[ ميترا يزدچى ]
ماه شعبان يكى از ماه هاى شادى و سرور مسلمانان است. اين ماه كه در آستانه ماه مبارك رمضان، ماه ضيافت الهى قرار دارد با ولادت چند امام همام و صاحب الزمان (نيمه شعبان) و عيد مبعث در كشور ما در سال هاى اخير جشن هاى شعبانيه را به همراه داشته و مورد اقبال عموم بوده است. برگزارى جشن هاى ازدواج در اين ايام نمونه ديگرى از جشن هاى خصوصى مردمى است كه بر شادى اين روزها افزوده است و براى زوج هاى جوان خوش يمنى را در ابتداى زندگى مشترك به ارمغان مى آورد.
با توجه به آنچه گفته شد اعياد شعبانيه دركشور ما نه فقط مى تواند فرصتى براى جذب گردشگران مسلمان و برگزارى جشن هاى بين المللى باشد بلكه ما مى توانيم براى زوج هاى جوان مسلمانى كه در اين ايام ازدواج مى كنند سفرهاى شاد و مفرحى را برنامه ريزى كرده و به ايران دعوت كنيم.
اعياد شعبانيه، نمونه اى از ايام شادى مسلمانان است كه مى تواند در تمام طول سال و اعيادى همچون غدير، قربان و فطر تعميم داده شود تا هم كشور ما قابليت هاى فرهنگى خود را به نمايش بگذارد و هم بهانه اى براى گردهمايى مسلمانان ايجاد كنيم.
مسلمانان امت واحده هستند كه بايد در هر فرصتى انسجام و وحدت خود را مستحكم تر كنند و چه فرصتى بهتر از جشن هاى مذهبى كه نشان دهنده ارزش و اهميت شادى در دين اسلام است.
برگزارى نمايشگاه بين المللى قرآن در ماه مبارك رمضان، جشن هاى رمضان به منظور امور خيريه و جشنواره ملل مسلمان در سال هاى اخير نشان داده است كه اين برنامه و جشن ها موفق هستند. اين نمايشگاه و جشنواره ها كه هر سال در ماه رمضان انجام مى شوند فرصتى شده تا هنرمندان، انديشمندان، محققان و همه كسانى كه درباره علوم قرآنى فعاليت مى كنند گردهم آيند و كارهايى كه در طول سال انجام داده اند تبادل كنند. حضور مسلمانانى كه در اين نمايشگاه ها شركت مى كنند فرصت مغتنمى است كه با جاذبه هاى طبيعى و ديگر قابليت هاى كشور ما آشنا شوند و در ايام مختلف سال نيز به ايران بيايند.
همه كشورهاى دنيا به دنبال ايجاد شرايط براى جذب گردشگران هستند و همه از توان فرهنگى، طبيعى و تاريخى خود در اين راه استفاده مى كنند چه خوب است كشور ما نيز كه همه جا به عنوان كشورى با تاريخ و فرهنگى غنى معرفى مى شود اين قابليت هاى موجود خود را در معرض ديد جهانيان قرار دهد.

[ حميدرضا انصارى فر ]
شهر تاريخى نوش آباد با وسعت ۲۰۰هكتار در شمال غربى استان اصفهان از توابع شهرستان آران و بيدگل است كه از قديم مهد علم و فرهنگ بوده و در هشت كيلومترى شمال كاشان در دشت زيباى كوير آرميده است.
نوش آباد با حدود ۱۰۰ اثر باستانى برجا مانده از دوره هاى مختلف تاريخ يكى از كهن ترين شهرهاى خطه كوير فلات مركزى ايران است كه با پيگيرى انجمن دوستداران آثار تاريخى و مفاخر اين شهر تاكنون ۲۱ اثر آن در فهرست آثار ملى كشور به ثبت رسيده و پرونده ۱۵ اثر ديگر تكميل و به شوراى ثبت استان ارسال شده است.
بافت تاريخى اين شهر كه عناصر ارزشمندى از معمارى دوران اسلامى تا پهلوى را در بر دارد به عنوان بافتى منسجم و پويا در كشور مطرح است.
اين شهر كوچك با مردمان بزرگ و سختكوش در جذب گردشگر حرف هاى زيادى دارد و از جاذبه هاى فراوانى برخوردار است كه يكى از آنها شهر زيرزمينى يا شهر «دست كند» است كه نوش آبادى ها به آن مى گويند اوئى ها.
چرا اوئى مى گويند
«اوى» همان آهاى در لهجه كاشانى است ، هنگام كندن شهر زيرزمينى وقتى سطل پر از خاك مى شده مقنى مى گفته اوى و از آنجا كه مسير طولانى بوده شاگرد به محض شنيدن اوى سطل خاك را بالا مى كشيده است.
سالها بود كه پاى صحبت هر پيرمرد نوش آبادى مى نشستيد هميشه قصه هايى راكه از پدر و مادربزرگ هايشان درباره شهرى تودر تو با بازار و اتاق هاى چند طبقه و دالان هاى دراز شنيده بودند، برايتان بازگو مى كردند، به طورى كه بعد از سال هاى متمادى اين قصه ها، راز شهر زيرزمينى را گشود و منجر شد كه نوادگان همين پدربزرگ ها به نام انجمن دوستداران آثار تاريخى، مسئوليت پيگيرى قصه هاى قديمى را برعهده بگيرند و باستان شناسان را دعوت كنند و بگويند «در زير نوش آباد شهرى چند طبقه است كه در كنار هر چاه يك سنگ آسياب قرار دارد كه وقت رفتن به طبقه پائين آن را روى چاه مى كشند واگر غريبه اى وارد اين شهر شود ديگر بيرون رفتن او محال است.»
يكى از قديمى هاى نوش آباد مى گويد: شهر زيرزمينى را از نزديك ديده ام از قديم پدران ما درباره وجود شهرى با وسعت زياد كه داراى بازار، دالان و اتاق هاى مختلف است گفته اند يك روز با طناب و رنگ به داخل يكى از دالان ها رفتم و بى آن كه انتهاى آن را پيدا كنم عصر آن روز برگشتم.
وجود همين حفره ها و اعتقاد مردم به وجود شهرى در زيرزمين، باستان شناسان را به نوش آباد كشاند تا نخستين فصل كاوش خود را در ابتداى تيرماه سال ۱۳۸۳ در شهر نوش آباد آغاز كنند.‎/.»
اما براستى حكمت كندن شهرى زيرزمينى با اين وسعت و عظمت چه بوده است
براساس مدارك و مستندات تاريخى، مشخص شد منطقه كاشان و شهرهاى اطراف آن از ديرباز مورد حمله و يورش اقوام مختلفى قرار گرفته به طورى كه در كتب تاريخى از آن به عنوان منطقه اى ناامن ياد شده است و از همين رو ساخت چنين شهرى شايد جنبه پناهگاهى داشته است، به نظر مى رسد ساكنان نوش آباد براى حفاظت از جان خود و در امان بودن از حملات و يورش سلجوقى ها و مغول ها اين شهر عظيم را به عنوان جان پناه ساخته اند. كشف بقاياى سنگ هاى آسياب دستى در حين كاوش اين حدس را تقويت مى كند.
ساخت چنين شهرى به يقين كار گروهى از ساكنان شهر بوده است كه توانسته اند چندين هزار تن خاك را از دل حفره ها بيرون بياورند تا اين شهر زيرزمينى را براى حفظ جان خود بسازند و از خاك ها براى ساخت باروى شهر، قلعه ها و برج هاى اطراف شهر براى ايجاد امنيت استفاده كنند.
پژوهش هاى باستان شناسى و مطالعات مردم شناسى نشان مى دهد كه از شهر زيرزمينى تا اواخر دوره قاجار استفاده شده است و مردم اين خطه به خاطر گرماى سوزان كوير و در امان بودن از حملات نايب حسين مدت ها در اين شهر زندگى كرده اند.
شواهد باستان شناسى همچنين مشخص مى كند كه اين شهر زيرزمينى از ۱۰۰ سال گذشته تاكنون بلااستفاده باقى مانده است، به همين علت در اين سال ها فاضلاب منازل بخش هايى از اين اثر تاريخى را تخريب كرده و سيل بنيان كن نوش آباد وارد اين مجموعه شده و تا ارتفاعى از آن با رسوبات سيل پر شده است. البته چندان جاى نگرانى نيست زيرا باستان شناسان بعد از سه فصل موفقيت آميز بالاخره توانستند، دو نقطه از شهر زيرزمينى را بازگشايى كنند. فضاى نخست حدوداً ۲۰۰ متر در ضلع شرقى شهر و فضاى دوم در مركز شهر است، فضايى كه به طول ۴۰۰ متر آزادسازى و معابر هر دو فضا نيز با حفر تونل بازگشايى شده و هم اكنون براى بازديد مهيا است.
وقتى مردم نوش آباد به هنگام حفر زمين براى چاه فاضلاب يا مصارف ديگر به شهر زير زمينى برخورد كردند، باستان شناسان مطمئن شدند كه اين معمارى بايد در زير همه سطح شهر نوش آباد پراكنده باشد به طورى كه همه دالان ها و راهروها به يكديگر راه پيدا مى كنند و از طريق راه اصلى به بيرون شهر مى رسند.
شهرى با راهروها، اتاق ها و طاقچه ها كه هنوز هم مى توان جاى تيشه هاى سازندگان ديرينه را بر ديوارهاى آن مشاهده كرد. دالان ها و فضاهاى تودر تو كه خود معمايى هستند و هر چه در آنها بيشتر پيش روى باز هم پيش رويت گسترده اند. اين دالان ها كار تهويه هوا را انجام مى دهند و به همين علت نيز مشكل تنفسى وجود ندارد.
عمر شهر زيرزمينى چقدر است
باستان شناسان در فصل نخست كاوش خود توانستند علاوه بر كشف بقاياى معمارى، قطعات سفالين و دو پى سوز كه براى روشن كردن فضاها از آنها استفاده مى شده است را نيز كشف كنند. سفال هاى يافت شده مربوط به دوران تاريخى (ساسانى) تا دوران اسلامى و صفويه است. بررسى ها نشان مى دهد كه اين اثر تاريخى در دوران ساسانى كنده شده و استفاده از آن در دوران اسلامى گسترش يافته وتا دوره صفويه هم كندن آن ادامه داشته است. تاكنون در محوطه هاى باستانى كشور، معمارى دست كن با اين وسعت و عظمت يافت نشده است، اين سازه هاى معمارى مى تواند در سطح جهان منحصر به فرد باشد و نكات بسيار جالبى را كه از نوع معمارى خاص كه در سطح جهان به معمارى دست كن معروف است روشن كند و حتى كارشناسان جهانى را كه به كاوش در معمارى هاى دست كن علاقه دارند، به ايران بكشاند.
نظر به اينكه شهر زيرزمينى قابليت ويژه اى براى نوش آباد و كاشان در امر توسعه گردشگرى دارد از آن مى توان به عنوان محور توسعه گردشگرى ياد كرد. بر همين اساس برداشتن موانع و مشكلات آن آينده اى روشن را براى نوش آباد ترسيم مى كند. در حال حاضر يكى از خطرات اصلى كه شهر زيرزمينى را تهديد مى كند ريزش فاضلاب شهرى به داخل اين اثر ملى است به طورى كه حتى در سومين فصل كاوش براى باستان شناسان نيز مشكلات فراوانى را ايجاد كرد و موجب توقف حفارى شد. كارشناسان معتقدند نشست فاضلاب به درون فضاها موجب افزايش رطوبت، آسيب ديدن ديوارهاى دالان ها و محلى براى رشد حيوانات و حشرات مختلف شده است.
چه بايد كرد.‎/‎/
براى حفاظت اين شهر زيرزمينى حفر چاههايى با عمقى پائين تر از آن براى منازل مسكونى كه در مسير كاوش هستند از ضرورى ترين كارها براى ادامه كاوش است.
همچنين لازم است طرح مرمت اضطرارى براى حفاظت شهر زيرزمينى ازسوى كارشناسان خبره تهيه شود.
به تازگى با پيگيرى انجمن دوستداران، زمينى از سوى شهردارى نوش آباد آزادسازى شده كه در خروجى شهر زيرزمينى براى اسكان موقت گردشگر ساخته شود كه با اين منظور ورودى و خروجى جدا باشد تا از ترافيك در زيرزمين جلوگيرى شود.
جلوگيرى از تردد ماشين هاى سنگين در مناطق كاوش اين ترددها موجب شكاف در سقف اوئى ها شده است و ادامه كاوش به طرحى جامع كه نياز اصلى اين شهر زيرزمين است نياز دارد.
به گفته كارشناسان در ورودى هاى شهر زيرزمينى، مخزن هاى آب انبار وجود دارد كه از اين فضا براى نشست موقت گردشگر به عنوان سالن انتظار استفاده مى شود كه لازم است مرمت شود و فنس و تورى زير آجرها نصب شود كه چنانچه آجرى از سقف جدا شد براى گردشگران خطرى نداشته باشد.

در طرح هاى مشاركتى سال ،۱۳۸۷ حفاظت و ساماندهى بازارهاى تاريخى كشور مورد توجه ويژه قرار گرفته است.
در استان آذربايجان شرقى، بازار تبريز كه بزرگ ترين فضاى سرپوشيده تجارى فعلى ايران محسوب ميشود، از جمله پروژههايى است كه اميد ميرود در صورت انجام يك پايش خوب، جمعآورى مداخلات غيراصولى و همچنين تهيه طرحهاى مناسب براى توسعه و ساماندهى آن براى ثبت در فهرست جهانى آماده شود.
به گفته مديركل دفتر حفظ و احياى بناها و محوطه هاى تاريخى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى براى مطالعات فنى و تهيه طرح مديريت ساماندهى بازار تبريز بودجهاى اختصاصى تعلق يافته است.
سياوش صابرى در اين باره مى گويد: براى بازار همدان، اراك، كرمانشاه و كرمان نيز اعتباراتى پيشبينى شده است كه با اين توصيف، مشاركت اين سازمان در بازارها به طور كامل محسوس خواهد بود، البته ارقام درنظر گرفته شده به تنهايى كفاف حفاظت و مرمت يك بازار را نمى دهد، اما در تخصيص اوليه ميتواند آغازگر فعاليت باشد و نيازهاى اضطرارى را برطرف كند.
وى با اشاره به توجه ويژه به تعدادى از باغ هاى تاريخى در سال جارى، مى افزايد: باغ فين كاشان پروژهاى است كه امسال به طور ويژه پيگير انجام آن خواهيم بود. در چند سال گذشته، منطقه تاريخى ـ فرهنگى نيشابور كه وسعت آن بالغ بر ۳ هزار هكتار برآورد ميشود، بيشتر مورد توجه بوده است و ما در تلاش هستيم كه براى نخستين بار به انجام اقدامات در اين منطقه بپردازيم.
وى به انجام نقشهبردارى از اين سايت بزرگ در سال ۱۳۸۶ اشاره مى كند و مى گويد: سال ۱۳۸۷ نخستين تخصيص اعتبار براى طرح مديريت منظر فرهنگى ـ تاريخى نيشابور و حفاظت از ارزش هاى باستانى آن پيش بينى شده است.
صابرى با اعلام تخصيص اعتبار به سايت درگز و تبديل اين سايت به سايت ـ موزه مى گويد: سازه فضا كارى كه در اين سايت اجرا شده است را مى توان اولين سازه فضا كار اجرا شده در سايتهاى تاريخى دانست. اكنون درحال پيگيرى آن به عنوان يك پروژه نمونه هستيم.
وى ادامه مى دهد: در سال هاى گذشته، طرح خوبى براى باغ شاهزاده ماهان در كرمان تهيه شد كه اين طرح نياز به يك سرى اصلاحات و تكميل شدن نهايى دارد. برهمين اساس اعتبارى براى تكميل طرح محور تاريخى، فرهنگى و طبيعى باغ شاهزاده پيش بينى شده است.