضوع مى توان به يك نتيجه مستقيم ديگر نيز رسيد و آن افزايش حجم زباله هاى ساختمانى است. چنين است كه به گفته «محمد حسين ماجدى اردكانى» كارشناس بخش تحقيقات مصالح ساختمانى مركز تحقيقات ساختمان و مسكن روزانه ۴۰ هزار تن نخاله ساختمانى در تهران توليد مى شود كه هنوز نظارت صحيحى بر آنها وجود ندارد.
وى با اشاره به وضعيت آوارهاى ساختمانى مى گويد: «۳۰ تا ۴۰ درصد گازهاى گلخانه اى و ۴۰ تا ۵۰ درصد پسماند توليد شده بر روى كره زمين، از صنعت ساختمان حاصل مى شود.»
وى به آمار تخريب در ايران اشاره كرده و ادامه مى دهد:«با توجه به اطلاعات موجود سهم پروانه هاى صادره براى ساختمان هاى مسكونى در كل كشور به تفكيك ساخت و ساز پس از تخريب نشان دهنده اين است كه عملاً بين ۵ تا ۲۵‎/۸ درصد از پروانه هاى كل كشور براى تجديد بنا صادر مى شود. در حالى كه براى تهران از كل پروانه هاى صادره براى تخريب حدود ۹۰ تا ۹۴ درصد براى تجديد بنا پس از تخريب است كه مى تواند حجم عمليات تخريب را نشان دهد.»
كارشناس بخش تحقيقات مصالح ساختمانى مركز تحقيقات ساختمان و مسكن مى افزايد: «در سال ۸۵ براى نزديك به ۱۵ هزار واحد ساختمانى پس از تخريب پروانه ساخت يا تجديد بنا صادر شده است كه اين رقم در سال ۸۶ به بيش از ۲۰ هزار مورد بالغ شده است. با استناد به آمارهاى موجود اگر موجودى مسكن شهر تهران، حدود ۲ ميليون ارزيابى شود، آمار پروانه هاى تخريبى به ميزان حدود ۲۰ هزار مورد به معناى نرخ تصويب معادل يك درصد است كه مى توان به حجم بالاى تخريب ها توجه داشت.»
به گفته وى آمارها نشان مى دهد كه در طول چند دهه اخير تخريب ساختمان هاى مسكونى كه با اندكى تعمير يا مرمت قابليت خوبى براى ادامه بهره بردارى داشته اند، تخريب شده اند و به جاى آنها به طور عمده ساختمان هايى بر جاى نشسته اند كه به دليل نياز فورى به بنا و رونق بازار مسكن، ارتباط مطلوبى را با شرايط طبيعى و اقتصادى محيط به دست نمى داده اند. البته فرسودگى بافت هاى قديمى و عدم سرمايه گذارى كافى در آنها موجب شده است كه بافت هاى قديمى وارد مرحله تخريب شوند.
به گفته كارشناسان منابع توليد خاك، نخاله و آوارهاى ساختمانى بر اساس نوع به دو دسته آوار حاصل از تخريب جزئى (تعميرات) و كلى ساختمان ها و خاك و نخاله حاصل از گودبردارى ساختمان هاى جديد و فعاليت هاى عمرانى و زيربنايى، شهرى تقسيم مى شود.بر اساس اين تقسيم بندى ها به گفته «ماجدى» ميزان خاك و نخاله توليدى در تهران تقريباً ۵ برابر زباله توليدى در شبانه روز است، در حالى كه اين مقدار در كشور امريكا حدود ۳۰ درصد است.
ماجدى با بيان اين كه در سال گذشته ۱۶‎/۷ ميليون تن نخاله ساختمانى در تهران دفن شده است، مى گويد: «از سال ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۶ برآورد مى شود كه ميزان ۱۵۲ ميليون تن آوار در تهران توليد شده باشد كه به مراكز دفن انتقال داده شده اند.»
اين كارشناس بخش تحقيقات مصالح ساختمانى مركز تحقيقات ساختمان و مسكن ادامه مى دهد:« حجم آوارهاى توليدى در ايران به ازاى هر متر مربع ساختمان از ۱‎/۳۴ تا ۱‎/۶۱ تن متغير است و عمده حجم آوارها را خرده آجر، خرده سراميك، خرده بتن و فراورده هاى بتنى، خرده ملات ها و سنگ هاى شكسته تشكيل مى دهد كه مقاديرى خاك به همراه خود دارند. از سوى ديگر تجربيات ساير كشورها نشان داده است كه در صورتى كه آوارها تفكيك شوند، از خرده آجر، خرده سراميك و خرده بتن به خوبى مى توان از ساخت بتن هاى جديد استفاده كرد، گرچه براى استفاده از اين بتن هاى بازيافتى محدوديت هايى وجود دارد.»
با دقت در نكاتى كه چندى پيش اين كارشناس در شوراى شهر تهران به آن اشاره كرد مى توان اطلاعات تاريخى دقيق ترى از وضعيت دفن زباله ها و به دنبال آن نخاله هاى ساختمانى در شهر تهران به دست آورد. اين اطلاعات نشان مى دهد كه زباله هاى شهر تهران از سال ۱۳۴۲ تا سال ۱۳۵۶ در گود آبعلى جمع آورى و سوزانده مى شد. عمليات دفن زباله ها در اين محل از سال ۱۳۵۶ شروع و تا سال ۱۳۶۹ ادامه يافته كه در طول اين سالها بيش از نيمى از زباله هاى تهران كه عمدتاً مربوط به ۱۳ منطقه شهردارى بوده است، در اين مكان دفع شده است.
به گفته كارشناسان جهت دفن زباله هاى شهرى در اين منطقه كه تا سال ۱۳۶۱ عملاً به سمت رودخانه جاجرود بود، مشكلات زيست محيطى متعددى ايجاد كرد، به كرات شيرابه هاى زباله به درون رودخانه جاجرود راه يافته و آلودگيهاى شديد بوجود آورد و از سال ۱۳۶۱ كه جهت دفن به سمت غرب ايستگاه (شرق ميدان تير تلو) هدايت شد، شيرابه هاى زباله درياچه بزرگى را تشكيل داد كه توسط سد خاكى از حركت آن جلوگيرى شد.
پس از تعطيلى مركز دفن زباله هاى آبعلى در نيمه دوم سال ۶۹ اين مركز فقط براى تخليه قسمت اعظم خاك و نخاله و آوارهاى ساختمانى شهر تهران مورد استفاده قرار گرفته كه اين روند تا كنون نيز ادامه دارد. در حال حاضر گود آبعلى بر خلاف اسم خود به كوهى از آوارهاى ساختمانى تبديل شده است كه به دليل انباشت بيش از حد خاك، نخاله و آوارهاى ساختمانى بر روى شيرابه زباله و گازهاى ناشى از زباله، هر لحظه حادثه تلخى را بيافريند. از سوى ديگر ميزان بازيافت در گود آبعلى در سال ،۸۲ حدود ۱۱‎/۶۲ درصد بوده است.
«محمد حسين ماجدى اردكانى» كارشناس بخش تحقيقات مصالح ساختمانى مركز تحقيقات ساختمان و مسكن به مسائل زيست محيطى نخاله هاى ساختمانى اشاره كرد و مى گويد: «آثار حاصل از تخريب، گرد و غبار و بيماريهاى ناشى از آن، توليد سر و صدا و ارتعاش و تأثير بر شرايط فيزيكى و شيميايى محيط زيست، آلودگى هوا بر اثر برخاستن غبار، اثر بر زيبايى محيط زيست و تخريب مناطق طبيعى و بكر در هنگام دفع از جمله آثار زيست محيطى آوارهاى ساختمانى است.»
به گفته كارشناسان براى حل مشكل نخاله هاى ساختمانى تعيين چهارچوب قانونى براى يكپارچه كردن حداقل سازى آوارهاى ساختمانى، تدوين استانداردهاى فنى و تعيين ويژگى هاى مناسب براى كنترل كيفيت، فرهنگسازى در زمينه حداقل سازى و بازيافت آوارها، اجبارى كردن عدم توليد و يا حداقل سازى توليد ضايعات و تبيين اصول مسئوليتى توليد كنندگان، ايجاد چارچوبى براى سود جستن از استانداردهاى با سطح بالاتر در راستاى نيازهاى مديريت آوار، سپردن مسئوليت به كارشناسان محلى براى برنامه ريزى مديريت آوار، اجرايى كردن برنامه هاى مديريت آوار، دخالت دادن صنعت در برنامه ريزى هاى تجارى - راهبردى، برخورد با ساختمان هاى موجود به عنوان منابع اوليه مناسب براى توليد مصالح، طراحى ساختمان هاى جديد با هدف استفاده از منابع موجود در ساختمان هاى قديمى، تدوين دستورالعمل روش ها و مراحل تخريب، رتبه بندى شركت هاى تخريب كننده، استفاده از قرارداد براى به حداكثر رساندن ظرفيت استفاده مجدد، استفاده از اينترنت براى بازار بازيافت، به كار بردن استانداردهاى محيط زيستى در استفاده مجدد مصالح، توسعه روش هاى تميز كردن آوار ساختمانى و كنترل كيفيت جدى ضرورى است.