غزاله مرعشى
فصل تابستان و تعطيلى مدارس، بهترين فرصت براى مسئولان مدرسه است تا دستى به سر و روى كلاس ها بكشند ولى آيا بهترين نحوه چيدمان نيمكت ها و وسايل و بهترين راه براى تزئين و زيباتر كردن كلاس ها، همانى است كه در سال هاى گذشته اجرا شده است
اگر بخواهيم جمله معروف «مدرسه خانه دوم ما» را از حد شعار خارج و آن را محقق كنيم، متوجه مى شويم كه نحوه آرايش و چيدمان كلاس هاى درس آنگونه نيست كه حس صميميت و راحتى را به دانش آموزان القا كند.
ظاهر كلاس درس بايد آن را براى دانش آموزان جذاب و كاربردى جلوه دهد. مسائلى مانند نحوه چيدن وسايل، كيفيت نورپردازى، شكل ميزها و راحتى صندلى ها نيازمند توجه و دقت ويژه اى است و ظاهر هر كلاس برحسب پايه تحصيلى، نوع درس، نيازهاى دانش آموزان و شيوه تدريس و اهداف آموزشى معلم بايد متفاوت از يكديگر باشند. در واقع كلاس درس همانند صحنه تئاتر است كه براى نمايش دادن استعدادها و توانايى هاى دانش آموزان بايد از طراحى صحنه قابل توجهى برخوردار باشد. زمانى كه چشمان بچه ها هرازگاهى به جاى تخته و معلم دور در و ديوار كلاس مى چرخد، پوسترهاى نصب شده، بوردها و تزئينات ديوارها اگر هماهنگ و متناسب با درس انتخاب شده باشند به جاى آنكه حواس او را پرت كنند، به او انگيزه مى دهند تا دوباره به معلم و درس ارائه شده توجه كند. به همين خاطر نحوه تزئين كلاس ادبيات فارسى بايد با كلاس رياضى متفاوت باشد.
* بازتاب طراحى داخلى كلاس
طراحى داخلى كلاس ها فقط جنبه تزئينى ندارد، بلكه مى توان بازتاب آن را در نحوه عملكرد دانش آموزان، افزايش سرعت يادگيرى و اشتياق به كلاس و درس مشاهده كرد. در چنين كلاس هايى دانش آموزان ديگر افرادى نيستند كه از سر اجبار بايد چند ساعتى را در مدرسه بگذرانند و فقط حرف هاى معلم و نوشته هاى كتاب را به خاطر بسپارند. آنها دانش آموزان فعال و علاقه مندى هستند كه با مشاركت خود، درس را ياد مى گيرند.
اولين مؤلفه يك كلاس درس با محيط گرم و بهره ورى بالا چيدمان مناسب است. نيمكت ها بايد به گونه اى چيده شوند تا معلم بتواند با تمام دانش آموزان ارتباط چشمى برقرار كند و از طرف ديگر دانش آموزان هم به جاى آنكه فقط به كار فردى محدود شوند بتوانند با بقيه همكلاسى ها به خوبى ارتباط برقرار كنند و نه فقط به كمك معلم، بلكه به كمك دوستان و البته مشاركت خود مطالب درسى را فرابگيرند.
محيط كلاس مى تواند خود به عنوان معلمى ديگر براى دانش آموزان باشد، زيرا مى تواند به بچه ها انگيزه بدهد، يادگيرى را افزايش و مشكلات رفتارى را كاهش دهد.
براى استفاده بهينه از محيط كلاس درس، معلمان بايد تلاش كنند تا تحولى در شيوه هاى مرسوم گذشته ايجاد كنند. به عنوان مثال به جاى آنكه فقط به نصب روزنامه ديوارى اكتفا كنند، محيط كلاس را با پوسترهاى گوناگون و بوردهاى مختلف براى نصب كارهاى دانش آموزان رنگارنگ، جذاب و كاربردى جلوه دهند.
* صندلى راحتى به جاى نيمكت چوبى
توجه مسئولين مدرسه به نكاتى ظريف درباره كلاس هاى درس و حذف كردن باورهاى غلط در زمينه يادگيرى مى تواند كارايى دانش آموزان را به صورت قابل توجهى بالا ببرد. يكى از اشتباهات مرسوم كه در بسيارى از كلاس هاى درس وجود دارد تعداد دانش آموز بيشتر از ظرفيت كلاس است. هر دانش آموز بايد بتواند به راحتى روى نيمكت بنشيند و بدون آنكه بازوهايش مرتب به پهلوى بغل دستى اش بخورد يا مرتب مجبور باشد براى گرفتن جاى بيشتر او را هل دهد، فعاليت هاى درسى اش را انجام دهد. تصور كنيد مثلاً زمانى كه در يك اتوبوس شلوغ يا قطار مترو به افراد ديگر چسبيده ايد چه احساس ناخوشايندى داريد. زمانى كه دانش آموز فضاى كافى حتى براى كمى جابه جايى نداشته باشد، دچار اضطراب و بى قرارى مى شود و در نتيجه كارآيى اش پائين مى آيد.
يكى ديگر از باورهاى غلط اين است كه تصور مى شود دانش آموز خوب كسى است كه در تمام مدت كلاس ساكت و بى حركت بنشيند و به معلم و تخته چشم بدوزد. در حالى كه بسيارى از كارشناسان آموزشى معتقدند دانش آموزان براى يادگيرى بهتر تا حدى احتياج به حركت و تغيير وضعيت دارند. به عنوان مثال معلمان مى توانند بعد از مدتى درس دادن از دانش آموزان بخواهند بدون ايجاد سر و صدا به صورت گروهى بنشينند و به عنوان مثال تمرين ها را به كمك هم حل كنند.
يك باور اشتباه ديگر اين است كه تصور مى شود نشستن روى نيمكت هاى سفت و سخت موجب مى شود دانش آموزان بهتر درس را ياد بگيرند. در حالى كه در اين وضعيت حدود ۷۵ درصد وزن بدن توسط نشيمنگاه كه مساحت كمى دارد تحمل مى شود و اين فشار زياد روى استخوان ها و بافت ها احساس درد، خستگى شديد و ناراحتى را براى دانش آموز در پى دارد. بنابراين او مرتب مجبور است براى تعديل اين فشار روى نيمكت جابه جا شود. در حالى كه اگر به جاى نيمكت هاى سفت و چوبى يا آهنى، از صندلى هاى راحت ترى استفاده شود، دانش آموزان مى توانند راحت تر بنشينند، بهتر به معلم توجه كنند و در نتيجه يادگيرى شان افزايش يابد.
* هر كلاس يك درس
بهتر است به جاى آنكه يك كلاس درس را به گروهى از دانش آموزان اختصاص دهند و تمام درس ها را در آن كلاس تدريس كنند، هر كلاس را به يك درس اختصاص دهند و دانش آموزان در زنگ هاى مختلف بين اين كلاس ها در حركت باشند. همان طور كه گفتيم، كلاس ادبيات فارسى بايد با كلاس رياضى متفاوت باشد، چه از نوع تزئينات ديوارها و پوسترهاى آموزشى چسبانده شده و چه از نوع چيدمان نيمكت ها.
در هر كلاس فضاى بسيار زيادى به نيمكت هاى دانش آموزان اختصاص دارد. اما نحوه چيدمان نيمكت ها مى تواند فقط به صورت سنتى آن يعنى رديفى نباشد. هر نوع چيدمان مزيت هاى خاص خود را دارد و براى درس خاصى مناسب است.
چيدن نيمكت ها به صورت رديفى از ويژگى هاى اساسى يك كلاس معلم محور است. در اين كلاس همه دانش آموزان رو به معلم نشسته اند و معلم مى تواند بر همه بچه ها نظارت كرده و آنها را به خوبى كنترل كند. اين نوع چيدمان براى درس هايى كه معلم از تخته بسيار زياد استفاده مى كند مفيد است. هرچند در اين روش دانش آموزان چندان فعال نيستند و فقط معلم بشدت فعال و مشغول تفهيم مطالب درسى به دانش آموزان است. يكى ديگر از معايب اين نوع چيدمان محدود كردن دانش آموزان به كار انفرادى است. در اين نوع كلاس ها كه «صحبت كردن با بغل دستى» به طور كل ممنوع است، معلم بايد به تنهايى اشكالات درسى تمام دانش آموزان را برطرف كند و البته دانش آموزان زيادى بيشتر وقت خود را به «در انتظار كمك معلم بودن» هدر مى دهند.
براى آنكه در كلاس هايى با اين نوع چيدمان دانش آموزان فعال تر باشند معلم مى تواند در زمان هايى خاص از بچه ها بخواهد كه در گروه هاى دوتايى (با بغل دستى) يا چهارتايى (با بچه هاى ميز جلو يا پشت) كار كنند. به عنوان مثال تمرين ها را حل كنند كه در اين صورت ميزان اشتياق و موفقيت دانش آموزان نيز بيشتر مى شود.
* چيدمان U شكل
براى درس هايى كه پايه و اساس آنها بحث هاى كلاسى است، بهترين چيدمان به صورت U شكل است. در اين حالت همه دانش آموزان مانند افرادى هستند كه در روش چيدمان رديفى در رديف اول مى نشستند. در اين روش دانش آموزان با همديگر و با معلم ارتباط چشمى دارند و همين مسئله موجب مى شود تا بتوانند اطلاعات و ايده هاى خود را با سايرين به اشتراك بگذارند. اگر تعداد دانش آموزان زياد باشد و چيدمان به شكل U شكل امكان پذير نباشد مى توان صندلى ها را به شكل چندين نيم دايره يا دايره چيد، البته بهتر است در روزهاى مختلف بچه ها در دايره هاى متفاوتى بنشينند تا فقط محدود به ارتباط با گروهى خاص نشوند.
در كلاس هايى كه پايه و اساس آن كار در گروه هاى كوچك يا بزرگ است بهتر است به جاى استفاده از نيمكت هاى مستطيل شكل از ميزهاى گرد استفاده شود و دور آن ها چهار يا پنج صندلى چيد. در اين روش كه حس همكارى را در دانش آموزان تقويت مى كند بايد دانش آموزان با سطح توانايى متفاوت را در گروه ها قرار داد تا دانش آموزان قوى تر به ضعيف ترها كمك كنند تا آن ها هم درس را خوب ياد بگيرند. در اين روش كه از پتانسيل هاى دانش آموزان بيشترين استفاده را مى توان كرد وظيفه «رفع اشكال» فقط به عهده معلم نيست. از طرف ديگر زمانى كه دانش آموزان كارگروهى انجام مى دهند شور و شوق آن ها به يادگيرى بيشتر خواهد شد.

معلمان در كلاس هاى درس با طيف وسيعى از دانش آموزان با سطح هوش و استعداد و علايق متفاوت سر وكار دارند. درس دادن به دانش آموزان علاقه مند و مشتاق كه هميشه رفتار خوبى دارند و بهترين نمره ها را مى گيرند بسيار لذت بخش است. اما تحمل كردن دانش آموزان تنبل و دردسرساز گاهى آن قدر سخت مى شود كه معلمان ترجيح مى دهند آنها را كاملاً ناديده بگيرند. در واقع توانايى هاى يك معلم در مواجهه با همين دانش آموزان مشكل ساز محك مى خورد. يك معلم بايد بتواند تمام دانش آموزان را با تفاوت هاى فردى و تحصيلى شان بپذيرد.
اگر در كلاس اوضاع روبه راه نيست و اگر دانش آموزان آن طور كه بايد درس را ياد نمى گيرند، نبايد قضيه را به گردن كمبود زمان يا بى استعدادى دانش آموزان انداخت. يك معلم در چنين مواقعى بايد به دنبال عواملى باشد كه كيفيت تدريس را كاهش داده است. اگر معلم تمام توانايى هاى خود را وقف آموزش و بالا بردن كيفيت كار كند، مى تواند مانند هنرمندى كه سرگرم آفرينش اثرى هنرى شده است، غرق در لذت و رضايت خاطر شود. يك هنرمند نااميد معمولاً هيچ وقت نمى تواند يك اثر هنرى كامل و بدون نقص بيافريند.
زيرا هميشه مشكلات و شرايط را بهانه مى كند و يك معلم ناراضى هم معمولاً كم استعدادى دانش آموزان را به خاطر پائين بودن كيفيت نظام آموزشى مى داند.
معلمان براى بيشينه كردن اثر تدريس خود، بايد هميشه در دسترس همه دانش آموزان باشند و براى تك تك آنها وقت صرف كنند. اگر تدريس فقط به شكل كنفرانس دادن جلوى دانش آموزان باشد، معلم چطور مى تواند روى تك تك آنها اثرگذار باشد. هنر معلم شناخت همه دانش آموزان و تحت تأثير قرار دادن آنها بدون توجه به سطح هوش و استعداد آنها و تشويق شان به بيشتر و بهتر كار كردن است. در واقع معلم هيچ وقت نمى تواند به تنهايى علم و دانش را به دانش آموزان منتقل كند، اما با دادن انگيزه به تك تك آنها مى تواند به دانش آموزان ياد دهد كه نه فقط در اين كلاس، بلكه در همه سال هاى زندگى شوق يادگيرى داشته باشند و براى علم آموزى و رسيدن به هدف هايشان تلاش كنند.