[فرزانه شاهسوند]
سازمان شانگهاى با گامى آرام مسير تبديل به يك اتحاديه نيرومند منطقه اى را طى مى كند. از مذاكرات دو روزه اجلاس دوشنبه به وضوح مى توان دريافت كه گردانندگان اين نهاد به صورت حساب شده ، كشورهاى حوزه استراتژيك آسياى مركزى ، جنوب و غرب آسيا را به سمت ايجاد يك جبهه همكارى جديد سوق مى دهند.
سازمان همكارى شانگهاى در حالى به نشست سالانه سران اش در دوشنبه پايان داد كه تصميم هاى اين سازمان بويژه نگاه تازه آن به مسائل امنيتى و نظامى منطقه توجه محافل غرب را به خود معطوف كرد. پيدا بود با پيشنهادهاى مهمى كه بويژه سه قدرت ميهمان اجلاس دوشنبه يعنى ايران، روسيه و چين به نشست شانگهاى برده بودند، اين اجلاس به بحث صرف همكارى هاى مرزى يا تجارى كه شانگهاى بر پايه آن تأسيس يافته محدود نخواهند ماند و چنان كه انتظار مى رفت ازميان موضوعات در دستور كار اين اجلاس، اين بحث استراتژيك امنيت منطقه و شرايط ناگوار قفقاز و افغانستان بود كه در كانون مذاكره رؤساى جمهور ايران، روسيه و چين قرار گرفت.
سران حاضر در دوشنبه بويژه احمدى نژاد و مدودف اجلاس شانگهاى را فرصتى براى طراحى سياست مشترك براى رويارويى با نفوذ ناتو و امريكا تبديل كردند. رئيس جمهورى كشورمان در اظهارات مبسوط از تريبون شانگهاى در جهت بيان واقعيت هاى دو بحران مبتلابه اين سازمان يعنى افغانستان و گرجستان بهره جست.
او به صراحت نگاه كشورهاى منطقه به مخاطرات آينده طرح هايى كه با نام گسترش چتر ناتو دنبال مى شود معطوف كرد. در اين راستا دكتر احمدى نژاد تأكيد كرد كه برخى قدرت هاى غربى از طريق تحريك جريانات سياسى و دولت ها و دعوت آنها به پيوستن به پيمان هاى نظامى، همگرايى موجود در منطقه را خدشه دار ساخته و بين همسايگان تنش ايجاد مى كنند تا زمينه گسترش نفوذ سياسى و نظامى خود را فراهم كنند.
رئيس جمهور كشورمان براى اولين بار به عنوان عاليترين مقام ديپلماسى ايران پشت صحنه بحران اخير قفقاز را فاش ساخت كه در رسانه ها و محافل خبرى بازتاب گسترده اى يافت. شواهد ارائه شده از سوى دكتر احمدى نژاد حكايت از آن داشت كه صهيونيست ها در جنگ قفقاز فعال شده اند.
ديپلماسى تهران چنان كه دكتر احمدى نژاد در اجلاس دوشنبه تصريح كرد راه چاره اين تهديد ها را در ايجاد يك بلوك همكارى تازه زير چتر شانگهاى مى بيند و سازمان همكارى شانگهاى مى تواند از موقعيت و فرصت ممتازى كه دارد براى حل مناقشات منطقه اى و بين المللى و تهديدهاى ياد شده استفاده كند.
ساز وكار تحول شانگهاى
سياست خارجى ايران به تجربه دريافته است كه احيا و توسعه سازمان هايى مانند شانگهاى در گرو انديشه ها و ابتكارات تازه است. سازمانى كه حدود يك دهه از حيات آن مى گذرد اكنون در فضايى پر از چالش قرار گرفته است. اين چالش ها از دو جهت اقتصادى و سياسى موقعيت اين سازمان را به چالش مى كشاند. در همين راستا انديشه هاى ايران براى تحول شانگهاى در برگيرنده هر دو بعد اقتصادى و سياسى است.
رئيس جمهورى كشورمان در دوشنبه ايده هايى به هشتمين اجلاس سران مطرح كرد كه از نگاه ناظران حاضر در محل اجلاس، هر كدام از اين ايده ها مى تواند بخشى از محدوديت ها و نيازهاى تكاملى اين سازمان را جبران كند.
پيشنهادهاى تهران در واقع مجموعه اى است كه در آن راهبردهاى سه گانه سياسى و تجارى و فنى براى دگرگونى شانگهاى توأمان لحاظ شده است. در حوزه سياسى، تهران دو پيشنهاد روشن ارائه كرد اول اين كه كميته مشترك سياسى دائمى بين اعضا با هدف نزديك تر شدن ديدگاه هاى سياسى شكل بگيرد كه اين كميته در واقع سنگ بناى همگرايى قدرت هاى عضوسازمان را در بحران ها و مناقشات منطقه اى پايه گذارى خواهد كرد. در تشريح اين ايده دكتر احمدى نژاد تصريح كرد: جمهورى اسلامى ايران با توجه به جايگاه ژئوپليتيك و ژئواكونوميك خود در منطقه بويژه با تكيه بر ظرفيت ها و توانمندى هاى اقتصادى، فرهنگى و سياسى خود آمادگى دارد تا همكارى هاى خود را با سازمان همكارى شانگهاى و كشورهاى عضو گسترش و تعميق بخشد.
پيشنهاد دوم تهران همانا تأسيس يك نهاد داورى براى رفع اختلافات است. بدون شك چنين نهادى كاركرد هاى بسيار خواهد داشت. قبل از هر چيز اين نهاد داورى يك سازوكار عملى براى تحقق آرزوى خانواده شانگهاى براى برقرارى صلح در منطقه است. در وهله بعدى چنين نهادى راه را براى مداخله بازيگران و قدرت هاى خارجى مسدود خواهد كرد.
در تجربه بحران هاى اخير حوزه جمهورى هاى شوروى سابق به وضوح مشخص شد كه كشورهاى تحت پوشش شانگهاى از پاره اى از اختلاف ها و سوء تفاهم هاى تاريخى رنج مى برند كه در صورتى كه اين اختلاف ها در داخل سازمان حل و فصل نشوند مهمترين محمل براى مداخله نيروهاى فرامنطقه اى هستند. بنابراين براى حوزه مناقشه خيز آسياى مركزى و قفقاز وجود يك نهاد داورى كه تصميم آن در دعاوى دولت ها فصل الخطاب باشد يك ضرورت تاريخى و حياتى است و بدون شك ارزش واقعى آن را سران جمهورى هاى اين منطقه بيشتر درك مى كنند.
فصل ديگر پيشنهاد هاى ايران معطوف به گسترش همكارى هاى اقتصادى و تجارى است. واقعيت اين است كه باوجود قدرت بالاى اقتصادى كه اعضاى شانگهاى دارد و آهنگ رشدى كه نظام اقتصادى اغلب دولت هاى حاضر در اجلاس دوشنبه پيش گرفته است اما هنوز تراز همكارى ها و مراودات درون اين سازمان چشمگير نيست. گردش تجارت ميان قدرت هاى عضو دائم و غير دائم شانگهاى يا به صورت دوجانبه است يا آنكه وزن غالب مراودات آنها با كشورهايى غير از شانگهاى است. بر اين مبنا سازمان شانگهاى براى آنكه پتانسيل اقتصادى اعضا را در مسير شكوفايى منطقه بكار گيرد ناگزير از پيش گرفتن راه هاى تازه است. يكى از اين راه هاى نو از نگاه رئيس جمهور كشورمان اين است كه مبادلات اقتصادى، تجارى، پولى و مالى بين كشورهاى عضو سازمان همكارى شانگهاى با ارزهاى رايج در خود اين كشورها ساماندهى شود و نرخ هاى برابرى ارز در اين كشورها حسب معيارهاى متقن اقتصادى تعيين شود. نتيجه اين ايده در گام اول رهايى غالباً تك محصولى آسياى مركزى از سلطه دلار است و در وهله بعدى اعتبار و ثبات بخشيدن به ارزش پول كشورهاى منطقه محسوب مى شود.
سازمان شانگهاى در مسير تحول اقتصادى ناگزير است بخشى از تجارب موفق ديگر سازمان هاى منطقه اى را پياده كند. تهران به دليل سوابق ممتدى كه در سازماندهى همگرايى منطقه اى دارد در اين زمينه ايده ايجاد بانك سازمان همكارى شانگهاى را به اجلاس دوشنبه ارائه كرد.
با استقبالى كه از اين پيشنهادها صورت گرفت اميد مى رود كه اجلاس آينده شانگهاى طرح تحول چشمگير دراين نهاد نوپا را دنبال كند. طرحى كه رقباى سياسى و تجارى شانگهاى در غرب اكنون با نگاهى نگران آن را دنبال مى كنند.
