Iran Newspaper - فرهنگ وانديشه

هاروى بلوم ‎/ ترجمه سعيد وهابى

جان سرل كه در زمره شاگردان جى.ال. آستين، فيلسوف معروف تحليلى، در دهه ۵۰ بود، از سال ۱۹۵۹ در دانشگاه بركلى در كاليفرنيا مشغول تدريس فلسفه ذهن و فلسفه زبان بوده است. در مصاحبه زير وى به پرسش هاى هاروى بلوم درباره مباحث عمده فلسفه ذهن بخصوص مقايسه ذهن و ماشين پرداخته است.

شما فكر مى كنيد كه پرسش هاى مربوط به ذهن در مركز فلسفه امروز قرار دارند. آيا اين صحيح است
درست است و اين تغييرى بزرگ است. اگر به قرن هفده برگرديد يعنى به عصر دكارت، خواهيد ديد كه شك گرايى- پرسش راجع به نحوه امكان دستيابى به شناخت- مسئله اى حياتى براى فلسفه بود. آن عصر معرفت شناسى را در قلب فلسفه قرار داد. چطور مى توانيم به شناخت برسيم آيا بايد به دنبال بنيانى براى شناخت باشيم كه بر شك هامان درباره آن غلبه كند تا تقريباً يكصد سال پيش پرسش اصلى هنوز درباره شناخت بود. اما اكنون مركز مناقشه فلسفى فلسفه ذهن است.
چرا چنين تغييرى رخ داد
ما چيزهاى زيادى مى دانيم. در حالى كه يافته هاى اساسى حاصل از فيزيك و شيمى درباره جهان را بديهى فرض مى كنيم. با دانستن چيزهاى بيشترى درباره جهان واقع نسبت به دانش پيشينيان نمى توانيم شك گرايى را به شيوه گذشته جدى بگيريم. اين همچنين بدين معنا است كه فلسفه بايد بر اساس تمام آنچه كه مى دانيم اقدام كند.
نظام ها بواسطه روابط على محدود مى شوند. ما اين را مى دانيم. پس به پرسش اين طور ادامه مى دهيم: تا چه اندازه مى توانيم تصورى كه از خود داريم را با دانش سازگار كنيم آگاهى، اراده آزاد، عقلانيت، زبان، سازمان سياسى، اخلاق، زيبايى شناسى، هويت شخصى و مسئوليت اخلاقى چگونه مى توانند وجود داشته باشند اين ها پرسش هاى مربوط به فلسفه ذهن هستند.
شما خود را يك طبيعت گراى زيست شناخت مى ناميد و استدلال مى كنيد كه آگاهى از بنيانى فيزيكى برخوردار است.
پرسش مربوط به نحوه امكان وجود آگاهى در جهانى كه تماماً از اجزاى فيزيكى ساخته شده است مانند اكثر پرسش هاى ديگر در حال تبديل شدن به پرسشى علمى است. آن پرسش مانند پرسشى است كه اجداد ما را به زحمت انداخت، يعنى چطور ماده ساكن مى تواند حيات داشته باشد حيات چطور مى تواند در گروهى از مواد شيميايى وجود داشته باشد حالا ما تصور بسيار غنى ترى از بيوشيمى داريم. تمام جزئيات را نمى دانيم، اما امروز هيچكس نمى تواند با شور و حرارت احساس كند كه شما قادر به شرح بيوشيميايى زندگى نيستيد.
مغز چطور حالات شگفت انگيزى مانند آگاهى، ذهنيت و كميت پذيرى را توليد مى كند اين پرسش مستلزم پاسخى عصب زيست شناختى(neurobiological) است. حالا كارهاى زيادى در اين باره انجام شده است.
شما استدلال كرده ايد كه مهم نيست علم چه مى گويد، ما تمايل داريم كه خود را به شكلى آزاد درنظر بگيريم.
مسئله فقط اين نيست كه چنين تمايلى داريم. بدتر از آن است. شما نمى توانيد از پيش فرض اراده آزاد فرار كنيد. وقتى من و شما صحبت مى كنيم يا در رستورانى غذا سفارش مى دهيم، يا رأى مى دهيم، اين كارها را تنها با اين فرض انجام مى دهيم كه حق انتخاب داريم. ما نمى توانيم راجع به آزادى خودمان فكر نكنيم.
چرا براى بسيارى از مردم خوشايند است كه ذهن را به عنوان نوعى كامپيوتر درنظر بگيرند
مردم همواره سعى كرده اند تا براى مغز تمثيلى مكانيكى بيابند. اخيراً اتفاقى با مقاله اى برخورد كردم كه در آن گفته شده بود كه مغز يك سيستم تلگراف است. پيش از آن مردم مى گفتند كه مغز مانند دستگاه بافندگى است كه پارچه هاى نقش دار مى بافد. وقتى كودك بودم مردم مى گفتند كه مغز يك سيستم تلفن است. اين كه بگويند مغز يك كامپيوتر ديجيتال است اجتناب ناپذير بود.
اما شما خودتان معتقديد كه مغز يك ماشين است.
مغز ماشينى است كه از طريق انرژى اسباب و علل را انتقال مى دهد و آگاهى را حفظ مى كند. آگاهى از حالات شخصى، ذهنى و كيفى احساس و هشيارى شكل مى گيرد كه وقتى شما از خواب يا رؤيايى بيدار مى شويد، شروع مى شود و تا وقتى كه دوباره به خواب مى رويد، ادامه مى يابد. ما هنوز نمى دانيم كه چطور مغز سبب ساز چنين فرايندى مى شود. شايد دليلى براى اين مسئله وجود نداشته باشد كه چرا آگاهى در پديده هاى غيربيولوژيك بوجود نمى آيد.
آيا شما واقعاً فكر مى كنيد كه ما مى توانيم ماشينى بسازيم كه ويژگى هاى زبان طبيعى را بطور كامل داشته باشد و از آگاهى موثقى برخوردار باشد
اين سؤالى واقعى است، سؤالى نيست كه بتوان با تحليل فلسفى به آن پاسخ داد. حرف من آن است كه توانايى دستكارى نمادها كه كامپيوترها امروزه به آن مشغول اند همان توانايى كسب آگاهى نيست.
شما مى گوييد كه ماشين ها مى توانند آگاهى داشته باشند و مغزهاى ما ماشين هايى هستند كه آگاهى دارند. خب، كامپيوتر يك ماشين است. پس چرا نمى تواند آگاهى داشته باشد
درست است. كامپيوترى كه شما در يك فروشگاه مى خريد يك ماشين است. اما محاسبه يك فرايند ماشينى نيست. محاسبه با انتقال انرژى تعريف نمى شود.
مردم فكر مى كنند من مى گويم كامپيوتر آنقدر ماشين است كه مى تواند آگاهى داشته باشد. اين كاملاً غلط است. من مى گويم كه آن به قدر كافى ماشين نيست.
اين فريبكارانه است.
دقيقاً، اين مسئله به نحو مضحكى ساده است. اذهان با تملك پديدارهاى ذهنى مانند آگاهى و التفات(Intentionality) تعريف مى شوند. عمليات هاى كامپيوتر از روى قواعد تركيب(synthetically) و برحسب تغيير نماد صورى تعريف مى شوند و اين امر به خودى خود نه داراى كفايت است و نه سازنده آگاهى.
طنز قضيه در اين است كه در تمام اين سال ها هيچكس به اين مسئله پى نبرده بود.
مثالى از نوع سؤالى كه علم در پاسخ دادن به آن كمكى به فلسفه نمى كند، بزنيد.
چندين مثال به شما ارائه خواهم داد. سؤالاتى وجود دارند كه ذهن يونانيان را به خود مشغول كرده بود: ماهيت يك جامعه عادلانه چيست رضايتبخش ترين شكل زندگى كدام است اشكال عشق چه هستند سؤالاتى در زمينه اخلاق و زيبايى شناسى هم وجود دارند. اين سؤالات شايد بنيانى علمى داشته باشند اما سؤالات علمى محسوب نمى شوند.
با فرض اين كه بسيارى از فلاسفه معاصر درباره اهميت علم اتفاق نظر دارند، چرا بين آنها چنين عدم توافق تند و پرحرارتى وجود دارد
من زياد نگران اين حقيقت نيستم كه فلاسفه با هم اتفاق نظر ندارند.