[داوود پنهانى ]
هر باركه بيمارى به سراغ ما مى آيد، نگرانى از ناراحتى هاى ناشى از بيمارى وجود ما را در بر مى گيرد. فرقى نمى كند بيمارى يك سرماخوردگى ساده هم كه باشد انسان را گرفتار مى كند. چنين است كه بسته به نوع بيمارى هر كدام از ما در لحظاتى كه مريض مى شويم به جست وجوى راهى براى درمان آن مى افتيم. راه حل منطقى اين است كه با مراجعه به موقع به پزشك خود را تحت درمان قرار دهيم و از گسترش آن بيمارى در بدن خويش جلوگيرى كنيم. اين راه حل ساده اما مورد پذيرش بسيارى قرار نمى گيرد. بى توجهى به عواقب بيمارى در مورد بيمارى هاى به ظاهر ساده اى چون سرما خوردگى و يا سردرد ها بيشتر است. چنين است كه افراد متعدد خود براى خويش نقش پزشك را ايفا كرده و با مصرف بى رويه داروهايى كه پزشك براى آنها تشخيص نداده به دنبال درمان خويش مى افتند. درمانى كه مى تواند به دليل ناآشنايى بيماران با مصرف درست دارو خطراتى هم به دنبال داشته باشد.
چنين اشتباهى فقط به كشورما اختصاص ندارد. چندى پيش خبرگزارى ها به نقل از پزشكان اداره دارو و غذاى امريكا اعلام كردند كه محققان اين اداره درخواست كردند از فروش بدون نسخه داروهاى سرماخوردگى و سرفه براى كودكان جلوگيرى شود.
به گزارش خبرگزارى رويترز از نيويورك ، پزشكان مى گويند مصرف بى رويه اين داروها براى كودكان و نوجوانان عوارض جانبى به همراه دارد. پزشكان مى گويند اين داروها به خصوص براى كودكان چهار تا شش ساله خطرناك است.
افزايش بى رويه مصرف دارو بدون نسخه پزشك از سوى بسيارى از افراد در حالى رخ مى دهد كه به گفته پژوهشگران تحقيقات نشان مى دهد مصرف زياد و خودسرانه دارو احتمال بروز خودكشى را افزايش مى دهد.
اين در حالى است كه تاكنون تصور مى شد تنها مصرف خودسرانه داروهاى اعصاب موجب بروز برخى رفتارها در افراد مى شود اما تحقيقات اخير نشان داده مصرف انواع داروها مى تواند عوارضى مانند بروز رفتارهاى ناهنجار و خودكشى را به دنبال داشته باشد. به گزارش خبرگزارى ها چنانچه هر گونه دارويى به مقدار زياد و بدون تجويز پزشك مصرف شود مى تواند منجر به تغيير رفتار و بروز رفتارهاى ناهنجار در افراد شود.
به گفته محققان در اين ميان مى توان به داروهايى نظير داروهاى آسم، صرع، داروهاى ترك سيگار و حتى برخى داروهاى كم ضرر ديگر اشاره كرد.
البته كمپانى هاى دارويى معتقدند كه اين موارد عموميت ندارد، اما با توجه به اينكه برخى بيماران با مصرف اين گونه داروها دست به اقدامات غير طبيعى و حتى خودكشى زده اند بهتر است قبل از مصرف هر گونه دارويى با پزشك متخصص مشورت شود.
اين پژوهشگران معتقدند كه بهتر است افراد سعى نكنند كه به هر طريقى و بدون تجويز پزشك داروها را تهيه و مصرف كنند زيرا برخى از داروها تنها به دليل بى ضرر بودنشان نيست كه در داروخانه ها توزيع مى شود و نياز به نسخه كتبى ندارند.
نتايج يك تحقيق ديگر در كانادا نيز نشان دهنده ابعاد ديگرى از اثرات سوء مصرف دارو است. نتايج اين تحقيقات نشان مى دهد كه مصرف زياد داروهاى سوء هاضمه خطر بروز پوكى استخوان را در پى دارد. پژوهشگران كانادايى هشدار دادند مصرف داروهاى سوء هاضمه و ترش كردگى خطر ابتلا به پوكى استخوان را افزايش مى دهد. به گفته اين پژوهشگران؛ هم اكنون ميليون ها نفر در سراسر جهان از اين داروها براى درمان سوء هاضمه و سوزش سردل استفاده مى كنند.
اين تحقيقات نشان داده است افرادى كه به طور منظم براى مدت پنج سال از اين داروها استفاده مى كنند، ۴۴ درصد بيشتر در معرض خطر شكستگى هاى استخوان لگن قرار دارند. دانشمندان دانشگاه مانيتوبا تصور مى كنند كه اين داروها ممكن است مانع از جذب كلسيم توسط بدن شود در حالى كه جذب كلسيم براى داشتن استخوان هاى سالم و محكم ضرورى است.
آمارها حاكى از آن است كه از هر سه زن يك نفر و از هر ۱۲ مرد يك نفر به پوكى استخوان مبتلا مى شود.
هشدار پزشكان
سوء مصرف دارو، مصرف بى رويه و بدون نسخه پزشك در كشور ما نيز رواج دارد.همه ما در ميان اطرافيان خود كسانى را ديده ايم كه با هر سر دردى كه به سراغشان مى آيد چگونه به سراغ دارو هاى مسكن رفته و به شكلى بى رويه و بدون اجازه پزشك از اين دارو ها استفاده مى كنند.
دكتر «سيد حميد خويى» عضو هيأت علمى دانشكده داروسازى دانشگاه علوم پزشكى تهران و رئيس انجمن علمى داروسازان ايران نسبت به مصرف خودسرانه و مداوم ضد دردهاى مخدر دار به خصوص فرآورده هاى كدئين دار كه به ميزان زيادى در كشور مورد استفاده قرار مى گيرند هشدار داده و مى گويد: «مصرف مداوم اين داروها ضمن ايجاد وابستگى و اعتياد فيزيكى و روانى ايجاد تحمل مى كند به اين صورت كه اثر ضد دردى آنها كاهش مى يابد و فرد براى تسكين درد مجبور مى شود ميزان مصرف را بالا ببرد كه متعاقب آن اثرات سمى بيشترى از دارو در بدن باقى مى ماند.»
وى مى افزايد: « در كشور ما فرآورده هاى كدئين دار در شمار داروهاى نسخه اى هستند و با نسخه پزشك بايد مورد مصرف قرار گيرند و مردم بهتر است داروسازان و داروخانه ها را به منظور خريد غير نسخه اى اين داروها تحت فشار قرار ندهند.»
رئيس انجمن علمى داروسازان ايران مى گويد: «مصرف فرآورده هاى كدئين دار از جمله آسپرين كدئين و استامينوفن كدئين كه به هنگام ضرورت كوتاه مدت و تحت نظر پزشك است جاى نگرانى ندارد و بيمار مى تواند در مدت تعيين شده توسط پزشك به مصرف دارو ادامه دهد. »
دكتر خويى با بيان اينكه ميزان مصرف ضد دردهاى كدئين دار بستگى به نوع و شدت درد و طول دوره درمان تجويز شده توسط پزشك دارد، ادامه مى دهد: «در يك بيمار مبتلا به سرطان ممكن است بنا بر توصيه پزشك بيمار مجاز به مصرف روزانه ۳تا ۴ مسكن كدئين دار باشد اما در مورد يك بيمارى ساده بيمار به منظور تسكين درد تا حد امكان بايد سعى كند از استامينوفن هاى ساده و غير كدئينى استفاده كند.»
همچنين« اميرحسين قاضى زاده» عضو كميسيون بهداشت و درمان مجلس شوراى اسلامى نيز با بيان اين كه متأسفانه در كشور مصرف دارو ساماندهى نشده است، مى گويد: «تجويز نادرست پزشكان و سرانه بالاى مصرف دارو در كشور از يك سو و از طرف ديگر كم كردن عرضه دارو توسط كارخانجات بازار را نا امن مى كند.»
دكتر« رهبر مژدهى آذر» عضو شوراى عالى داروخانه هاى ايران نيز سوء مصرف دارو در كشور را ناشى از مشكلاتى دانست كه به مردم تحميل شده است. وى مى گويد: «اگر به موضوع يك بعدى نگاه كنيم، سوء مصرف دارو در كشور وجود دارد اما لازم است كه اين موضوع ريشه يابى شود.»
وى، وجود سوء مصرف دارو در كشور را ناشى از مسائل حاشيه اى دانسته و مى افزايد: «درصدى از مردم به دليل نداشتن دفترچه بيمه و براى اينكه از هزينه هاى درمان بكاهند، خودسرانه به داروخانه ها مراجعه كرده و داروى خود را تهيه مى كنند.»
«مژدهى آذر» به عنوان مثال از كارگران ساختمانى به عنوان قشر ديگرى از جمعيت فاقد دفترچه بيمه درمانى در كشور نام برده و ادامه مى دهد: « عده اى هستند كه دفترچه بيمه دارند اما با توجه به خدمات ضعيفى كه سازمان هاى بيمه گر ارائه مى دهند، قيد استفاده از دفترچه را مى زنند.»
وى همچنين به افرادى اشاره كرده كه قادر نيستند سهم بيمه خود را بپردازند و مى گويد: «در مجموع تعداد زيادى از مردم، به دلايلى كه ما براى آنها ايجاد كرده ايم، دچار سوء مصرف دارو هستند.در حال حاضر شرايط كارى به گونه اى نيست كه داروخانه ها و پزشكان از مراجعه بيماران، اقناع شوند. در نتيجه داروخانه ها تبديل به دارو فروشى شده اند. در حالى كه وظيفه داروخانه چيزى فراتر از تحويل دارو به مراجعان است.»
چندى پيش خبرگزارى ها به نقل از دكتر «سيدرضا مرتضوى» دبير علمى كنفرانس ADR و استاديار دانشگاه علوم پزشكى و خدمات بهداشتى و درمانى استان قزوين به آمار و اطلاعاتى در زمينه ميزان مصرف خودسرانه دارو در كشور اشاره كردند. به گفته وى بيش از ۴۰ درصد مردم خودسرانه و بدون مشورت با پزشك يا داروساز دارو مصرف مى كنند.
وى افزوده بود: «تمام داروها داراى عوارض جانبى سمى هستند و مصرف آنها بايد با تجويز پزشك و يا مشورت با داروساز يا مسئول داروخانه ها انجام شود. هيچ داروى بدون عارضه در دنيا نداريم، البته ميزان عوارض بسته به وضعيت جسمى، مقدار مصرف و طول مدت مصرف متغير است، ولى برخى داروها اثرات جانبى و عوارض سمى خود را در مصرف مداوم نشان مى دهند. عوارض برخى از داروها مشخص است، ولى برخى از داروها پس از عرضه در بازار مصرف به مرور عوارض آن مشخص مى شود.»
وى افزود: «سال گذشته ۱۲ قلم از داروهايى كه در ميان داروهاى مصرفى از عوارض جانبى شديدى برخوردار بودند از فهرست داروهاى مصرفى حذف شدند به عنوان مثال داروى ترفنادين يك داروى ضدحساسيت بود و براى رفع آبريزش بينى نيز از سوى پزشكان تجويز مى شد، ولى اطلاعات به دست آمده نشان داد كه مصرف اين دارو ناراحتى قلبى شديدى را به همراه دارد.»
مرتضوى توضيح داد: «برخى از داروها نيز داراى عوارض جانبى بالايى هستند، ولى مصرف آنها محدود است و پزشكان با توجه به تخصص شان در موارد خاص اقدام به تجويز مى كنند در نتيجه مردم نبايد به صورت خودسرانه دارو مصرف كنند.»به گفته وى يكى از مشكلات موجود در مصرف دارو مصرف خودسرانه است، به طورى كه بر اساس تحقيقات انجام شده بيش از ۴۰ درصد مردم به صورت خودسرانه دارو مصرف مى كنند.
استاديار دانشگاه علوم پزشكى و خدمات بهداشتى و درمانى استان قزوين با اشاره به داروهاى OTC گفته بود: «داروخانه ها اجازه دارند، يك سرى از داروها را بدون نسخه پزشك نيز در اختيار بيماران قرار دهند كه اين داروها در اصطلاح OTC ناميده مى شود. اين داروها تنها در بيمارى هاى سبك استفاده مى شود، ولى مصرف اين دسته از داروها نيز بايد با راهنمايى داروساز داروخانه باشد تا مصرف كننده از عوارض سوء آن آگاه شود.»
مرتضوى عنوان داشت:« ۴۵ تا ۵۰ قلم داروى ژنريك OTC داريم كه بر اساس نام هاى تجارى مختلف تا ۷۰۰ قلم را شامل مى شود و مصرف آنها بايد با راهنمايى داروساز داروخانه باشد. مصرف اين داروها ممكن است سبب خواب آلودگى شود و يا در برخى سنين و يا در برخى افراد با شرايط مختلف عوارض خاصى را به دنبال داشته باشد كه با راهنمايى داروساز داروخانه اين عوارض را مى توان تا حد زيادى كاهش داد.»