[زينب شيخلر ]
رفتن به كلاس اول يكى از رويدادهاى جالب و خاطره انگيز دوران كودكى است. مدرسه در عين حال كه مى تواند محيطى امن و توأم با شادى و نشاط براى بچه ها باشد، ممكن است محيطى پر از تنش و اضطراب نيز براى آنان به شمار آيد. كودك خردسال ديروز، تبديل به دانش آموز امروز مى شود و مدرسه رفتن به عنوان مهمترين وظيفه او محسوب مى گردد. اين امر در حالى رخ مى دهد كه تا چند روز پيش كه كودك در خانه سرگرم بازى بود، نيازى به تلاش براى بزرگ شدن و قبول مسئوليت نداشت. اين تغيير و تحول در زندگى كودك موجب مى شود تا او در ميان خانواده كمى پرتوقع، كج خلق و بد رفتار شود تا حدى كه گاهى انتظار دارد مادر يا پدرش به جاى او تكاليف مدرسه اش را انجام دهند، وظايف شخصى او را كه قبلاً پذيرفته بود، به عهده بگيرند و حتى لباس او را بپوشانند.
گروهى از كودكان براى اولين روز مدرسه روزشمارى مى كنند و گروهى ديگر از مواجه شدن با مدرسه دچار ترس و وحشت مى شوند. رفتن به مدرسه از يك طرف مقدمه اى براى آغاز راستى ها و تلاش هاى دستجمعى كودكان است و از طرف ديگر زمانى براى جدايى از پدر و مادر و دور بودن از محيط خانه است. كلاس نيز در عين حال كه محل جمع شدن و وحدت گروهى است، مى تواند محلى براى آغاز و رشد اضطراب ها و نگرانى هاى كودك به شمار آيد. در اين ميان نقش والدين و اطرافيان كودك از يك سو و آموزگاران و مربيان مدرسه از سوى ديگر بسيار حساس و مهم است.
براى خيلى از كودكان تجربه روز اول مدرسه مى تواند خيلى سنگن و هولناك باشد، زيرا كودك در عين حال كه دور از خانه و پدر و مادرش است بايد با محيطى كاملاً جديد و شايد ترس آور آشنا شود و خود را با آن سازگار كند.اغلب كودكان نگران برآورده شدن نيازهاى اوليه خود هستند و هيچ تصورى از خواست و انتظارات پدر و مادر خود در اين باره كه آيا شاگرد خوبى بوده است يا نه، ندارند. موضوعاتى كه فكر اغلب كودكان نوآموز كلاس اول را در محيط مدرسه به خود مشغول مى كند و آنها را دچار ترس و اضطراب مى كند اين است كه:
اگر گم شوم، چه كار كنم توالت مدرسه كجاست اگر گرسنه ام شد چه كار كنم و چه كسى دوست من مى شود
به نظر كودكان خردسال، يك مدرسه كوچك، فضاى ناشناخته اى است كه اتاق هاى بى شمارى دارد كه ممكن است در آن گم شود. يكى از كارهايى كه پدر و مادر مى توانند به منظور كاستن از ترس و وحشت كودك از محيط مدرسه انجام دهند اين است كه چند روز قبل از بازگشايى مدارس فرزندشان را به آن جا ببرند و او را با حياط و كلاس ها آشنا كنند. اين كار موجب آرامش خيال كودك مى شود و به ميزان زيادى از نگرانى هاى او مى كاهد. اگر كودكى با سرويس هاى مخصوصى به مدرسه مى رود، چه كسى او را تا مدرسه همراهى مى كند. شايد از اين كه در حياط و راهروهاى مدرسه سرگردان شود، دچار ترس و دلهره شود. در چنين شرايطى خوب است پدر و مادر براى چند روز اول بازگشايى مدارس با همراهى كردن سرويس مدرسه يا رساندن خود به مدارس، كودك را در پيدا كردن مسير كلاس كمك كنند. روش ديگر اين است كه طرحى از مدرسه براى كودك رسم كنند و شماره كلاس يا اسم آموزگارش را به او ياد دهند و چندين بار با او تمرين كنند تا اگر احتمالاً در مدرسه سرگردان شد، بتواند به كلاس برگردد.
بدون تو مى ترسم
اغلب كودكان زمانى كه روز اول مدرسه از والدينشان جدا مى شوند بسيار مضطرب و پريشان اند. حتى ممكن است كودكانى كه قبلاً به مهد كودك يا آمادگى رفته اند نيز دچار ترس و نگرانى شوند. در چنين شرايطى بايد اين اطمينان به كودك داده شود كه مى تواند در مدرسه دوستان جديدى پيدا كند و ساعات خوشى با آنها داشته باشد. بعضى از آموزگاران به كودكان اجازه مى دهند براى چند روز اول مدرسه، كتاب يا يكى از اسباب باز ى هاى مورد علاقه خودشان را به كلاس بياورند. پدر و مادر نيز مى توانند با شرح كارهاى خود در طول روز و اطمينان دادن به كودك كه هنگام تعطيلى مدرسه منتظر او خواهند بود، از دلهره او بكاهند.اغلب مدارس ابتدايى داراى دستشويى ها و توالت هايى خارج از ساختمان مدرسه اند و براى اكثر كودكان يافتن توالت مهم ترين و اصلى ترين مشكل است. علاوه بر اين، آموزگاران دوره ابتدايى بويژه كلاس اولى ها بارها گفته اند كه براى نشان دادن توالت به كودكان ناچار به ترك كلاس هستند، زيرا نمى خواستند شاهد صحنه دردناكى در كلاس باشند. بنابراين بهتر است محل دستشويى و توالت را از قبل با فرزندتان پيدا كنيد تا او هنگام نياز به آن سر درگم و مضطرب نشود.ضمن آن كه هنگام انتخاب لباس و شلوار براى كودك دقت كنيد كه هرچه كمتر زيپ و دكمه و بند شلوار داشته باشد، زيرا او بايد بتواند به راحتى آنها را باز و بسته كند و به تنهايى از عهده توالت رفتن خود برآيد.
همه كودكان عادت دارند در طول روز ميوه، خوراكى يا لقمه كوچكى بخورند و معمولاً تهيه اين خوراكى به عهده مادر است. چه خوب است مادر هنگام درست كردن توشه نيم روز كودك، از او كمك بگيرد تا فرزندش بداند چه چيزى همراه خود به مدرسه مى برد و با آمادگى ذهنى قبلى شروع به خوردن آن كند.
چه كسى دوست من مى شود
يكى ديگر از موضوعاتى كه فكر اغلب كودكان را به خود مشغول مى كند، اين است كه با چه كسانى دوست خواهد شد كودك بطور حتم مى داند كه با عده زيادى كودك هم سن و سال خود آشنا خواهد شد، ولى اين كه با چه كسى مى تواند رابطه عميق ترى و حتى صميمانه ترى ايجاد كند قدرى دلهره و اضطراب در او به وجود مى آورد.
خيلى از مدارس ابتدايى مراحل ثبت نام و پذيرش را در ايام تابستان انجام مى دهند. پدر و مادر مى توانند با همكارى اولياى مدرسه نشانى چند نفر از همكلاسى هاى آينده فرزندشان را تهيه كنند و با ايجاد آشنايى مختصر بين بچه ها اين اضطراب و نگرانى را از دل آنها در آورند.
اگر روز اول مدرسه با فرزندتان به مدرسه مى رويد مجدداً آموزگارش را به او معرفى كنيد و به كودك نيز اجازه دهيد تا خودش را به آموزگارش معرفى كند. سعى كنيد با رفتار و عمل خود اعتمادتان را نسبت به معلمان و مربيان مدرسه نشان دهيد تا از اين طريق كودك احساس امنيت لازم را به دست آورد. به بيان ديگر اگر والدين نسبت به صلاحيت و شايستگى آموزگاران، مربيان و مديران مدرسه ترديد داشته باشند اين احساس شك و دودلى عيناً به كودك منتقل مى شود و كودك را دچار اضطراب و نگرانى مى كند. زمانى كه قصد ترك فرزندتان را داريد حتماً با او خداحافظى كنيد و با اطلاع كودك از او جدا شويد. هيچگاه خود را در گوشه اى پنهان نكنيد، زيرا اين كار شما موجب سلب اعتماد كودك از شما مى شود و كمتر حرف ها و نصيحت هايتان را باور خواهد كرد.چنانچه در لحظه آخر فرزندتان به شما چسبيد و از رفتن به كلاس امتناع كرد اصلاً نگران و دلگير نشويد، زيرا عكس العمل شما تأثير منفى بر كودك مى گذارد و او را بيشتر ناراحت مى كند.
در چنين شرايطى مى توانيد از مربيان و مشاوران مدرسه كه در اين باره باتجربه اند كمك بگيريد و به آنها اجازه دهيد با شيوه خود كودك را به كلاس درس راهنمايى كنند. بعضى از والدين قبل از ترك كودك يك داستان يا يك شعر كوتاه براى فرزندشان مى خوانند. اين كار موجب مى شود كه كودك رنج جدايى را بهتر تحمل كند. گروهى از معلمان نيز اول صبح برنامه روزانه كلاس را مرور مى كنند و با توضيح و تشريح فعاليت هاى آن روز نگرانى و اضطراب را از دل كوچك بچه ها دور مى كنند.

[مريم فيلُم]
اراده انجام كار يا انگيزش، عامل اساسى در ايجاد تلاش ها و فعاليت هاى افراد محسوب مى شود. انگيزش يكى از ابزارهاى مهم براى توليد مؤثر و كارآمد و خلق محيط كارى مثبت و اجراى موفقيت آميز برنامه ها عنوان مى شود. دبيران بدنه اصلى هر مدرسه را تشكيل مى دهند و مسلماً در سيستم، از برنامه ها، فعاليت ها و تجهيزات و مواد بيشتر اهميت دارند. آموزش و پرورش به معلمان با انگيزه، به عنوان يكى از اركان تعليم و تربيت نياز دارد تا در آموزش دانش آموزان و ارتقاى بهداشت و درمان جامعه مؤثر واقع شود تا به اين وسيله از بروز جامعه بيمار و غيرمولد در آينده پيشگيرى شود.
وجود تنش نارضايتى شغلى دبيران مى تواند تهديد كننده سلامت جسمى و روانى و كيفيت زندگى و همين طور مانع دستيابى به اهداف توسعه فردى و اجتماعى باشد. فقدان انگيزش در كاهش ميزان حضور در محل كار و كميت و كيفيت كار تأثير دارد. در يك پژوهش نامشخص بودن آينده، فقدان برنامه صحيح و امنيت شغلى از عوامل اثرگذار در كاهش انگيزش معرفى شده است. عواملى چون جالب بودن كار، قدردانى، حقوق كافى، شرايط كارى مناسب و ماهيت كارى، در افزايش انگيزش شغلى دبيران مؤثر قلمداد شده اند. همچنين نتايج مطالعات روى دبيران در محيط هاى آموزشى نشان مى دهد كمبود حقوق و دستمزد، نداشتن امنيت شغلى، عدم استقلال شغلى و منابع ناكافى، به عنوان عوامل مرتبط با نارضايتى شغلى و ايجاد استرس بيان شده است. اگرچه ارتباط بين انگيزش دبيران و موفقيت دانش آموزان به اثبات نرسيده، ولى رابطه مثبت آن با اعتماد به نفس دانش آموزان نشان داده شده است.
يكى از تئورى هاى انگيزش شغلى، تئورى دوعاملى هرزبرگ (Herzberg) است. او معتقد است كه انگيزش تحت تأثير عوامل محرك انگيزش (motivation factors - عوامل درونى يا ذهنى فرد) و عوامل بهداشتى (hygiene factors -عوامل خارجى) است. عوامل محرك انگيزش يا ذهنى از انجام كار ناشى مى شوند و موجب رضايتمندى فرد شده و به عنوان پاداش هاى درونى يا ذهنى محسوب مى شود كه براى افزايش انجام كار ضرورى اند. همانند: موفقيت، پيشرفت و قدردانى. در حالى كه براى تأمين و حفظ سلامت سازمان، شناسايى عوامل بهداشتى يا خارجى عمدتاً با محيط و زمينه شغل ارتباط دارند و كاركنان را در سازمان ابقا مى كند كه شامل خط و مشى و مقررات و شرايط محيط كار، حقوق و دستمزد، روابط شخصى با هم رديفان و امنيت شغلى مى شوند.
مطالعات بسيارى درباره تأثير عوامل انگيزش (ذهنى) و بهداشتى بر رضايت شغلى وانگيزش كاركنان صورت گرفته است كه در مواردى اهميت بيشتر عوامل ذهنى بر عوامل بهداشتى يا خارجى را تأييد كرده اند كه مطابق نظر هرزبرگ است و در مواردى اهميت عوامل خارجى را بيان كرده اند.
شناخت عوامل مؤثر در ايجاد انگيزش شغلى دبيران از ضرورت هايى است كه مى تواند در افزايش بهره ورى رضايت شغلى و برنامه ريزى موفق در ايجاد محيطى پرشور و مفيد در مدارس كمك كننده باشد. آگاهى از نيازهاى دبيران در ايجاد انگيزش شغلى براى پيش بينى و تفسير رفتارهاى آنان مفيد است و از ضرورت هايى است كه نبايد ناديده گرفته شود، زيرا انگيزش عامل اساسى در ايجاد فعاليت هاست. مديران موفق در مدارس كسانى هستند كه با شناخت عوامل مؤثر بتوانند وضعى را به وجود آورند كه انگيزه هاى دبيران را ارضا كنند. مدير نقش بسيار مهمى در ايجاد دلگرمى كاركنان دارد.
يك مدير موفق مى تواند:
* به نيازهاى كاركنان توجه كند. جلب همكارى و علاقه مند ساختن كاركنان در صورتى ميسر است كه نيازهاى آنان شناخته شده و مرتفع شود.
* محيط كارى مثبتى را ايجاد كند كه كاركنان براى ارائه نظرات و پيشنهادات به مدير احساس راحتى كنند.
* انتظارات روشن و واضح از كاركنان داشته باشد.
* به كاركنان بفهماند كه براى كار خوب، ارزش قائل است.
* به كاركنان براى حل مشكلاتشان كمك كند.
* روش كار گروهى را بين دبيران گسترش دهد.
* با كاركنان مشورت كند و آنها را راهنمايى كند كه چگونه تلاش هايشان را براى رسيدن به اهداف سازمانى هماهنگ كنند.
* به هر يك از افراد نشان دهد كه چگونه كارشان تأثير مثبتى براى سازمان مى گذارد.
* كسانى را كه كارشان را خوب انجام مى دهند، تشويق كند و از آنها تشكر و قدردانى نمايد.
* نوآورى ها وخلاقيت هايى كه افراد در كار از خود نشان مى دهند را تشويق نمايد.
* براى كاركنان خود احترام قائل شده و در آنها حسن ايمنى، تعلق و همانندسازى به وجود آورد.
* به افراد ابزار دانش و بازخورد از عملكرد شغلى شان را بدهد و سپس از آنها انتظار بهترين كار را داشته باشد. براى بهبود بخشيدن كارها، كاركنان را با در نظر گرفتن توانايى هايشان تشويق كند. اگر از افراد انتقادى داشت آن را به صورت خصوصى ابراز كند.
* جلساتى را به صورت ماهانه (غير از شوراى دبيران) با حضور همكاران ايجاد كنيد. در تعيين مشكلات از آنها يارى بخواهد، آنها را با روش مشكل گشايى آشنا كند و از آنها بخواهد تا با استفاده از اين روش مشكلات را حل كنند. اين امر موجب تقويت فكر، بهره بردارى از توان بالفعل و بالقوه كاركنان مى شود.
* به عنوان مدير بايد مطمئن باشيد كه دبيران هنگام پرسيدن سؤالات، احساس راحتى مى كنند و مدير ديگران را در گروه ها به عنوان منابع يادگيرى در نظر گرفته و از آنها استفاده مى كند.

[راضيه حبيبى‎/ منبع:pacificnet.net‎/mandal]
يكى از عواملى كه در ارتقاى سطح تحصيلى وبهبود رفتار دانش آموزان در كلاس درس مؤثر است افزايش سطح عزت نفس آنان است. رفتار معلم مى تواند به صورت مستقيم يا غيرمستقيم تأثير مثبت يا منفى اى روى عزت نفس دانش آموزان داشته باشد. برخورد معلم نبايد به صورتى باشد كه به عنوان مثال فقط به دانش آموز خاصى توجه داشته باشد و مرتباً او را تشويق كند يا اين كه موجب سرخورده شدن دانش آموز ديگرى به خاطر كسب نمره پائين يا شيطنت در كلاس شود.برخى از رفتارهاى معلم به طور مستقيم روى ذهن دانش آموزان تأثير مى گذارد. مانند تشويق يا تحقيركردن دانش آموز در جمع، پاى تخته بردن مكرر دانش آموزى خاص و اخراج كردن از كلاس از اين دست هستند. ولى برخى از موارد جزيى و ظريف نيز مى توانند تأثير غيرمستقيمى بر ذهن و ضمير ناخودآگاه دانش آموزان داشته باشند.
اكثر معلمان براى تصحيح اوراق امتحانى يا بررسى تكاليف انجام شده دانش آموزان از خودكار قرمز استفاده مى كنند. استفاده از خودكار قرمز براى معلمان تبديل به سنت و عرف شده است. در حالى كه قرمز يك رنگ منفى به حساب مى آيد. علائم و چراغ هاى راهنمايى و رانندگى كه به منظور نشان دادن ممنوعيت و خطر هستند علائم هشداردهنده و برچسب هاى مواد سمى همگى قرمز هستند. ذهن افراد جامعه نسبت به رنگ قرمز شرطى شده است و آن را به عنوان يك رنگ منفى پذيرفته است. حالا تصور كنيد به دانش آموزى برگه تصحيح شده امتحانى اش را بدهندكه پر از علائم قرمزرنگى است كه نشان دهنده اشتباهات و نمرات كسر شده او در امتحان است. اين دانش آموز به جاى آن كه در پى فراگيرى جواب صحيح باشدكه معلم با خودكار قرمز زير جواب غلط او نوشته است بيشتر تمايل دارد كه برگه را از جلوى چشم خود دور كند زيرا رنگ قرمز به او تلقين مى كند كه «خنگ» است و بيشتر او را تحقير مى كند تا ترغيب به يادگيرى.
بهترين رنگ براى تصحيح اوراق امتحانى سبز است. سبز در ذهن بسيارى از افراد رنگ مثبتى است و زمانى كه برگه هاى امتحانى با رنگ سبز تصحيح شوند حالت « انتقاد سازنده» را به خود مى گيرند.نكته ديگر اين است كه هرگز روى جواب غلط دانش آموز يك علامت ضربدر بزرگ نكشيد زيرا اين علامت نيز مانند رنگ قرمز اثر بسيار منفى اى روى دانش آموز دارد. بهتر است به جاى آن يك خط مورب روى پاسخ غلط بكشيد.