[ مهين السادات صمدى ]
سازمان شانگهاى حدود يك دهه پس از تأسيس ، حيات تازه اى را آغاز كرده است ‎/ با خيل اعضايى كه به اين سازمان پيوسته اند ديگر نمى توان گفت كه شانگهاى مساوى چين است. هيچ قدرت برترى در دو حوزه جنوب آسيا و قلمرو شوروى سابق نمانده كه امروز زير پرچم شانگهاى گرد نيايد ‎/ اين سازمان اكنون به عنوان نيروى رقيب بسيارى از سازمان هاى منطقه اى ظاهر شده است. پيتر فام رئيس پژوهشگاه دانشگاه مديسون امريكا با نگاه به موقعيت جديد شانگهاى مى نويسد:
بحران اخير قفقاز به خوبى نشان داد كه اكنون غرب يگانه نيرو در صحنه جهانى نيست ‎/ سازمان همكارى شانگهاى كه در پايتخت تاجيكستان نشست سالانه رهبرانش را داير مى كند به تدريج تبديل به يك سازمان با نفوذ امنيتى مى شود. وى تأكيد مى كند، همكارى هاى سياسى و نظامى به محور فعاليت سازمان شانگهاى تبديل مى شود ‎/
سازمان شانگهاى كه در سال ۲۰۰۱ تشكيل شد اكنون منابع قدرتى برابر با خيلى از اتحاديه هاى بزرگ اقتصادى در چنگ دارد ، كشورهاى عضو شانگهاى ۸ درصد ذخاير ثابت نفت و ۳۱ درصد ذخاير جهانى گاز طبيعى را در اختيار دارند و با افزوده شدن ايران به اين گروه ۱۸ درصد نفت و ۳۷ درصد گاز طبيعى جهان در نظارت سازمان همكارى هاى شانگهاى قرار مى گيرد ‎/
در سال ۲۰۰۴ پس از تشكيل دفتر دائمى سازمان در شهر پكن و بنياد مركز مبارزه با تروريسم در تاشكند فعاليت هاى اين سازمان رشد چشمگيرى كرد. با هدف برپايى عمليات هاى مشترك نظامى و رزمايشى در قلمرو كشور هاى عضو، در سال ۲۰۰۷ سازمان شانگهاى با سازمان كشورهاى مشترك المنافع كه شامل جمهورى هاى سابق شوروى مى باشد يادداشت تفاهم امضا كرد ‎/ هر دو سازمان كه غربى ها از آنها دل خوشى ندارند عهده دار شدند كه همكارى هايشان را توسعه بخشند ‎/
بر پايه آئين نامه سازمان شانگهاى كشورهاى عضو بايد با تروريسم ، جدايى خواهى و سلطه جويى مبارزه نمايند ‎/ در يك مرحله امريكا سعى كرد دراين سازمان رخنه كند و از اين طريق آن را مهار نمايد. اما در سال ۲۰۰۵ وقتى امريكا درخواست مقام ناظر در اين سازمان را مطرح نمود ، چينى ها كه نقشه حريف را خوانده بودند اين پيشنهاد را به كمك اعضاى سازمان شانگهاى رد كردند ‎/
علاوه بر دولت ها ، كمپانى هاى غربى نيز از طرح هاى سرمايه گذارى اين سازمان ابراز نگرانى كرده اند. به دنبال يك پيشنهاد مهم از سوى تهران در زمينه اوپك گازى سال گذشته رئيس جمهور وقت روسيه ولاديمير پوتين در شهر مسكو از كشورهاى عضو سازمان شانگهاى خواست سياست هاى مشترك در عرصه نفت و انرژى طراحى كنند ‎/ هدف از اين طرح تشكيل سازمانى شبيه مؤسسه كشور هاى صادركننده نفت اوپك در زمينه گاز طبيعى بود كه در نهايت امر رقابت هاى غرب با ايران ، روسيه و چين براى دستيابى به ذخاير طبيعى آسياى مركزى را از بين مى برد ‎/ از آنجا كه ايران از تشكيل چنين سازمانى در بخش گاز پشتيبانى مى كند و اگر ايران به عضويت رسمى سازمان همكارى هاى شانگهاى درآيد، اين پيشنهاد كه از عوامل نگرانى غرب است امكان تحقق بيشتر خواهد داشت ‎/
در حال حاضر سازمان همكارى هاى شانگهاى علاوه بر نفوذ در سازمان ملل متحد ، عده اى همپيمان هاى آسيايى جذب كرده است و بر اين اساس انتظار مى رود كه اين سازمان براى كشورهاى منطقه برنامه هايى شبيه «همكارى براى صلح پيمان ناتو» را ترتيب دهد ‎/
در طى ۷ سال فعاليت سازمان شانگهاى اين سازمان از يك نهاد جلوگيرى كننده از منازعات مرزى به يك واحد منطقه اى مبارزه با تروريسم و سپس به آلترناتيوى بين المللى تبديل يافته است ‎/ اكنون كه مراودات اقتصادى روسيه با غرب نيز پيرو بحران سياسى قفقاز به هم خورده است و چين نيز به دليل سياسى شدن نگاه غرب براى تداوم همكارى با اروپا و امريكا تحت فشار است بايد ديد اجلاس دوشنبه چه ترتيبات تازه اى را براى دفاع از منافع اقتصادى و امنيتى اعضاى شانگهاى طراحى مى كند.‎/

[محمد نورى ]
پس از جدال بزرگى كه ميان روسيه با امريكا و ناتو در پهنه قفقاز در گرفت براى جناح حريفان امريكا، فرصتى گرانبهاتر از اجلاس سازمان شانگهاى نيست ؛ سازمانى كه در آن ۴ قدرت برتر؛ روسيه، چين، ايران و هندوستان به همراه چند كشور منطقه نظير: قزاقستان، تاجيكستان، قرقيزستان و ازبكستان و پاكستان يكجا گرد هم آمده اند.
در تحليل كشمكش قفقاز كه از ۷ آگوست مرز كشورهاى عضو شانگهاى را فراگرفت تفاوت چندانى ميان ديدگاه احمدى نژاد با هوجين تائو يا ولاديمير پوتين وجود ندارد. نكته جالب اينجا است كه هر دو منطقه اى كه اكنون امريكا و ناتو در آن اردو زده اند يعنى افغانستان و گرجستان جزو قلمرو اصلى سازمان شانگهاى تعريف مى شوند. لذا اين بار تهران، پكن و مسكو در «اجلاس دوشنبه» حول اين انديشه اجماع پيدا مى كنند كه مداخله واشنگتن و ناتو در عرصه هاى امنيتى ، يك تهديد مشترك براى همه منطقه است كه دامنه آن از سرحدات آسياى مركزى و قفقاز فراتر خواهد رفت.
در چنين شرايطى براى اعضاى مؤسس و ناظر سازمان شانگهاى راهى جز تنظيم يك سياست بازدارنده يا طراحى يك ترتيبات امنيتى جديد براى منطقه باقى نمى ماند. روس ها در اجلاس شانگهاى ترديدى درخصوص همراهى ديگر قدرت هاى ميهمان «اجلاس دوشنبه» براى ايجاد يك كمربند امنيتى مقابل امريكا ندارند زيرا تهران از قبل موضع خويش را در برابر سياست هاى سلطه جويانه امريكا روشن كرده است و انتظار مى رود احمدى نژاد و رهبر روسيه درديدار مهم شان در شهر دوشنبه حول يك ايده مشترك درباره تهديدات غرب توافق كنند، چينى ها نيز كه با زخم شورش هاى خونين تبت و حركت انتقام جويانه امريكا وانگليس در المپيك به اجلاس شانگهاى آمده اند بعيد است كه در ضرورت ايده امنيتى تهران و مسكو ترديد روا بدارند. بنابراين براى همه ميهمانان دوشنبه، اجلاس شانگهاى يك فرصت تاريخى براى تحكيم مرزهاى امنيتى شان در برابر تندبادهاى ناشى از يورش سياسى بلوك غرب است.
در حساس ترين روزهايى كه حكومت نومحافظه كاران در كاخ سفيد به پايان خود نزديك مى شود، سياست بين الملل چهره اى مبهم و پيش بينى ناپذير پيدا كرده است و در اين فضاى مبهم دولت بوش ابزار ناتو را در دو بحران گرجستان و افغانستان وارد صحنه كرده است. لذا بيش از همه جمهورى هاى هم مرز اين دو ناحيه بحرانى اميدوارند شانگهاى با ارائه سازوكار دفاعى جديد خاطر پريشان آنها را از برترى جويى رهبران ناتو آسوده سازد.
لذا اگر در اجلاس قبلى اين سازمان در بيشكك احمدى نژاد، پوتين و جين تائو طرح تبديل سازمان شانگهاى به حريفى براى ناتو را به صورت يك فرضيه مطرح كردند امروز بستر واقعى تبديل اين طرح به يك برنامه عملى فراهم شده است.
هشت سال تمام ايران و روسيه از همه روش هاى ممكن بهره جستند تا نومحافظه كاران امريكا و سازمان ناتو را از هجوم به سرزمين هاى شرق منصرف سازند اما هر اندازه آنها بر پيامد هاى سياست ميليتاريستى واشنگتن تأكيد ورزيدند گروه نومحافظه كاران تعرضات خويش به حريم منافع و امنيت ملى ايران ، چين و روسيه بيشتر وسعت دادند. نه گام هاى حسن نيت ايران در بحران هاى افغانستان و عراق، نه سياستمداراى چين در تبت، تايوان و المپيك و نه چانه زنى هاى پوتين در نشست هاى گروه هشت و اجلاس هاى ناتو نتوانست جورج بوش و شركاى او را به تجديد نظردر سياست تحريم و تهديد وادارد.
نگرانى رقبا
تركيب امروز اجلاس شانگهاى را همان رهبرانى تشكيل مى دهند كه در نشست بيشكك با تنظيم بيانيه تاريخى اين سازمان اقتصادى را در قامت يك نهاد امنيتى و دفاعى مطرح كردند. يعنى ولاديمير پوتين از روسيه، محمود احمدى نژاد از ايران و هوجين تائو از چين. اين تركيب از رهبران منطقه درست است كه بر اساس يك تقويم كارى سازمان شانگهاى گرد آمده اند اما چنان كه اغلب ناظران غربى نيز تأكيد كرده اند دستور كار اين رهبران را در دوشنبه، وضع بحرانى منطقه بويژه حوادث رقت بار افغانستان و قفقاز رقم خواهد زد.
نخستين گزارش هاى ناظران از محل اجلاس حاكى از آن است كه اغلب اعضاى شانگهاى اعم از اعضاى مؤسس و ناظر براولويت همكارى امنيتى و تشكيل پيمان هاى دفاعى برهمكارى اقتصادى و بازرگانى تأكيد كرده اند و مذاكرات و مباحث ميهمانان دوشنبه تاكنون آهنگ سياسى داشته است.
وزارت خارجه كشورهاى غربى پيشاپيش از تصميم هاى احتمالى اجلاس شانگهاى در زمينه بحران هاى قفقاز و افغانستان اظهار نگرانى كرده اند و حتى برخى منابع خبرى فاش ساخته اند كه واشنگتن، شمارى از رهبران آسياى مركزى را از مشاركت در طرح هاى امنيتى پيشنهادى روسيه يا ايران و چين منع كرده است. البته امريكايى ها مشابه اين حركت را در اجلاس سال گذشته شانگهاى نيز دنبال كردند. وقتى كه ديپلماسى روسيه و چين براى هدايت همسايگان آسياى مركزى به سوى ترتيبات امنيتى اقدام كردند محافل غرب آشكارا دولت هاى نوپاى اين جمهورى ها را به قطع مراودات اقتصادى و اعمال فشار سياسى تهديد كردند.
تا اجلاس ۲۰۰۷ بيشكك نگرانى اصلى غرب اين بود كه چين و روسيه به عنوان دو ركن اجلاس شانگهاى با گشودن چتر همكارى تجارى بازار بكر اين منطقه را از حيطه نفوذ سرمايه گذاران اروپايى وامريكايى خارج سازد اما اكنون كانون اين نگرانى، به همكارى هاى امنيتى درون شانگهاى معطوف شده است. روسيه و چين سال گذشته با برپايى اولين رزمايش شانگهاى مهم ترين گام را در مسير تبديل اين سازمان به يك نهاد امنيتى برداشتند. اين رزمايش از آن جهت توجه محافل غرب را به خود جلب كرد كه اولين سنگ بناى همكارى امنيتى ميان دو قدرت حريف ليبراليسم را گذاشت. اهميت اين رزمايش را بايد از قلم استراتژيست هاى اروپايى و امريكايى دنبال كرد كه تاكنون ده ها مقاله و تفسير هشداردهنده پيرامون آن درج كرده اند. هوجين تائو و پوتين براى اين رزمايش كه نام «مأموريت صلح - 2007» به خود گرفت همان اهداف سه گانه اى را تعريف كردند كه بوش آن را براى عمليات هاى مهم منطقه اى خود و شركايش در جنگ ترور برگزيده است يعنى مبارزه با پديده تروريسم، افراط گرايى و جدايى طلبى. گويى كرملين در چشم انداز اين رزمايش روزهاى پرتنش امروز با غرب در قفقاز را پيش بينى كرده بود كه به صراحت اعلام كرد هدف نهايى رزمايش هاى شانگهاى جلوگيرى از دخالت نيروهاى فرامنطقه اى در مقدرات سياسى آسياى مركزى خواهد بود.
انتخاب هاى پيش رو
انتظار مى رود در اجلاس شهر دوشنبه، كليد پروژه هاى تازه اى از رزمايش هاى مشترك و همكارى هاى امنيتى زده شود. آن گونه كه منابع روسى گفته اند در اين مرحله از فعاليت شانگهاى اكيپ هاى امنيتى كشورهاى عضو نقش برجسته اى را برعهده گرفته اند و هم اكنون پيش نويس چند رشته توافق و تصميم براى همكارى استراتژيك بويژه ميان سه قدرت روسيه و چين و ايران مهيا شده است. در اين راستا سازمان شانگهاى ستاد مركزى و مقرهاى خود را در پايتخت هايى قرار داده است كه همجوار دو بحران بزرگ قفقاز و افغانستان هستند. به باور ناظران سياسى در اين ميان مهم ترين پروژه اى كه حيات سازمان شانگهاى را تهديد مى كند طرح گسترش ناتو به سوى شرق است طرحى كه با جنگ گرجستان ابعاد تازه اى يافت. اين پروژه در صورت اجرا سازمان شانگهاى را در يك محاصره سياسى قرار مى دهد زيرا ناتو ايستگاه هاى بعدى خويش را درست در نقطه اى تعيين كرده است كه قلب سرزمين هاى تحت پوشش شانگهاى است.
در اين محيط پر كشمكش خانواده شانگهاى حتى براى اثبات هويت خويش ناگزير است نقشه عبور از پروژه گسترش ناتو به شرق را مشخص كند. در وضعيت فعلى اروپا و امريكا براى ملحق كردن شمارى از جمهورى هاى داخل قلمرو شانگهاى بويژه اوكراين و گرجستان خيز برداشته اند و چنان كه اين طرح با موفقيت پيش رود آنها گام هاى بعدى را بلندتر برخواهند داشت. اكنون پس از اوكراين و گرجستان ، ناتو ليست بلندى از جمهورى ها را در طرح همكاران خويش گنجانده كه همسايه ديوار به ديوار سه قدرت ايران، روسيه و چين هستند در اين راستا مى توان به كارت هاى دعوت ناتو به آذربايجان يا ارمنستان و چندين جمهورى ديگر اشاره كرد كه اكنون در قالب طرح هايى مانند مشاركت در واحد صلح اين سازمان حتى ضيافت هاى دوره اى را به نام هفته ناتو برگزار مى كنند.
نبايد از نظر دور داشت كه اقتدار سازمان شانگهاى علاوه بر عواملى مثل رشد اقتصادى يا گستردگى وسعت سرزمينى اعضا در رقابت با سازمان هاى موازى رقم خواهد خورد و در وضع فعلى جدى ترين رقيب شانگهاى همانا پيمان آتلانتيك شمالى است ‎/ از آنجا كه شاهرگ قدرت شانگهاى در سرزمين هاى طلايى آسياى مركزى قرار دارد، حضور ناتو در اين ناحيه فعاليت شانگهاى در اين منطقه را بى معنى مى كند.حوزه اى كه شانگهاى به عنوان «قلمرو فعاليت» خويش برگزيده است يعنى كشورهاى آسياى مركزى و اوراسيا هنوز از معضل «خلأ بزرگ» سياسى رنج مى برد و همه حريفان ايران، روسيه و چين در غرب ابزارهاى سياسى واقتصادى خود را براى رسيدن به آن خلأ به كار بستند. هنر مديريتى شانگهاى و رمز موفقيت آن به اين بسته است كه اقليم فتح نشده شوروى سابق را از حيطه نفوذ مدعيان غرب خارج كند.
به باور كارشناسان ، يك اراده سياسى لازم است تا شانگهاى را در روزهاى پايانى جناح نظامى گراى كاخ سفيد به بهره جويى كامل از فرصت كنونى سوق دهد ‎/ شانگهاى درحالى چتر نفوذ خود را در آسياى مركزى گشوده كه كشورهاى اين منطقه در نارضايتى و نگرانى شديد از كشمكش غرب با روسيه قرار دارند ‎/ دست كم در سه پايتخت بيشكك و تاشكند و دوشنبه كه شانگهاى آنها را مركز استقرار خود قرار داده است اين نارضايتى با صداى رسا بيان مى شود.