Iran Newspaper - فرهنگ و هنر

[محمد صابرى ‎/ بخش اول]
مهرشاد كارخانى پيش از اين كه پشت دوربين فيلم هاى بلند خود قرار بگيرد به عنوان عكاس و مستندساز در سينما فعاليت مى كرد. فيلم «ريسمان باز» پس از گناه من ساخته شده است؛ اما پيش از آن به نمايش درآمده. ريسمان باز فيلمى خيابانى است كه به واسطه جنس حضور شخصيت هايش توانست مورد اقبال منتقدان سينما نيز قرار بگيرد.
درست اين بود كه براى صحبت درباره كارنامه شما از «گناه من» شروع مى كرديم اما اين فيلم هنوز اكران نشده است. چرا اين قدر تأخير در اكران فيلم وجود دارد و تا چه حد مى توان آن را شبيه «ريسمان باز» دانست
اصل تأخير در اكران فيلم «گناه من» تأخير در صدور پروانه نمايش بود اما زمانى هم كه پروانه نمايش برايش صادر شد، پخش كننده نتوانست براى آن سرگروه مناسب پيدا كند.‎/‎/
دليل تأخير در صدور پروانه چه بود
مشكلات مالى، خوشبختانه فيلم اصلاً دچار مشكلات مميزى نبود و بيشتر بحث ميان سرمايه گذار و تهيه كننده بود كه باعث شد پروانه نمايش كمى با تأخير صادر شود. متأسفانه وقتى هم كه زمان نمايش يك فيلم مى گذرد، گويى تاريخ مصرف آن هم مى گذرد و از آنجا كه در حال حاضر تصميم سينماداران براى اكران خيلى مهم است، آنها ترجيح دادند سراغ فيلم هاى تازه تر و پرفروش تر بروند. «گناه من» هم با وجود بهره مندى از دو بازيگر سرشناس باز هم فضايى متفاوت و خاص دارد. حتى به نسبت «ريسمان باز» فيلمنامه پيچيده ترى هم دارد و براى همين ها بود كه اكرانش خيلى راحت نبود.
پس فكر مى كنيد حضور حميد گودرزى و نيوشا ضيغمى تضمين فروش بالا براى «گناه من» نيست
خب قطعاً استقبال مخاطب از آن بيشتر از «ريسمان باز» خواهد بود. ما در «گناه من» سعى كرديم بيشتر به سمت سينماى قصه گو حركت كنيم و كمى نگاه به سمت گيشه هم داشته باشيم كه البته بخشى مربوط به معذورات فيلم اول بود اما در كل «گناه من» فيلمى صميمى و بى ادعاست و فكر مى كنم روى تماشاگران عادى و خاص تأثير بگذارد و به عنوان فيلم اول فيلم قابل قبولى شود.
«ريسمان باز» به عنوان كار دوم هم تكامل يافته تر است و هم به سينماى مطلوب خود من نزديكتر است. يعنى اگر به خاطر تم عاشقانه اى كه در «گناه من» هست از آن بيشتر استقبال شود باز هم به نظرم اين فيلم از نظر سينمايى عقب تر از «ريسمان باز» است.
خب پس برويم سراغ «ريسمان باز»؛ داستان فيلم چگونه به ذهن تان رسيد و چه مراحلى را براى تبديل آن به يك فيلم بلند طى كرديد
داستان «ريسمان باز» براساس يك ماجراى واقعى بود كه در سال هاى پيش از انقلاب در محله هاى اطراف ميدان كشتارگاه سابق، رخ داد و من از پدرم تعريف آن را شنيدم و در ذهن داشتم؛ اين كه يك گاو زمان سلاخى از دست سلاخان فرار مى كند و با رفتن به سمت راه آهن اتفاقاتى را رقم مى زند. برايم مهم بود كه اين يك خط داستان، با اندكى بار درام و در ساختارى نو تبديل به فيلمنامه شود. اين بود كه ابتدا يك طرح اوليه در حجم ۲۰صفحه نوشتم و ثبت كردم. بعد طرح را براى بابك پناهى كه از پروژه «اشك سرما» با او آشنا شده بودم خواندم و او هم خيلى علاقه مند شد. بعدها فهميدم خود پناهى تجربه حضور در چنين فضايى را هم داشته و تصميم گرفتيم مشتركاً فيلمنامه «ريسمان باز» را بنويسيم.
چيزهايى كه در نگارش فيلمنامه براى ما مهم بود يكى اين بود كه خيلى به سينماى قصه گو نزديك نشويم چون با وجود اين كه سينماى كلاسيك و فيلم هاى مطرح تاريخ سينما خيلى روى من تأثير داشت و همان هم باعث ورودم به سينما شد، اما باز هم سينماى كلاسيك برايم جذابيت نداشت.
مسئله ديگر كه در نوشتن فيلمنامه هم خيلى تأثير داشت اين بود كه من عكاس بودم و از همين طريق هم وارد سينما شدم. اين بود كه سعى كرديم اين قصه دو خطى را طورى عكس گونه كنار هم چيدمان كنيم تا با يك روايت تازه در سينماى اجتماعى فيلم ساخته باشيم. در كل زيبايى شناسى قاب، تصويرى و تركيب بندى و ‎/‎/‎/ خيلى براى من اهميت داشت چرا كه به نظرم نوعى احترام به شعور مخاطب به حساب مى آيد.
نيمه ابتدايى داستان، كمى ريتم فيلم كند است، نگران نبوديد كه مخاطب با آن همراهى نكند
درباره همراهى مخاطب فكر مى كنم ماجراى كار كه از نيمه دوم به وجود مى آيد كشش لازم براى مخاطب داشته باشد. اما بخش اول فيلم كه اشاره كرديد بيشتر به شخصيت پردازى هاى ابتدايى در كشتارگاه كه جايى زمخت و خشن است مى پردازد. اينكه در اين بخش زنان بيشترى مى بينيم به اين دليل است كه مى خواستيم شخصيت ها پخته تر و باورپذيرتر شوند تا زمانى كه ماجراى گاو پيش مى آمد تماشاگر راحت تر بتواند با شخصيت ها همراه شود و فيلم را دنبال كند.
در نيمه اول ميكائيل و عسگر بايد در فضاى كشتارگاه تعريف مى شدند تا تماشاگر هم در همان فضا آنها را باور كند. در نيمه دوم و زمانى كه قهرمانان وارد شهر مى شوند هم اين كنتراست و فضاى متناقضى كه بين آدم ها و حتى قاب هاى عكس مانند فيلم به وجود مى آيد، است كه بايد تفاوت را نشان دهد تا مخاطب بتواند همراه قهرمانان از يك فضاى بدوى به يك فضاى مدرن كه همه چيز در آن امروزى است وارد شود. در همين فضا هم داستان پيش مى رود تا به سرانجام برسد و در نهايت تلاش قهرمانان به يك ناكامى توأم با اميدوارى ختم شود، پايانى كه با وجود ناكامى باز هم در عكس هايى كه بر فراز شهر و با پس زمينه رفت و آمد ماشين ها در شهر نشان داده مى شود مؤيد جريان داشتن زندگى در شهر و اميدوارى برآمده از تماشاى ايستاده غروب است، فردا مى تواند روز ديگرى باشد.
نكته اى كه در فيلمنامه به وضوح ديده مى شود شخصيت پردازى كمرنگ و گاه مبهم در مواجهه با كاراكترهاى حاشيه اى است. چرا اينها كه شخصيت ميكائيل و عسگر در تعامل با آنها مى خواهد شكل بگيرد، حضور كمرنگى در فيلم دارند
اين امر كاملاً تعمدى بود چرا كه همانطور كه گفتم من اصلاً نمى خواستم از فرمول يك سينماى داستان گو كه در آن تمامى شخصيت هايى كه وارد داستان مى شوند بايد هويت و تعريفى داستانى داشته باشند، پيروى كنم. فكر مى كنم اين اصلاً يك سينماى ديگرى مى شود.
«ريسمان باز» بر محوريت «ميكائيل» و «عسگر» شكل گرفته است و در واقع فيلم اين دو محسوب مى شود، شخصيت هاى فرعى صرفاً كمك مى كنند تا تماشاگر اين دو را باور كند و نسبت به آنها احساس نزديكى كند.
اصلاً يكى از شاخصه هاى فيلم هاى اجتماعى- خيابانى اين است كه شخصيت هاى اصلى هم شناسنامه واضحى ندارند و صرفاً بايد از جايى بيايند و به واسطه اتفاقات و تعاملى كه با اجتماع دارند تعريف شوند و بعد هم بگذرند و بروند. در چنين سينمايى ديگر لزومى به پرداخت بيش از حد به شخصيت هاى فرعى نيست چرا كه اينها در واقع عكس هايى به حساب مى آيند كه در كنار عكس ها و قهرمانان اصلى فيلم قرار مى گيرند تا فيلم پيش برود.
فكر مى كنم در اين زمينه بيشتر پرداخت نسبت به شخصيت اياز دزد و دختر تصادفى صورت گرفته باشد
بله شخصيتى مثل اياز كه گذران زندگى اش از لاشه دزدى است، شخصيتى است كه در عالم واقع هم هست اما بيش از حد به آن در فيلم پرداخته نمى شود و تنها به اين كار مى آيد كه يكى از ويژگى هاى خاص قهرمانان اصلى فيلم را به مخاطب نشان دهد. حتى اين كاراكتر به گونه اى تعريف مى شود كه اگرچه در نگاه اول منفى است اما در انتها مخاطب اندكى احساس دلسوزى نسبت به او دارد چرا كه حس مى كند از سر ناچارى او مشغول به چنين كارى شده است. شخصيت دختر هم در اصل يك پاساژ تصويرى است كه در بين راه رسيدن قهرمانان به شهر كمك مى كند تا وجه ديگرى از شخصيت ميكائيل ديده شده و بيشتر شناخته شود؛ اينكه مثلاً ميكائيل در مواجهه با يك دختر چه رفتارى نشان مى دهد و در مقابل عسگر چه رفتارى نشان مى دهد كه به اين تفاوت در فيلم اشاره مى شود.
اتفاقاً به نكته خوبى اشاره كرديد؛ دوگانه «عسگر- ميكائيل» چگونه خلق شد آيا اين برداشت كه اينها در كنار هم نماينده واكنش هاى يك انسان هستند
خب يك وجه قضيه همانطور كه شما اشاره كرديد همين است كه گويى اين دو نماينده دوطرف ذهن يك انسان هستند. ما مى بينيم كه حتى حرفهايى كه ميكائيل نمى خواهد به زبان بياورد از زبان عسگر شنيده مى شود و از همين نگاه مى توان اين دو را دو وجه از يك انسان در نظر گرفت.
از طرف ديگر مى بينيم ميكائيل انسانى است كمى متفكر، كه با سايرين متفاوت است و همين تفاوت را من مى خواستم در فيلم نشان بدهم. هدف من اين بود كه قهرمانم در فيلم و در ميان سايرين ديده شود. علاوه بر اينها شخصيت هايى را كه ميكائيل نمايندگى مى كند را من در عالم واقع ديده بودم. در همين فضا كار مى كردند اما با سايرين تفاوت داشتند. من به نوعى هم مى خواستم اين نكته را بيان كنم كه جاى انسان هايى مثل ميكائيل در كشتارگاه نيست و دليل جنس بازى درونى پژمان بازغى براى همين نكته است؛ اينكه تأكيد شود اين آدم چيزهايى در درون خود دارد كه اگر در شرايط بهترى قرار گيرد نشان مى دهم كه لياقت بيشتر از اين هم دارد.
ادامه دارد