[راضيه حبيبى]
در سال هاى اخير استفاده از سولاريوم به منظور برنزه كردن پوست در بين افراد بويژه جوانان و نوجوانان بسيار شايع شده است. برخلاف تبليغات گسترده كارخانجات سازنده اين دستگاه ها و سالن هاى زيبايى ارائه دهنده خدمات سولاريوم درباره بى خطر بودن استفاده از اين دستگاه ها، تحقيقات نشان مى دهد سولاريوم موجب ابتلا به سرطان پوست، پيرى زودرس پوست و عفونت و آسيب هاى چشمى مى شود.
برنزه شدن يا به عبارتى سوختن پوست و تيره شدن آن در واقع نشانه آسيب ديدن پوست است. زمانى كه اشعه ماوراء بنفش به سلول هاى پوست آسيب مى رسانند، ملانين بيشترى توليد مى شود و رنگ پوست به برنزه تغيير مى كند.
يكى از باورهاى غلط افراد اين است كه استفاده از سولاريوم بى خطرتر از نور طبيعى خورشيد براى برنزه شدن است. اين احساس اطمينان كاذب موجب استفاده بيشتر از اين دستگاه و در نتيجه بالاتر رفتن آمار ابتلاى سرطان پوست در بين جوانان شده است. در حقيقت، سولاريوم بسيار خطرناك تر از نور خورشيد است، زيرا نور طبيعى خورشيد حاوى تركيبى از تشعشعات با طول موج كوتاه و تشعشات با طول موج بلند است، قرار گرفتن پوست در معرض اين اشعه ها موجب پيرى زودرس پوست و افزايش خطر ابتلا به سرطان، بخصوص سرطان ملانوما (تومور بدخيم محتوى سلول هاى ملانين دار) مى شود. تفاوت اين دو در آن است كه اشعه هاى با طول موج كوتاه بسيار سريع تر موجب برنزه شدن و سوختگى پوست مى شوند، در حالى كه اشعه هاى با طول موج بلند فقط در صورتى كه با شدت بسيار زياد به پوست بتابند، موجب برنزه شدن مى شوند.
دستگاه هاى سولاريوم از لامپ هايى تشكيل شده اند كه اشعه ماوراءبنفش كه بخش اعظم آن تشعشعات با طول موج بلند است را با شدت بسيار زياد از خود ساطع مى كنند. تشعشعات با طول موج بلند كه قابليت نفوذ به اعماق پوست را دارند، نه فقط موجب افزايش خطر ايجاد تومور بدخيم ملانوما و ساير انواع سرطان هاى پوست مى شوند، حتى مى توانند به سلول هاى دستگاه ايمنى بدن نيز آسيب برسانند. برخلاف ادعاى سازندگان و ارائه دهندگان دستگاه سولاريوم مبنى بر ارتباط نداشتن استفاده از اين دستگاه و ابتلا به سرطان ملانوما، پزشكان تأكيد كرده اند كه استفاده از سولاريوم در افراد زير ۳۵ سال، خطر ابتلا به ملانوما را ۷۵ درصد افزايش مى دهد. هرچند عوامل ديگرى مانند وراثت نيز در به وجود آمدن اين تومور بدخيم دخيل هستند، اما در بيشتر موارد، اشعه ماوراءبنفش علت به وجود آمدن اين بيمارى است. تحقيقات نشان داده اند افرادى كه داراى پوست بور و يا موهاى قرمز و پوست كك و مك دار هستند و افرادى كه به آسانى برنزه نمى شوند يا در كودكى سابقه آفتاب سوختگى پوست را داشته اند در صورت قرار گرفتن در معرض تابش اشعه ماوراءبنفش بيشتر از سايرين در معرض خطر ابتلا به ملانوما هستند.
همچنين تشعشعات ماوراءبنفش موجب جهش ناگهانى DNA در پوست مى شوند كه علت اصلى به وجود آمدن چين و چروك و پيرى پوست مى شود.
از سويى ديگر، استفاده از سولاريوم براى برنزه شدن مى تواند موجب بروز رفتارهاى اعتيادگونه افراد شود. بيشتر افرادى كه يك يا دو بار از اين دستگاه استفاده كرده اند، وسوسه شده اند تا رنگ برنزه پوست خود را براى زمان بيشترى حفظ كنند. اين افراد بعد از گذشت مدت كوتاهى به مرحله اى مى رسند كه هميشه از پريدن رنگ پوست خود مى ترسند و دست كم هر دو هفته يك بار از سولاريوم استفاده مى كنند. شايد اعتياد به استفاده از سولاريوم كمى عجيب باشد، اما تحقيقات نشان داده اند كه اشعه ماوراءبنفش موجب ترشح «آندروفين» (ماده شيميايى اى در مغز كه علت به وجود آمدن احساس شادى و سرخوشى است) مى شود.

[ليلا دليخون]
چند سالى است با شروع فصل گرما،تب برنزه شدن در بين برخى جوانان بويژه دختران جوان رواج يافته است. رنگ هايى كه گاهى از قهوه اى و شكلاتى گذشته و تا قهوه اى بسيار تيره و سياه پيش مى رود. در بسيارى موارد ممكن است براى رسيدن به چنين رنگ هايى، زمان كافى براى استفاده از نور خورشيد وجود نداشته باشد يا امكان دستيابى به تابش مناسب نباشد. در اين شرايط دستگاه هاى سولاريوم به يارى برنزه كنندگان مى آيند و در اين ميان متأسفانه برخى افراد در اين پديده كه از جنس زيبايى محسوب مى شود، به خود و پوست شان رحم نمى كنند و از دو سو به خود آسيب مى رسانند. يكى استفاده نكردن از كرم هايى براى جلوگيرى از دريافت اشعه هاى مضر نور خورشيد كه از نظر آنها با ذات برنزه كردن و آفتاب گرفتن در تضاد است و ديگرى استفاده از دستگاه هاى سولاريوم است. به گفته متخصصان پوست، برنزه كردن پوست و استفاده از دستگاه ها و سالن هاى سولاريوم در درازمدت عوارض و مشكلات جدى پوستى را به دنبال دارد كه با توجه به گرايش هايى كه امروزه براى انجام برنزه شدن پوست ايجاد شده است، زنگ خطرى براى ابتلا به سرطان هاى پوست محسوب مى شود. متخصصان پوست همواره توصيه مى كنند افراد به هنگام بيرون آمدن از خانه بايد با هر وسيله اى از جمله كرم هاى ضد آفتاب با پوشش هاى فيزيكى، پوست خود را در مقابل اشعه هاى ماوراى بنفش خورشيد محافظت كنند از سويى استفاده از دستگاه هاى برنزه كننده پوست يا سولاريوم در منطقه اى كه به شكل طبيعى و ژنتيكى مردم آن داراى پوست گندمگون و تيره هستند، اصرارى بيهوده يا شايد تقليدى ناشيانه از انجام يك كار در ساير مناطق است كه نه فقط زيبايى ايجاد نمى كند، بلكه در درازمدت با ايجاد لكه هاى تيره، نازيبايى پوست را به دنبال دارد.
دكتر حسين طباطبايى دبير انجمن متخصصان پوست ايران در گفت و گو با خبرنگار «ايران» در اين باره مى گويد: «تابش مستقيم و مستمر نور خورشيد علاوه بر سوختگى خفيف پوست و ايجاد لك هاى تيره پوستى، در طول مدت نيز موجب افزايش چين و چروك زودرس و افزايش پيرى پوست مى شود. علاوه بر اين، تابش مستمر نور خورشيد در درازمدت امكان بروز برخى سرطان هاى پوست را افزايش مى دهد، به همين علت در بسيارى از كشورها به دنبال ارائه آموزش هاى مداوم، استفاده از سولاريوم محدود شده است.»
وى مى گويد: «استفاده از دستگاه هاى سولاريوم كه همانند نور آفتاب حاوى اشعه هاى A و B هستند، عوارضى به دنبال دارد، لذا امروزه كمتر ديده مى شود جوانان كشورهاى غربى از آفتاب يا دستگاه هاى سولاريوم براى برنزه شدن پوست استفاده كنند، اما با وجود اين كه در كشوهاى غربى كه مروج سولاريوم بوده اند، استفاده از آفتاب و سولاريوم براى برنزه شدن به علت مضرات فراوان آنها محدود شده، در ايران استفاده از اين دستگاه ها رايج شده است.»
وى مى افزايد: «برخى افراد تصور مى كنند استفاده از دستگاه سولاريوم مضرات نور خورشيد را ندارد، اين درحالى است كه دستگاه هاى برنزه پوست همانند نور خورشيد مضر هستند. نكته مهم درباره اثر برنزگى روى پوست هاى مختلف اين است كه در كشورهاى اروپاى شرقى به علت خصوصيت ژنتيكى پوست و سفيد بودن آن، برنزه شدن با آفتاب يا با استفاده از سولاريوم موجب قهوه اى شدن پوست مى شود، اما در كشورهاى شرقى و بويژه در خاورميانه به علت تيرگى و گندمگونى پوست، برنزه كردن پوست موجب سياهى و در مواردى ايجاد لك صورت مى شود كه نه فقط زيبا نيست، بلكه بايد با درمان طبى مداوا شود.»
دكتر طباطبايى تأكيد مى كند: «افرادى كه به هر علتى اصرار به برنزه شدن دارند، بهتر است به جاى استفاده از سولاريوم از كرم هاى برنزه كه اثرات آنها سه تا چهار روز باقى مى ماند، استفاده كنند. اشعه ماوراى بنفش خورشيد موجب پيرى پوست مى شود و كسانى كه بيشتر در معرض آن قرار بگيرند، نسبت به افرادى كه كمتر با آن مواجه شده اند و خود را در برابر آن محافظت كرده اند، ۲۰ سال زودتر گرفتار پيرى پوست مى شوند.»
دكتر طباطبايى بروز لك هاى پوستى تيره و سياه را از ديگر عوارض اشعه هاى ماوراى بنفش عنوان مى كند و مى گويد: «از نظر علم پزشكى مهمترين اثرات تهديد كننده اشعه هاى ماوراى بنفش (نور آفتاب و سولاريوم) سرطان هاى پوستى است كه كشنده بوده و مى تواند در ميانسالى و پيرى به مرگ زودرس بينجامد. بررسى ها ثابت كرده است كه در سرطان هاى پوست ناشى از نور آفتاب، ۵۰ درصد كل نور آفتابى كه مضر بوده است تا سن ۱۸ سالگى به بدن تابيده، بنابراين در بروز سرطان هاى پوست، دوران كودكى بسيار مهم تر از دوران نوجوانى و جوانى است، اما متأسفانه امروزه كودكان بدون هيچ پوشش مناسبى از صبح تا شب در كنار درياها و استخرها رها مى شوند.»
دبير انجمن پوست بيان مى كند: «نور آفتاب سلول هاى ملانوسيت را براى ساختن ملانين تحريك مى كند، بنابراين افرادى كه به طور سرشتى از ملانوسيت كمترى برخوردارند، مانند سفيدپوستان بويژه سوئدى ها بيشتر در معرض خطر سرطان پوست قرار دارند. اين درحالى است كه افراد سبزه و داراى رنگ پوست تيره با وجود ملانين بيشتر، از محافظت بيشترى در مقابل نور آفتاب برخوردارند، بنابراين افراد سفيدپوست كه به منظور زيبايى يا هر علت ديگر مانند اقتضاى شغل و ورزش در معرض مستمر و طولانى اشعه هاى نور آفتاب و سولاريوم قرار مى گيرند، به علت كافى نبودن دفاع بدن، مى توانند سال هاى طولانى به سرطان مبتلا شوند.»
دكتر فرانك احسانى، متخصص پوست و مو نيز در اين باره مى گويد: «سولاريوم، دستگاهى است كه نورى همانند نور خورشيد و با طيف UVE و UVB توليد مى كند. طول موج نور توليد شده از دستگاه سولاريوم به سه دسته C، B، A تقسيم مى شود، اين سه دسته طول موج در نور خورشيد نيز وجود دارد كه با تغيير در سرعت تكثير سلول هاى رنگدانه پوست يعنى ملانوسيت موجب ايجاد رنگ برنزه مى شود.»
وى توضيح مى دهد: «هنگامى كه پرتوهاى ماوراى بنفش به پوست برخورد مى كند، سلول هايى به نام ملانوسيت را كه مولد رنگدانه اى قهوه اى به نام ملانين هستند، تحريك مى كنند، ملانوسيت ها با توليد هرچه بيشتر ملانين به آن پاسخ مى دهند تا از پوست محافظت بيشترى شود. ملانين مانند نوعى چتر براى سلول هاى پوست عمل مى كند و در عين حال رنگ قهوه اى مشخصه برنزه شدن را ايجاد مى كند. البته اثرات مضر سولاريوم با اثرات مضر نور خورشيد تفاوتى ندارد، چروكيدگى، از دست رفتن آب پوست، قرمزى، خارش، حساسيت به نور، سوختگى و ايجاد لكه هاى پوستى از جمله عوارض استفاده از دستگاه سولاريوم است.»
وى مى گويد: «ايجاد لكه هاى پوستى از عوارض استفاده از سولاريوم است كه به صورت لكه هاى تيره و روشن و كك و مك بروز مى كند، همچنين برخى ارگانيسم هاى غير بيمارى زا وجود دارند كه در حالت عادى ايجاد بيمارى نمى كنند، اما به صورت قارچ روى پوست همه افراد وجود دارند كه وقتى در معرض نور قرار مى گيرند، فعال شده و لك هاى قرمز پررنگ، قهوه اى و سفيد را به وجود مى آورند. حساسيت به نور يكى ديگر از عوارض استفاده از سولاريوم است كه در درازمدت مى تواند عوارض بدى همانند عوارض نور خورشيد روى پوست بگذارد و عارضه آن هيچ فرقى با نور خورشيد ندارد، بنابراين بايد از آن اجتناب كرد.»
وى در ادامه تصريح مى كند: «البته همان طور كه اثرات نور خورشيد روى همه افراد متفاوت است، اثرات سولاريوم نيز همين طور است. به عنوان مثال اثرات مضر نور خورشيد روى سفيدپوستان بسيار بيشتر از افراد تيره و سياه پوست است كه مى تواند عوارضى مثل سوختگى، قرمزى و خارش را به وجود بياورد.» دكتر احسانى همچنين به كسانى كه قصد برنزه شدن دارند، تأكيد مى كند: «از جايگزين سولاريوم يعنى كرم هاى برنزه كه نيازى به نور ندارند، استفاده كنند. هرچند كه زيبايى و دلنشينى كمترى دارد، اما عوارض آن نسبت به دستگاه خيلى كمتر است.»

[فاخره بهبهانى ‎/ مهندس علوم و صنايع غذايى]
از آنجايى كه زمان افطار در روزهاى ماه رمضان پس از تحمل چند ساعت گرسنگى فرامى رسد، تصور سفره افطار بدون وجود زولبيا، باميه، شله زرد و حلوا مشكل است، اما بايد بدانيم خوردن انواع شيرينى ها از جمله زولبيا و باميه هنگام افطار علاوه بر قند، مقدار صزيادى چربى دارد كه موجب اضافه وزن و چاقى مى شود. اين خوراكى ها فقط حاوى انرژى هستند و مواد مغذى شامل ويتامين و املاح معدنى ندارند. بنابراين اگر مى خواهيد موقع افطار زياده خورى نكنيد و اشتهايتان كنترل شود بايد روزه خود را با خرما، كشمش و عسل كه ماده قندى طبيعى هستند، باز كنيد. استفاده از خرما در هنگام افطار موجب تأمين قند خون روزه دار مى شود و بهترين جايگزين زولبيا و باميه است. با مصرف زولبيا و باميه كه در آنها از قند تصفيه شده استفاده شده، سطح قند خون به سرعت بالا مى رود در اين موقع لوزالمعده شروع به ترشح انسولين براى تنظيم قند خون مى كند. اين امر موجب مى شود قند خون به سرعت پائين بيايد و حتى از حالت اول هم كمى پائين تر بيفتد. در اين شرايط شخص احساس خستگى و بى حالى مى كند و براى رفع چنين احساسى درمان ظاهراً خوشايند مصرف مجدد مواد شيرين است. در خرما، عسل يا شيره ميوه كه قند طبيعى دارند، سيستم اطلاع دهنده اى وجود دارد كه با مصرف زياد از حد آن بعد از مدت كوتاهى، احساس تهوع به فرد دست خواهد داد، بنابراين مصرف به اندازه عسل يا خرما بويژه به همراه گردو و در زمان افطار توصيه مى شود. گردو به علت وجود چربى هاى غيراشباع، كلسترول خون را تنظيم مى كند و خطر ابتلا به بيمارى هاى قلبى ـ عروقى را كاهش مى دهد. گردو منبع غنى فيبر است و مس موجود در آن به جذب بهتر آهن خرما كمك مى كند. از خواص ديگر گردو، ويتامين هاى A، B، C، D و اسيدهاى چرب امگا۳ است. پس خوردن گردو را موقع افطار فراموش نكنيد. همچنين خرما نيز از مواد مغذى باارزش بوده و داراى ويتامين هاى A، B، C و مواد معدنى آهن، پتاسيم، روى، منگنز، كلسيم و فسفر است. بخش عمده خرما را قند تشكيل مى دهد، از اين رو، كالرى زيادى دارد. 100 گرم خرماى خشك ۳۱۰ كالرى، ۱۰۰ گرم رطب ۱۴۰ كالرى و يك عدد خرما با حجم متوسط ۲۰ كالرى انرژى دارد. منيزيم موجود در خرما با مهار كردن راديكال هاى آزاد از اكسيد شدن اسيدهاى چرب در بدن جلوگيرى مى كند و نقش مؤثرى در پيشگيرى از انواع سرطان و عارضه تصلب شرائين دارد. خاصيت ديگر خرما، خنثى كردن اسيد اضافى معده و جلوگيرى از ترش كردن است. فسفر موجود در خرما نيز موجب تحريك سيستم دفاعى بدن و جلوگيرى از خستگى روزه دار مى شود. پتاسيم موجود در آن از فشار خون جلوگيرى كرده، آهن آن از كم خونى و كلسيم آن منجر به استحكام استخوان و جلوگيرى از بيمارى مفاصل مى شود. همچنين خرما بسيار ملين بوده و تميزكننده كبد نيز است.
توصيه: كارشناسان علوم غذايى اين ماده مغذى را براى روزه داران، افراد سالمند و مبتلا به فشار خون، زنان باردار، كودكان و ورزشكاران بسيار مفيد مى دانند، اما آن را به علت قند بالا به بيماران ديابتى توصيه نمى كنند، چرا كه موجب تشديد بيمارى آنها مى شود.