[داوود پنهانى ]
سفر با حسى از تازگى همراه است كه ناخودآگاه در وجود يكايك ما جارى مى شود. همين حس تازگى است كه با خود يادگيرى و بازآموزى و فراغت را به همراه مى آورد و در خاطر مى نشاند. همين حس است كه انگيزه هر سفرى را در ذهن آدمى دو چندان مى كند. با اين حال براى آنكه انگيزه سفر و استفاده از خوبى هاى آن در هر يك از ما قوت بگيرد اين تنها انگيزه هاى درونى نيست كه مى تواند ما را ترغيب به انتخاب مكانى براى گردشگرى كند. مزاياى سفر براى هر انسانى آنقدر هست كه همواره بر استفاده از امكانات سفر براى همه ما انسان ها تأكيد مى شود. براى انسان هايى كه هر روز بيش از گذشته خود را گرفتار منطق زندگى شهرى مى بينند چاره اى جز پناه بردن به سفر هاى چند روزه وجود ندارد.همين است كه گردشگرى در تمامى دنيا به عنوان يكى از موضوعات مورد اقبال سرمايه گذاران درآمده است. همين اقبال است كه صنعتى با نام گردشگرى را به وجود آورده كه به خاطر توسعه آن بوروكراسى گسترده اى در سراسر دنيا به وجود آمده است. درآمدى كه از طريق گسترش صنعت گردشگرى نصيب بسيارى از كشور هاى دنيا مى شود آنقدر زياد است كه نمى توان چشم از آن برداشت و نسبت به آن بى توجهى كرد. اين موضوع براى بسيارى از كشور هاى دنيا كه در تلاش براى طراحى مدل هاى درآمد زايى به روش نوين در سطح ملى خود هستند اهميت فراوانى دارد.
كشور ما نيز به عنوان يكى از كشور هاى تاريخى دنيا از امكانات بالقوه اى براى جذب گردشگر از سراسر دنيا برخوردار است. توجه به اهميت اين موضوع و تلاش براى رفع مشكلات و فراهم آوردن امكانات لازم براى گردشگرى در كشور طى سال هاى اخير شكلى گسترده تر به خود گرفته است. آنقدر كه اكنون بسيارى از رسانه ها بخشى ويژه براى گردشگرى اختصاص داده و به اشكال مختلف مى كوشند تا اين موضوع را براى افكار عمومى جا بيندازند.

تغييرات آب و هوايى و گردشگرى
اهميت گردشگرى در سراسر دنيا باعث شده كه سازمان هاى جهانى توجه ويژه اى به آن داشته باشند. تحت تأثير همين اهميت است كه روزى خاص در سراسر دنيا به اين موضوع اختصاص داده شده تا كشور هاى دنيا با توجه به شعار هايى كه هر ساله در قالب اين روز پيشنهاد مى شود رويكرد هاى توسعه اى خويش به اين موضوع را تنظيم كنند. روز جهانى جهانگردى كه سال ۲۰۰۸ ميلادى در كشور پرو گرامى داشته مى شود، مضمونى درباره چالش هاى تغييرات آب وهوايى و صنعت گردشگرى دارد. همچنين روز جهانى جهانگردى در سال ۲۰۰۹ ميلادى نيز كه در كشور غنا برگزار مى شود قرار است تنوع گردشگرى را در دنياى جهانى شده مورد تأكيد قرار دهد. تمركز بر تغييرات آب وهوايى در سازمان جهانى جهانگردى با حمايت فعال اين سازمان از اهداف توسعه هزاره، همزمان است. اين شعار براى روز جهانى جهانگردى سازمان ملل در سال ۲۰۰۸ با هدف تكميل بيانيه داووس (تغييرات آب وهوايى و گردشگرى ـ پاسخ به چالش هاى بزرگ جهانى) درنظر گرفته شده است. روز جهانى جهانگردى هر سال ۲۷ سپتامبر همزمان با سالگرد تصويب اساسنامه سازمان جهانى جهانگردى در سال ۱۹۷۰ ميلادى، جشن گرفته مى شود.
«حميد ضرغام» مدرس دانشگاه علامه طباطبايى تهران با اشاره به شعار سازمان جهانى جهانگردى براى روز جهانى گردشگرى درباره تغييرات آب وهوا و تأثير آن بر صنعت گردشگرى، مى گويد: «اكنون در بسيارى از كشورهاى جهان با خشكسالى هايى مواجه هستيم كه موجب ازدياد گرسنگى، از دست دادن شغل و هجوم گروه هاى انسانى از مناطقى از يك سرزمين به مناطق آبادتر و خوش آب وهواتر مى شود. اين حركت مجموعه اى از مسائل اجتماعى ـ فرهنگى جديد را براى جامعه توسعه يافته تر ايجاد مى كند.»
وى ادامه مى دهد: «سازمان جهانى جهانگردى معتقد است كه تغييرات آب وهوا و فقر موضوع هايى جهانى اند و جهانگردى ابزار مناسبى است تا به اين معضلات جوامع بشرى پاسخ دهد.»
وى مى افزايد :«تأثيرات منفى تغييرات آب وهوايى درباره كشور ما نيز صادق است. اكنون كه ما با دوران خشكسالى در كشور مواجه هستيم، بسيارى از مناطق خوش آب وهوا كه پذيرش گردشگر داشتند، براثر خشكسالى دچار فقر حضور گردشگران در مناطق خود شده اند. با كاهش تعداد گردشگران، آمارهاى اقتصادى آن مناطق گردشگرى كاهش يافته و بسيارى از شغل هايى كه قبلاً براى آن سرمايه گذارى شده بود، بدون مراجعه كننده مانده است و اينها سبب مى شوند كه مجموعه معضلاتى در بخش هايى از كشور پيش آيد.»
ضرغام مى گويد: «سال گذشته حدود دو ميليون گردشگر به شهر ملاير سفر كردند، اما به دليل خشكسالى كه امسال در اين منطقه جغرافيايى ايجاد شده، تعداد افرادى كه به اين شهر مسافرت كرده اند، به ۶۰۰ نفر كاهش يافته است. در اين شرايط، منبع درآمدى كه پيش بينى شده بود، از بين رفته است. گردشگرى قادر است، نوعى فعاليت خاص را تعريف كند كه مانع اثرهاى منفى اجتماعى و اقتصادى حاصل از تغييرات آب وهوايى شود.
او كه دبير همايش روز جهانى جهانگردى است، مى گويد: «به مناسبت اين روز، همايشى با عنوان «تغييرات محيطى، توسعه جهانگردى و كاهش فقر» ۱۵ مهرماه در دانشگاه علامه طباطبايى برگزار مى شود.»
وى با اشاره به شعار سازمان جهانى جهانگردى براى روز جهانى گردشگرى درباره تغييرات آب وهوا و تأثير آن بر صنعت گردشگرى، ادامه مى دهد:« اين شعار درباره رويارويى گردشگرى با تغييرات آب وهوايى است. ما در اين همايش شعار را جامع تر و تغييرات آب وهوايى را به تغييرات محيطى تغيير داده ايم. براساس اصل مورد قبول سازمان هاى علمى جهانگردى مبنى بر اين كه صنعت گردشگرى ابزار مناسبى براى كاهش فقر است و بخصوص در دوران ما كه تغييرات آب وهوايى بسيار مشهودتر شده اند و اثرهاى اجتماعى ناشى از اين تغييرات جوامع مختلف را درگير كرده، به نظر رسيد كه اين بحث موضوع مناسبى براى بررسى است. به همين دليل، يك همايش علمى را در دانشگاه علامه طباطبايى درباره اين موضوع برگزار مى كنيم.»
مديريت مناسب
اهميت دادن به گردشگرى در كنار توجه به زير ساخت هاى مناسب، نيازمند توجه ويژه به جلوگيرى از تخريب محيط زيست و ميراث فرهنگى نيز هست. اين دو مقوله به عنوان دو موضوع مهم براى جذب گردشگران داخلى و خارجى به توجه فراوانى نياز دارند. چنين است كه دست اندركاران همچنان كه به راه هاى گسترش گردشگر در مناطق مختلف كشور فكر مى كنند به همان اندازه نيز به روش هاى كاهش آسيب رسانى به مناطق گردشگرى نيز توجه نشان مى دهند.
«حسين باهر» مدرس دانشگاه شهيد بهشتى در اين باره مى گويد: «يكى از اثرهاى منفى توسعه بدون مديريت صنعت گردشگرى، تخريب آثار باستانى است، چون بعضى از گردشگران، تخريب گر هستند و براى مثال در يك مجموعه تاريخى مانند بيستون، يك پيچ گوشتى به دست مى گيرند و گوشه اى را تخريب مى كنند. تخريب طبيعت، ديگر اثر توسعه صنعت گردشگرى بدون مديريت است؛ اگر گردشگرانى كه براى اكوتوريسم مى آيند، دست به شكارهاى غيرمجاز بزنند و بازهايى را از مناطق جنوب ايران شكار كنند، آسيب بزرگى به محيط زيست وارد مى شود. البته اين كارها ممنوع اند، اما برخى گردشگران با روش هاى مخفى و استفاده از تور، شكار مى كنند. »
«اسماعيل قادرى» كارشناس گردشگرى نيز مى گويد: «مطالعات علمى درباره اثرهاى حاصل از جهانگردى شامل زمينه هاى اجتماعى، زيست محيطى، اقتصادى و فرهنگى است كه هر كدام در صورت انجام مديريت صحيح، آثارى مثبت و در غير اين صورت، آثارى منفى را مى توانند داشته باشند.»
وى در ادامه مى افزايد: «مديريت گردشگرى به حفظ ميراث فرهنگى منجر مى شود، آثار و بناهاى تاريخى را حفظ مى كند، سبب افزايش آگاهى مردم مى شود و زمينه برقرارى ارتباط براى احياى غرور ملى را فراهم مى كند.»
او مى افزايد: «توسعه صحيح گردشگرى به لحاظ اقتصادى موجب افزايش ارزآورى مى شود. به علاوه، گردشگرى راه هاى مختلفى را براى تأمين اقتصادى جامعه فراهم مى كند و با صادرات محصولات جهانگردى، درآمد افزايش مى يابد و تنوع اشتغال را در جامعه با خود همراه دارد.»
قادرى مى گويد :« توسعه مديريت نشده صنعت گردشگرى نيز آثار منفى اقتصادى مانند افزايش قيمت ها، تورم و وابستگى اقتصادى كشورهاى جهان سوم را به كشورهاى توسعه يافته مى تواند درپى داشته باشد.»
به گفته وى، احيا، حفاظت محيط زيست و توسعه گونه هاى جانورى نيز از آثار مثبت گردشگرى مديريت شده هستند؛ اما ابعاد و آثار منفى آن در اين بخش شامل تخريب و نابودى محيط زيست است.
وى مى گويد: «در مطالعات مربوط به مديريت آثار گردشگرى بايد اثرها و پيامدهاى حاصل از گردشگرى را ارزيابى كنيم كه چه فعاليتى بايد انجام شود تا جهانگردى براى ما هزينه نداشته باشد. متأسفانه در برنامه ملى توسعه گردشگرى كه اوايل دهه ۸۰ تنظيم شده، چنين مطلبى مطرح نشده و به دليل آن كه چارچوب نظرى و تئوريك نداشته است، راه هايى را كه به درآمد و افزايش درآمد گردشگرى منجر مى شوند، نتوانسته است تعريف كند.»
وى ادامه مى دهد: «در برنامه هاى توسعه جهانى گردشگرى، راهكارهايى را براى ارزيابى اثرها درنظر مى گيرند. براى مثال، ساختن هتل چه اثرهايى را در يك منطقه گردشگرى ممكن است درپى داشته باشد. اين موارد در دنيا مطالعه مى شوند و براساس روش هاى علمى براى هر منطقه ظرفيت، الگو و مدل تعريف مى شود.»
او ادامه مى دهد: «درباره گردشگرى داخلى بايد ابتدا ظرفيت مناطق را تعريف كنيم. به عنوان مثال، منطقه ساحلى درياى خزر، ظرفيت محدودى دارد كه براى حفاظت از آن، متأسفانه استان هاى حاشيه دريا هيچ برنامه اى براى تعيين ظرفيت ندارند. براى اين مناطق بايد ظرفيت تعيين شود كه شامل ظرفيت آنى، سالانه و ‎/‎/‎/ است و اين معيار نشانگر آن است كه اين منطقه بيشتر از آن ظرفيت، نمى تواند گردشگر بپذيرد و اثرهاى حاصل از آن نيز قابل تعريف نيستند. تعداد بى شمارى ويلا، تأسيسات اقامتى و هتل در اين منطقه در كنار بحث و شعار مناطق نمونه گردشگرى ايجاد شدند كه اين فعاليت جهانگردى به آلودگى آب هاى درياى خزر منجر شد. جمعيت مديريت نشده اى كه از اين منطقه بازديد مى كند در فصل پيك، ترافيك شديد و آلودگى هوا را به وجود مى آورد كه در كنار آن، آلودگى آب و تخريب پوشش گياهى نيز اتفاق مى افتد. »
قادرى در پايان مى گويد: «براى مديريت اثرهاى گردشگرى در مناطق مختلف بايد مطالعات ميدانى انجام شود. همچنين مردم محلى و گردشگران را نسبت به صنعت گردشگرى و آثار حاصل از آن بايد آگاه كرد.»»