[ داوود پنهانى ]
در مجاورت خانه من و شما روزى نيست كه ساخت و ساز تازه اى صورت نگيرد. اين ساخت و ساز ادامه دار در كوچه و خيابان هاى متعدد شهر، تهران را به مركزى براى تغييرات دائمى در حوزه ساختمان تبديل كرده است.خوب يا بد اين اتفاقى است كه در حال رخ دادن است و از آن گريزى نيست. مى توان نسبت به افزايش ساخت و ساز در شهرى چون تهران كه بافت فرسوده آن نيز مايه نگرانى بسيارى از كارشناسان شده از منظرى خوشبينانه هم نگاه كرد.چه آنكه تهران بر روى منطقه اى زلزله خيز واقع شده و چاره اى جز ترميم بافت فرسوده آن نيست. با اين حال اين حجم از ساخت و ساز اگر بدون توجه به اصول درست مهندسى انجام گيرد خود تبعات ديگرى نيز به دنبال خواهد داشت. از افزايش حجم سر و صداى اضافى و آلودگى صوتى ناشى از ساخت و ساز در كوچه و خيابان هاى شهر كه بگذريم، يكى ديگر از نشانه هاى اين بى توجهى در هنگام آماده سازى زمين هايى صورت مى گيرد كه قرار است ساخت و ساز تازه بر روى آنها شكل بگيرد. مالكان اين زمين ها در بسيارى از موارد براى آماده سازى آنها خانه هاى قديمى را خراب كرده تا بناى تازه را بر زمين آن بنا كنند. بعد از تخريب ساختمان قديمى يكى ديگر از مراحل پر اهميت كار گودبردارى زمين است كه بى توجهى به اصول درست آن با توجه به فشردگى ساختمان ها در تهران مى تواند باعث بروز حوادث ناخوشايندى شود.حوادثى كه در ماههاى اخير حجم آن نيز رو به فزونى گرفته و در نتيجه چاره انديشى براى جلوگيرى از وقوع آنها الزامى به نظر مى رسد.
به گفته كارشناسان و بر اساس تعاريف مهندسى گودبردارى در زمين هايى انجام مى شود كه بايد تمام يا قسمتى از ساختمان پائين تر از سطح طبيعى زمين احداث شود. گاهى ممكن است عمق گودبردارى بنابر جنس زمين به چندين متر برسد.بر اساس اين تعاريف گودبردارى به دو روش انجام مى شود. روش نخست مربوط به گودبردارى در زمين هاى نامحدود است. منظور از زمين نامحدود در اين روش زمين بسيار وسيعى است كه اطراف آن هيچ گونه ساختمانى نباشد. روش دوم نيز مربوط به گودبردارى در زمين هاى محدود است. منظور از زمين محدود نيز زمين نسبتاً كوچكى است كه اطراف آن ساختمان هايى وجود داشته باشد. بنا به گزارش سازمان پيشگيرى و مديريت بحران شهر تهران كه چندى پيش منتشر شد؛ اندازه كوچك قطعات زمين و فاصله عرضى صفر ساختمان ها از يكديگر در بسيارى از نقاط تهران باعث شده گودبردارى امرى دلهره آور و نگران كننده براى مالكان ساختمان ها و همسايگان شود.در اين گزارش آمده است: «در سال هاى اخير با افزايش تراكم و تعداد طبقات و نياز به تأمين پاركينگ و ساير سطوح خدماتى در ساختمان ها، عمق گودبردارى نيز بيشتر شده است. اما در بيشتر موارد از همان روش هاى سنتى در گود هاى كم عمق گذشته استفاده مى شود. متأسفانه بسيارى هنوز فكر مى كنند كه به كارگيرى تمهيدات ايمنى لازم در گودبردارى هزينه و زمان بيهوده اى را به كار تحميل مى كند، در حاليكه گودبردارى اصولاً جزو كارهاى پيچيده و بسيار خطرناك مهندسى محسوب مى شود و بويژه در گودهاى با عمق زيادتر نيازمند بررسى هاى همه جانبه، دقت و نظارت و در نهايت صرف وقت و هزينه قابل ملاحظه اى است تا جان و مال مردم از اين طريق به خطر نيفتد. با اين حال عدم آشنايى به اصول فنى، سهل انگارى و يا سودجويى غيرمسئولانه منجر به ايجاد حادثه مى شود.»
توجه جدى
نيم نگاهى به اخبار منتشر شده در زمينه گودبردارى هاى غير اصولى در بسيارى از شهرهاى بزرگ كشور و حوادثى كه به همين ديل رخ داده اهميت توجه بيش از پيش به اين موضوع را دو چندان مى كند.به همين دليل است كه نقش سازمان هاى نظارتى براى برخورد با متخلفان در اين زمينه آشكار شده و چاره انديشى سريعتر از سوى آنان را طلب مى كند.
«حمزه شكيب» رئيس كميسيون توسعه و عمران شهرى شوراى اسلامى شهر تهران با بيان اينكه الگو و دستورالعمل گودبردارى در ساخت و سازهاى شهر تهران در اين كميسيون در حال تهيه است مى گويد: «با تصويب اين دستورالعمل شهردارى تهران موظف به اجراى الگوى واحد گودبردارى در تهران خواهد بود.» وى با اشاره به اينكه نبود دستورالعمل فنى و مشخص در گودبردارى هاى تهران تبديل به مشكلى جدى براى پايتخت شده است ادامه مى دهد: «در كميسيون عمران شوراى اسلامى شهر تهران كميته اى براى تهيه آيين نامه گودبردارى نهايى تهران تشكيل شده تا خسارات مربوط به گودبردارى هاى غيراصولى به حداقل برسد. در اين كميته كه به رياست سازمان مديريت بحران شهر تهران تشكيل شده است اعضا و كارشناسان شوراى شهر و نيز تعدادى از مديران و كارشناسان شهردارى حضور دارند تا دستورالعمل واحد گودبردارى در مناطق مختلف تهيه شود.»شكيب با اشاره به دو مشكل جدى در گودبردارى ساخت و سازهاى تهران، نبود دستورالعمل مشخص براى گودبردارى و مشكلات عديده حقوقى در پيگيرى مسببان حوادث گودبردارى تهران را از جمله اين مشكلات اعلام و مى افزايد: «در مباحث حقوقى گودبردارى ها نيز در حال رفع ابهامات قانونى و نارسايى هاى موجود براى برخورد با متخلفان گودبردارى هستيم.»
عضو شوراى اسلامى شهر تهران با بيان اينكه اطلاعات ناكافى عاملان اجرايى گودبردارى ها در بروز حوادث مختلف گودبردارى تهران مؤثر است ادامه مى دهد: «در اين زمينه نيز شهردارى تهران بايد به ارائه آموزش هاى لازم به مجريان ساخت و ساز براى جلوگيرى از حوادث گودبردارى اقدام كند.» به گفته وى دستورالعمل واحد و فنى گودبردارى ساختمان ها در تهران تهيه و به شهردارى ابلاغ خواهد شد و شهردارى تهران نيز موظف به اجراى اين دستورالعمل جهت جلوگيرى از حوادث خواهد بود.
آمارى كه سال گذشته از سوى سازمان آتش نشانى شهردارى تهران ارائه شد نشان مى داد كه تعداد حوادث گودبردارى غير اصولى ساختمان ها در پايتخت به شدت افزايش يافته است. اين آمار نشان مى دهد كه در ۶ ماه نخست سال گذشته تعداد حوادث گودبردارى ، آوار و ريزش ساختمان با آمار كل سال هاى ۸۴ و ۸۵ برابرى مى كند.
بر اساس اين گزارش در ۶ ماه نخست سال گذشته ۱۲۹ حادثه گودبردارى در تهران رخ داد، در حالى كه در تمام سال ۸۵ ، تعداد ۱۳۰ مورد و در تمام سال ۸۴ ، تعداد ۱۲۵ حادثه ثبت شده بود. همچنين در فاصله زمانى مورد نظر بر اثر حادثه گودبردارى ۷۰ نفر كشته و مجروح شده بودند. بر اساس اين گزارش، علت اين حادثه ها بافت فرسوده بسيارى از مناطق تهران، نوع مقاومت خاك و اختلاف سطح در ساختمان هاى مجاور هم ، خطر ريزش ساختمان ها در هنگام گودبردارى هاى غير اصولى بوده است. اشاره به آمار سال گذشته در حالى صورت مى گيرد كه در سال ۸۷ نيز آمار حوادث مربوط به گودبردارى همچنان بالا بود. براى درك بهتر اين نكته كافى است سرى به اخبار موجود خبرگزارى ها زده تا با حجم بالاى حوادث اينگونه بهتر آشنا شويم. توجه به اين معضل و يافتن راهى براى حل آن از اهميت فراوانى برخوردار است.
برخورد با متخلفان
افزايش ارزش افزوده زمين و مسكن در شهرهاى بزرگى چون تهران خواه ناخواه پاى سرمايه گذاران متعدد را به بخش زمين و مسكن باز كرده است. اگر اين نكته را به عنوان يكى از نتايج محتمل اين افزايش ارزش افزوده بدانيم، آنگاه ناچار از پذيرش اين نكته هستيم كه در ميان اين سرمايه گذاران هم كسانى پيدا مى شوند كه براى دستيابى هر چه سريعتر به سود خويش آنگونه كه بايد و شايد به روش هاى اصولى در حين ساخت و ساز اهميت نمى دهند. چندى پيش سازمان بازرسى شهردارى تهران با صدور اطلاعيه اى خطاب به مالك يا مالكانى كه نسبت به گودبردارى ملك خود به شكل غيراصولى اقدام و آن را به حال خود رها مى كنند، چنين هشدار داد: «به استناد تبصره ذيل بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهردارى و طى مراحل قانونى، اين گودبردارى ها توسط شهردارى پر مى شود.»
دراين اطلاعيه آمده بود: «اخذ چنين تصميمى به دليل پيشگيرى از اتفاقات ناگوار و خطرات احتمالى جانى و مالى در رابطه با گودبردارى هاى موصوف خواهد بود. گودبردارى هايى كه به حال خود رها مى شوند و اقدامات لازم ايمنى در آنها صورت نمى گيرد و ساخت و ساز هم در آنها يا با تأخير يا هرگز انجام نمى شود، پس از شناسايى توسط شهردارى، به منظور رفع خطر، پر مى شود. بديهى است مسئوليت عواقب ناشى از خطرات احتمالى جانى و مالى بر عهد مالك يا مالكان خواهد بود.»
در گزارش منتشر شده از سوى سازمان پيشگيرى و مديريت بحران شهر تهران به چند مورد از علايم خطرناك بودن گود اشاره شده، بررسى ها و احتياط هاى همه جانبه بيشتر در اين زمينه يك ضرورت عنوان شده است. ضعيف و يا حساس بودن ساختمان مجاور يكى از اين موارد است كه درباره آن چنين نوشته شده است: «مواردى نظير عدم وجود اسكلت، ضعيف بودن ملات ديوارها و علائم ضعف اجرايى ساختمان، وجود ترك و شكستگى يا نشست و شكم دادگى ديوارها، از اين جمله اند. وجود ديوار مشترك بين ساختمان مورد نظر براى تخريب و ساختمان مجاور آن نيز غالباً مى تواند منبع ايجاد مشكل باشد. در پاره اى موارد ساختمان مجاور داراى ارزش تاريخى و فرهنگى بوده و هر گونه نشست مى تواند باعث خسارات جبران ناپذير به آن شود. در بعضى موارد ديوار مجاور به ساختمان مورد نظر براى تخريب تكيه داده است و با انجام تخريب ممكن است بدون هرگونه خاكبردارى ساختمان مجاور ريزش كند.» اين گزارش مى افزايد: «ضعيف بودن ساختمان مجاور تنها دردسرها و بررسى ها و احتياط هاى لازم از طرف صاحب كار و افرادى كه در مراحل مختلف طرح و اجراى ساختمان كار مى كنند را بيشتر مى كند و هيچ عذرى براى خراب شدن آن به دست نمى دهد. به عبارت ديگر در دادگاه هايى كه براى رسيدگى به تخريب ساختمان هاى مجاور در اثر فعاليت هاى ساختمانى انجام مى شود، مسئول اجراى ساختمان نمى تواند به بهانه اينكه ساختمان مجاور، خود ضعيف بوده از زير مسئوليت هاى ريزش و خرابى ايجاد شده شانه خالى كند و جواب قاضى در اين گونه موارد اين است كه شما بايد به تناسب ضعف ساختمان مجاور اقدامات حفاظتى و احتياطى بيشترى به كار مى بستيد.»
در كنار اين موارد مى توان به عميق بودن گود نيز اشاره كرد كه يكى ديگر از خطرات موجود در اين زمينه محسوب مى شود: «معمولاً هرچه عمق گود بيشتر شود خطر بيشترى كاركنان و ساختمان هاى مجاور را تهديد مى كند. در سال هاى اخير با افزايش تراكم ساختمانى، نياز به پاركينگ و انبارى و سطوح مشاع ديگر افزايش يافته و باعث افزايش تعداد طبقات زيرزمين شده است. بايد توجه شود كه با افزايش عمق گود، خطر ريزش آن به مراتب افزايش مى يابد و اگر در گذشته مى شد كه در گودهاى كم عمق بدون بررسى هاى همه جانبه و طرح هاى مهندسى دقيق، تنها با عقد قراردادى با مباشر ماشين آلات خاكبردارى و با حضور چند كارگر و بنا اقدام به گودبردارى نمود، اكنون با افزايش عمق گودها و افزايش ارزش ساختمان ها و تأسيسات مجاور، گودبردارى غيرفنى بسيار خطرناك بوده و خسارات جانى و مالى جبران ناپذيرى را در پى دارد.»