فرزانه فخريان
طب كار شاخه اى از پزشكى است كه با بررسى شرايط فرد و موقعيت كار او، با ارائه راهكارهايى، از بروز آسيب جلوگيرى كرده و ميزان تناسب او با شغل مورد نظر و روش هاى افزايش سازگارى اين دو را ارائه مى دهد.دكتر خسرو صادق نيت، متخصص طب كار، عضو هيئت علمى گروه طب كار دانشگاه علوم پزشكى تهران، هيئت مديره انجمن پزشكى خواب و انجمن علمى طب كار است كلينيك خواب بيمارستان بهارلو در چهارمين سال فعاليت خود، پذيراى بيمارانى است كه ريشه بسيارى از مشكلات جسمى و روحى شان، در اختلالات خواب آنها جست وجو مى شود. در اين كلينيك از دستگاهى به نام تست خواب (Polysonograph) استفاده مى شود كه در يك خواب شبانه حدود هزار صفحه اطلاعات راجع به وضعيت خواب شخص مراجعه كننده ارائه مى دهد. اين دستگاه، از چند دستگاه با ارتباط نرم افزارى تشكيل شده كه فعاليت مغز، قلب، عضلات، نحوه حركت سينه و شكم، تنفس بينى و دهان، وضعيت عضلات، ميزان اكسيژن خون و بسيارى نكات ديگر را ثبت كرده تا متخصصين با در دست داشتن اطلاعات پزشكى فرد و مشاهده ويدئويى وضعيت خواب وى، اختلالات احتمالى را تشخيص دهند.
قبل از اين كه سراغ اختلالات خواب برويم، لازم است تصور معمول راجع به مفهوم خواب و خصوصيات آن را بررسى كنيم.
برخلاف تصور عام كه فكر مى كنند خواب فرآيندى غيرفعال است، بايد اين نكته را بدانيم كه بدن هنگام خواب، همچنان در حال كار است و مغز نيز فعاليت خاصى دارد. يك خواب هفت- هشت ساعته شبانه تشكيل شده از چند سيكل ۱‎/۵ تا دو ساعته كه هر يك از ابتدا شامل خواب سبك، خواب سنگين (عميق) و رؤيا هستند.
* اختلال خواب چيست
اگر هر يك از سيكل هاى خواب كامل طى نشود و به دلايل مختلف شخص از خواب بيدار شده و سيكل را دوباره آغاز كند، در خواب اختلال پديد مى آيد.
* چند نوع اختلال خواب وجود دارد
تا به حال ۸۰ نوع اختلال خواب تشخيص داده شده است.
* شايع ترين آنها كدام است
هرچند شايع ترين اختلال خواب، بى خوابى است ليكن يكى از شايع ترين و البته مهم ترين و پرعارضه ترين اختلال خواب، وقفه تنفسى (Apnea) است. اين پديده زمانى رخ مى دهد كه راه هاى تنفسى در قسمت حلق هنگام خواب در وضعيت مناسبى قرار نگيرند در نتيجه تنفس قطع مى شود. در اين حالت سيستم دفاعى قوى بدن موجب مى شود شخص از خواب بيدار شود و سيكل خواب از مرحله خواب سبك دوباره آغاز شود. از آنجايى كه انسان بيدارى هاى زير يك دقيقه در طول خواب را به ياد نمى آورد، حتى افرادى كه صدهابار به علت وقفه تنفسى از خواب بيدار مى شوند، چيزى به ياد نمى آورند. اما همين وقفه هاى مكرر عوارض جدى به دنبال دارند كه البته بايد يادآور شد اين اختلال از درمان پذيرترين اختلالات خواب است.
*وقفه تنفسى چه نشانه ها و عوارضى دارد
يكى از بارزترين نشانه هاى اين عارضه، خرخر كردن با صداى بلند است كه بايد جدى گرفته شود و علامت شروع انسداد مجراى تنفسى است. افرادى كه دچار وقفه تنفسى هستند بطور طبيعى خواب مناسبى ندارند و در طول روز نيز احساس خستگى و خواب آلودگى مى كنند. اگر از همسر بيمار سؤال شود، اظهار مى دارد كه شبها مكرراً نفس وى قطع مى شود. تحريك پذيرى اين افراد نسبت به ديگران بيشتر است و حتماً بايد تحت تشخيص و درمان صحيح قرار گيرند و علت را در جاى ديگرى جست وجو نكنند. فشار خون، سكته قلبى و مغزى، ناتوانى جنسى و افزايش احتمال خطا و تصادف از مهمترين عوارض اين اختلال است.
* اختلالات خواب علت بيمارى هاى ديگر است يا خود از ساير ناهنجارى ها ناشى مى شود
هر دو صورت امكان پذير است. ريشه بسيارى از مشكلات در خواب است. بيماريهاى قلبى و عروقى، بيمارى هاى مغز و اعصاب مثل سكته هاى مغزى، بيماريهاى غدد درون ريز مثل ديابت، بيماريهاى اعصاب و روان مانند افسردگى، بيماريها و مشكلات شغلى مثل كاهش عملكرد و افزايش بروز خطا و سوانح همگانى مى تواند ناشى از اختلالات خواب بوده يا توسط اين اختلالات تشديد شود. در مقابل، بسيارى ازبيمارى ها نيز بر نحوه و ميزان خواب تأثير مى گذارند؛ آسيب هاى مغزى، بيمارى هاى قلبى و اختلالات هورمونى و چاقى، مشكلات خواب را تشديد مى كنند. برخى بيمارى هاى عفونى نيز نياز به خواب را افزايش مى دهند.
*از لحاظ روانى چه تأثيرات متقابلى وجود دارد
اگر كسى كه در سن رشد و آموزش است، نتواند به درستى بخوابد، قدرت تمركز و يادگيرى او كاهش مى يابد. فرد خواب آلوده نمى تواند به درستى كار، تحصيل و حتى زندگى كند زيرا آن طور كه بايد از زمانش بهره نمى برد. افرادى كه تحت فشار روانى هستند و اضطراب و استرس زيادى را تحمل مى كنند نيز دچار بى خوابى يا خواب نامناسب مى شوند.
اين افراد معمولاً مدت زمان زيادى طول مى كشد تا به خواب بروند و دائماً در رختخواب غلت مى زنند.
* آيا افرادى كه به سرعت و در هر شرايطى به خواب مى روند، وضعيت مساعدى دارند
نمى توان به قطعيت نظر داد زيرا در مورد هر شخصى متفاوت است با اين حال شايد شما هم افرادى را ديده باشيد كه پشت چراغ قرمز، در تاكسى، وقتى با آنها حرف مى زنيد، يا حتى در يك مهمانى در يك گوشه خلوت و يا روى مبل به سرعت خوابشان مى برد و مى گويند تا سرشان را روى بالششان مى گذارند، به خواب مى روند و به همين دليل خيلى خوشخواب هستند اما اين مى تواند نشانه خواب آلودگى شديد باشد و تنها پس از درمان و رفع اختلالات است كه اين اشخاص درمى يابند بيدارى كامل و خواب خوش چيست.
* بى خوابى چه صورت هايى دارد
بى خوابى به چند صورت بروز مى كند. يكى همان دير به خواب رفتن و بى خوابى در ابتداى رفتن به بستر است. نوع ديگر كه بيشتر در افراد افسرده ديده مى شود، بيدار شدن زودهنگام است كه در نتيجه آن نياز خواب فرد، تأمين نشده باقى مى ماند. بعضى ديگر هم از بيدار شدن هاى مكرر رنج مى برند و عده ديگرى هم پس از خواب شبانه با زمان كافى، باز هم كسل هستند.
*چه عواملى بى خوابى ايجاد مى كند
عمده ترين عامل بى خوابى را مى توان عدم رعايت بهداشت خواب دانست كه ۶۰تا ۷۰ درصد موارد را شامل مى شود. اصول و نكاتى وجود دارند كه تنها با توجه به آنها مى توان خواب صحيح و راحتى داشت. مهم ترين آنها را مى توان نظم زمان خواب و بيدارى دانست، كه اين روزها با رواج استفاده از كامپيوتر و اينترنت و تماشاى تلويزيون در ساعات پايانى و نيمه هاى شب توجه كمى به آن مى شود و در نوجوانان و جوانان هم شيوع بيشترى دارد.
محيط خواب نيز بايد از لحاظ نور و تهويه هوا و دما، مساعد باشد تا بدن در آرامش و ثبات قرار گيرد. تا حد امكان مكان خواب افراد بايد در اتاقى در نظر گرفته شود كه مختص خوابيدن باشد و در آن اتاق به تماشاى تلويزيون نپردازند. اتاق خواب و اتاق كارشان يكسان نباشد. گذشته از اين سعى كنند نياز خواب بدنشان را بشناسند و به آن نياز احترام بگذارند؛ كسى كه بدنش به طور معمول به ۸‎/۵ تا ۹ ساعت خواب نياز داشته و عادت كرده است نبايد تلاش كند تا اين زمان را مثلاً به ۶ ساعت كاهش دهد، زيرا نياز به خواب در بسيارى موارد سرشتى و ذاتى است و با تمرين تغيير نمى كند. هنگامى كه به رختخواب مى روند بايد از انجام كار يا مطالعه يا هر فعاليت خاص ديگرى پرهيز كنند، زيرا اگرچه مطالعه و گوش دادن به موسيقى، مفيد هستند اما حتى در اتاق خواب نبايد به آنها پرداخت، چه برسد در رختخواب.
اين نكته را نيز در نظر داشته باشيد كه براى خواب راحت، بدن بايد نسبت به شرايط خواب شرطى باشد تا با موقعيت خواب سريع تر سازگار شود و همچنين بهتر است زمانى به رختخواب برويد كه خوابتان بيايد. بى خوابى با افزايش سن نيز رابطه مستقيم دارد.
* نقش تغذيه در بروز اختلالات خواب چگونه است
دو تا سه ساعت قبل از خواب نبايد قهوه، نوشابه يا چاى نوشيد و پرهيز از فعاليت سنگين ورزشى نيز ضرورى است زيرا ريتم بدن براى آمادگى خواب به هم مى ريزد.
*اختلال خواب در كودكان به چه صورت است
خواب كودكان عميق تر است و ارتباط مستقيمى با رشد روحى و جسمى آنها دارد. صحبت كردن و راه رفتن در خواب در كودكان شايع تر است و به همين جهت توجه به كنترل و درمان اختلالات خواب در كودكان ضرورى تر است تا رشد آنها تحت تأثير منفى قرار نگيرد. اختلالات خواب در كودكان با استانداردهاى دقيق ترى سنجيده مى شود به عنوان مثال اگر براى افراد بالغ، بروز يك وقفه تنفسى در هر ده دقيقه، قابل توجه است در كودكان يك وقفه تنفسى در يك ساعت، چشمگير و بررسى عوامل آن با اهميت است.
* امروز افراد بسيارى در مشاغل مختلف مجبورند شب ها را بيدار بمانند و خواب و استراحت را به ساعات روز موكول كنند. شرايط رفتارى و جسمى اين افراد چطور است
جامعه بايد مشكلات اين افراد را بشناسد و تا جايى كه ممكن است هم شرايط محيط و هم شرايط استراحت آنها سازگار شود. بايد به پرستاران و پزشكان، نيروهاى انتظامى و بسيارى افراد ديگر كه در مشاغل خدماتى شبانه روزى، فعاليت دارند توجه ويژه داشت. به كمك متخصصين طب كار شرايط روحى و جسمى و توان فكرى و بدنى اين افراد كه در طول شب بيدار مى مانند، بررسى مى شود تا محيط كار و خانواده به گونه اى با آنها وفق پيدا كند كه بيشترين ايمنى و پائين ترين ميزان خطا را داشته باشند و در عين حال سرعت كارشان كم نشود. استراحت اين افراد بايد طبق برنامه و فاصله محل كار تا محل زندگى شان كم باشد تا در طول مسير بازگشت به خانه، با وجود نياز به خواب، به خاطر عدم موقعيت خواب مناسب، دچار بى خوابى نشوند.
استفاده از كلاه و عينك آفتابى هم توصيه مى شود تا بدن مجبور نشود در معرض نور آفتاب با محيط روز هماهنگ شود.
* افراد بالغ براى خواب راحت چه نكاتى را بايد رعايت كنند
خواب بعدازظهر را نبايد يك ضرورت و عادت قرار داد زيرا موجب بى خوابى هاى ابتداى خواب مى شود، البته براى بچه ها لازم است.
* اگر فردى دچار كم خوابى شد و نتوانست خواب كافى داشته باشد، آيا جايگزينى براى خواب وجود دارد
خواب جايگزينى ندارد و نياز خواب بايد در هر صورت تأمين شود. اگر بعضى شب ها كمتر بخوابيم بايد به هر حال اين كمبود را جبران كنيم. بدن ما حسابگر است؛ كم خوابى را تحمل مى كند اما فراموش نمى كند. مصرف چاى و قهوه و مواد كافئين دار به بيدار ماندن كمك مى كنند اما جاى خواب را نمى گيرند. در ضمن كيفيت خواب شب را نمى توان با خواب روز مقايسه كرد.
* آيا بايد به خواب افراد خاصى توجه داشت
بانوان در دوران باردارى، دوره ماهيانه و پس از زايمان و هنگام شيردهى دچار اختلالات جدى خواب مى شوند و خصوصاً در ماه هاى آخر باردارى كيفيت و كميت خوابشان افت پيدا مى كند. در خانواده ها، بانوان نقش خاصى در بهداشت و سلامت خواب اعضا دارند و مى توانند محيط خانه را به نحوى فراهم كنند كه بهداشت خواب همه افراد مهيا شود. از سن ۴۰ سال به بالا بروز اختلال خواب در آقايان بيشتر از بانوان است، بنابراين بايد به علائم آن مانند خرخر و دندان قروچه و حركات غيرطبيعى توجه داشت.

مونا كربلايى

خدايا! كارى كن يادم بماند هميشه راهى براى تغيير هست، راهى كه هنوز امتحانش نكرده ام.
خدايا! گاهى كسالت روزهاى قشنگم را خراب مى كند. به يادم بينداز انتخاب خودم مرا به اين جا رسانده است.
پروردگار خوبم! راه درست تغيير كردن و روش درست انتخاب كردن را به من بياموز. جز اين آرزويى ندارم.

زينب سادات محسنى

مواد لازم
پنج عدد توت فرنگى شسته و نصف شده
يك موز متوسط
چهار تكه يخ
يك فنجان ماست با طعم توت فرنگى
نصف فنجان شير
نصف فنجان هر آب ميوه اى به دلخواه
طرز تهيه
مواد را مخلوط كنيد و بزنيد تا كاملاً نرم شوند. يك سوم هر ليوان را با آن پر كرده روى آن را پوشانده و براى پنج ساعت در فريزر قرار دهيد و در يك عصر گرم تابستانى آن را ميل كنيد.

ريحانه محمدى

صداى به هم خوردن در خانه كه به گوش رسيد، بى اختيار شروع به گريه كرد. چقدر مى توانست عصبانيت هاى او را تحمل كند. چند دست لباس برداشت و در ساك كوچكش گذاشت. بايد هر طور بود از اينجا مى رفت. چند هفته اى بود كه حميد، اخلاقش تغييركرده بود و ديگر آن آدم سابق نبود. پايان دادن به اين زندگى تنها چيزى بود كه ذهنش را پر كرده بود.
بى هدف چند ساعتى را در خيابان بود. غروب وقتى به خانه پدرش رسيد، سعى كرد هر طور شده برخودش مسلط شود. نبايد پدر چيزى از اختلاف او و حميد مى فهميد.
پدر در را كه به روى او باز كرد، لبخندى روى لب هايش نشست.
- كجا بودى دخترم
- آمده ام كه چند روزى پيش شما باشم. حميد چند روزى مأموريت رفته است.
به طرف آشپزخانه رفت. هيچ خبرى از غذا نبود. قابلمه اى برداشت و شروع به پختن شام ساده اى كرد.
يك ساعت بعد وقتى پله هاى زيرزمين را بالا رفت و وارد اتاق كوچك پدر شد، يكه خورد.
حميد با يك دسته گل در اتاق منتظرش نشسته بود.