بانك مركزى با ابلاغ بخشنامه اى 10 ماده اى، نحوه محاسبه و پرداخت نرخ سود سپرده هاى بانكى را اعلام كرد.
براساس اين بخشنامه بانك ها موظف هستند سود قطعى را به سپرده گذاران بپردازند. دكتر بيژن بيدآباد، عضو پژوهشكده پولى و بانكى در مورد اين بند از بخشنامه گفت: اين موضوع همان نگاه سپرده گذار سالارى در بانك را به بانك ها تحميل مى كند. البته مى توان گفت كه در اين بند در وهله اول بانك بايد به عنوان وكيل سپرده گذار به سپرده گذار پاسخگو بوده و هرگونه سود و زيانى را كه دريافت مى كند، در اسرع وقت به مشترى منتقل كند.وى ادامه داد: اين به نفع سيستم بانكدارى ايران است و تا به حال انجام نشده بود.
پرداخت سود بيش از نرخ مصوب
در بند يك اين بخشنامه با تأكيد بر اين كه اين بخشنامه براى رفع تبعيض و رانت هاى بانكى است تصريح شده كه با توجه به لزوم ايجاد شرايط رقابتى ميان بانك ها و مؤسسات اعتبارى اين بخشنامه در مورد تمام بانك هاى خصوصى و دولتى و مؤسسات اعتبارى و همچنين مؤسساتى كه مجوز تبديل و تطبيق از بانك مركزى دريافت كرده اند به صورت يكسان اجرا خواهد شد. براساس بند ۲ بخشنامه بانك مركزى شبكه بانكى كشورملزم شده است با توجه به انواع عمليات اعتبارى خود سود قابل تحصيل بانك يا مؤسسه اعتبارى (گردش عمليات شامل درآمد و هزينه) را بر اساس بررسى هاى كارشناسى و ترازنامه اى ناشى از گردش كل عمليات (با لحاظ وضعيت منابع و مصارف مورد انتظار) محاسبه و پيش بينى كنند.
نرخ سود على الحساب انواع سپرده هاى بانك ها و مؤسسات اعتبارى بر مبناى برآورد فوق و مستخرج از برآوردهاى سودآوريِ بانك يا مؤسسه اعتبارى و طبق مقررات و ضوابط اين دستورالعمل بايد تعيين شود.در همين حال دكتر بيژن بيدآباد مى گويد: براساس اين بند بانك ها همانند يك بنگاه اقتصادى ملزم به برنامه ريزى و به عبارتى بودجه ريزى در ارتباط با پيش بينى عملكرد آتى خود شده اند كه تا به حال اين بخش در فرآيندهاى برنامه ريزى كمتر مورد توجه قرار گرفته است.در بند ۳ بخشنامه هم آمده است: گزارش برآورد سودآورى بانك ها و مؤسسات بايد بر اساس اصول و ضوابط و استانداردهاى مالى و حسابدارى و منطبق بر اطلاعات كامل و دقيق مؤسسه و مستند به عملكرد گذشته و پيش بينى آينده و ارقام مستخرجه از دفتر كل بانك يا مؤسسه با ثبت صحيح ذخائر مطالبات مشكوك الوصول، معوق و سررسيد گذشته، بر اساس مقررات باشد.با اين حال بيدآباد، معتقد است بانك ها موظف هستند تا از استانداردهاى رايج در مباحث مالى و حسابدارى تبعيت كنند، به خصوص بانك ها ملزم به ثبت صحيح ذخيره مطالبات مشكوك الوصول و نيز ذخيره معوق و سررسيد گذشته خود شده اند. در حال حاضر بانك ها بسيارى از اين ذخاير را با استمهال تبديل به اعتبارات جديد كرده و درصورت هاى مالى آنها نشان داده نمى شود.بانك مركزى در بند چهار بخشنامه خود نيز تأكيد كرده كه گزارش فوق بايد در هيأت مديره بانك يا مؤسسه مورد بررسى قرار گرفته و پس از اصلاحات لازم به تصويب هيأت مديره برسد. اين بند موجب خواهد شد بانك ها به جاى بودجه ريزى استحضارى، به بودجه ريزى تخصصى بپردازند و مستندات مربوطه را ارائه دهند.
بانك يك بنگاه مالى است
در بند پنج اين بخشنامه تأكيد شده: سود قابل پيش بينى براى سپرده گذاران، معادل سود حاصل از تسهيلات اعطايى به علاوه سود اوراق مشاركت و وجه التزام دريافتى بابت تسهيلات پس از كسر حق الوكاله در بانك يا مؤسسه (بابت هزينه هاى مرتبط) و به نسبت منابع حاصل از سپرده ها و منابع داخلى بانك يا مؤسسه محاسبه خواهد شد. بر اين مبنا و به اعتقاد دكتر بيدآباد، بانك ها عملاً به جاى يك بنگاه پولى، همچون يك بنگاه مالى عمل خواهند كرد.اين عضو پژوهشكده پولى و بانكى تصريح مى كند: در اين بند از بخشنامه بانك به عنوان خدمتگزار سپرده گذار و وكيل او تعريف شده است نه به عنوان بنگاهى كه از واسطه گرى و حاشيه بهره سود مى برد.بند شش بخشنامه هم به هزينه ها و ريسك هاى غيرقابل اندازه گيرى پرداخته و ميزان آن را در حد يك تا ۱/۵ درصد كمتر از رقم محاسبه شده توسط بانك در نظر گرفته است. در اين بند آمده است: نرخ سود قابل اعلام به عموم حداقل يك واحد درصد كمتر از رقم محاسبه شده در بند پنج بخشنامه خواهد بود. اين رقم براى مؤسساتى كه نسبت كفايت سرمايه آنها از شش درصد كمتر باشد، بايد حداقل ۱/۵ درصد كمتر از رقم محاسبه شده در بند پنج باشد.
جلوگيرى از رقابت ريسكى
بانك مركزى دربند هفت نيز جلوگيرى از رقابت ريسكى بانك ها در اعلام سود سپرده ها و نرخ سود على الحساب سپرده ها را مدنظر قرار داده است.
در بخش اول بند هفت آمده است:چنـانچه نـرخ سـود على الحساب موضوع بند شش فوق، مساوى يا كمتر از ميزان تعيين شده نرخ سود بانكى باشد و ۷۲ ساعت پس از تحويل مصوبه هيأت مديره به بانك مركزى، مورد ايراد بانك مركزى قرار نگيرد، هيأت مديره بانك يا مؤسسه مجاز است نسبت به اعلام رسمى آن سود على الحساب اقدام و فعاليت هاى تبليغاتى لازم را انجام دهد.
در بخش دوم بند هفت هم تصريح شده است:چنانچه نرخ سود على الحساب موضوع بند شش فوق، بيشتر ازميزان تعيين شده نرخ سود بانكى باشد و هيأت مديره بانك يا مؤسسه پيش بينى سودآورى بالاترى كند و براين موضوع تأكيد داشته باشد كه سود قابل تحصيل بانك يا مؤسسه پس از كسر حق الوكاله بانك و كسر حاشيه ريسك بند شش فوق، بيش از سود هاى تعيين شده باشد موضوع را با ذكر دلايل و مستندات همراه با گزارش هاى كارشناسى به مديريت كل نظارت بر بانك ها و مؤسسات اعتبارى بانك مركزى ارائـه و در صورت اخذ تأييد كتبى بانك مركزى مجاز خواهد بود نسبت به اعلام نرخ ها اقدام كند.در بخش سوم آمده است: چنانچه نرخ سود على الحساب موضوع بند شش فوق، كمتر از ارقام تعيين شده باشد، بانك يا مؤسسه مجاز نيست بيش از ميزان محاسبه شده بند پنج فوق سود على الحساب براى سپرده گذاران خود اعلام كند.دكتر بيدآباد نكته پراهميت بند هفت را پايين تر بودن نرخ سود سپرده ها نسبت به نرخ هاى فعلى مورد استفاده عنوان مى كند و مى گويد: بانك ها در شرايط فعلى خود، كمتر به سپرده هاى بلندمدت توجه كرده اند.او توضيح مى دهد: در جدول چهار بند هفت، با ايجاد تبعيض در نرخ سود على الحساب سپرده هاى با سررسيد هاى يك تا پنج ساله، عملاً محدوديت بيشترى براى سود سپرده هاى كوتاه مدت در نظر گرفته شده و در عوض، دست بانك ها در پرداخت سود سپرده هاى بلندمدت تاحد زيادى باز شده است.اين عضو پژوهشكده پولى و بانكى اتخاذ اين سياست را موجب تثبيت منابع سيستم بانكى عنوان مى كند چرا كه هر چه منابع بانك ها ناشى از سپرده هاى بلندمدت باشند، عملاً كمتر در مخاطرات ريسك نقدينگى قرار مى گيرند.
سود سپرده هاى ويژه
بند هشت بخشنامه بانك مركزى شرايط خاص سپرده هاى ويژه را مورد توجه قرار داده است.براساس بند ۹ نيز بانك ها موظف شده اند پس از اتمام سال مالى و تصويب صورت هاى مالى حسابرسى شده در مجمع عمومى، در صورت فزونى نرخ سود قطعى بر نرخ سود على الحساب، مابه التفاوت نرخ سود على الحساب و نرخ سود قطعى را در حداقل زمان ممكن به مشتريان اعلام و پرداخت كنند.در بند ۱۰ نيز تصريح شده مفاد اين بخشنامه جهت سپرده هايى كه از تاريخ اول آبانماه ۱۳۸۷ (۱۳۸۷/۸/۱) دريافت مى شود، لازم الاجرا بوده و بانك ها و مؤسسات اعتبارى و مؤسساتى كه مجوز تبديل و تطبيق از بانك مركزى دريافت نموده اند موظفند تمام اقدامات و همچنين نصب پلاكاردها و تبليغات خود را بر آن اساس تنظيم كنند.