[صادق دهقان ]
ايران به رغم داشتن منابع غنى سنگ هاى قيمتى و سابقه درخشان در زمينه گوهر شناسى، سهم اندكى از گردش مالى ۶۰۰ ميليارد دلار سنگ هاى قيمتى در دنيا دارد.
ايران از نظر برخوردارى از منابع و معادن سنگ هاى نيمه قيمتى و قيمتى در رده كشورهاى ثروتمند جهان محسوب مى شود اما بسيارى از معادن سنگ هاى قيمتى ما در كشور يا بطور كلى شناسايى نشده و يا تاكنون بهره بردارى مطلوبى از آنها به عمل نيامده است.
در حال حاضر ارزآورى صنعت سنگ هاى قيمتى به گونه اى است كه اقتصاد بسيارى از كشورهاى متمول دنيا به آن وابستگى دارد و چنانچه در كشور به اين بخش توجه شود اين صنعت مى تواند بخشى از وابستگى ما را به نفت از بين برده و سود سرشارى نصيب كشور سازد.«محمد جواد پيش بين» دبير كميته تدوين استاندارد ملى سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى با اشاره به درآمد بالاى برخى كشور ها از صنعت سنگ هاى قيمتى مى گويد: در حال حاضر درآمد كشور تايلند از اين صنعت سالانه رقمى معادل ۲۰ ميليارد دلار است. كشور هند نيز رقمى در همين حدود از توليد سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى درآمد دارد.
پيش بين، سابقه تاريخى ايرانيان را در زمينه گوهرشناسى يادآور شده و مى گويد: ايرانيان سرآمد اين علم در جهان بودند بطورى كه برخى خاستگاه علم گوهرشناسى را منطقه طوس و سرزمين ايران مى دانند و كشور هند نيز در زمينه گوهر شناسى متأثر از ايران بوده است. دانشمندان ايرانى نيز نظير ابن سينا، جابربن حيان و ابوريحان بيرونى بطور مفصل در كتاب هاى خود به موضوع كانى ها و سنگ هاى قيمتى پرداخته اند و اين نشانگر اهميت موضوع گوهرشناسى و سنگ هاى قيمتى در ايران بوده است. با توجه به سابقه كشور در زمينه توليد سنگ هاى قيمتى و درآمد سرشار اين بخش بايد سياستگذارى توسعه و اشتغالزايى كشور به سمت سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى و كلاً به سوى صنعت جواهرات حركت كند.
پيش بين با اشاره به اين كه در سال هاى اخير حركت هايى به اين سمت آغاز شده، عنوان مى كند: تاكنون دو خوشه صنعت طلا و جواهر در دو شهر مشهد و اصفهان مصوب شده است. همچنين با وجود تفكر توسعه خوشه اى در صنعت طلا و جواهر در سال هاى آينده شاهد توسعه اين صنعت در كشور باشيم. دبير كميته تدوين استاندارد ملى سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى، با اشاره به اين كه ايجاد اشتغال در اين صنعت بسيار مقرون به صرفه است، مى گويد: براى ايجاد اشتغال براى هر نفر در اين بخش نيازمند حداكثر فضايى در حد دو در دو متر مربع و سرمايه اى در حدود پنج تا شش ميليون تومان است. اين در حالى است كه راه اندازى يك كارگاه و يا يك كارخانه كوچك كه قادر باشد براى ۱۰ نفر ايجاد اشتغال كند ۵۰۰ تا ۶۰۰ ميليون تومان نياز دارد يعنى به ازاى هر نفر بايد حدود ۵۰ ميليون سرمايه گذارى شود. ولى سرمايه گذارى براى صنعت سنگ هاى قيمتى بسيار كمتر است.
عامل توسعه خوشه صنعتى جواهرات مشهد، با اشاره به گسترده بودن معادن سنگ هاى قيمتى در كشور، مى گويد: معادن سنگ هاى قيمتى در گوشه و كنار كشور وجود دارد ولى استراتژى مشخص براى اكتشاف و توليد سنگ ها در كشور نداريم. ظاهراً پروژه اى به نام اكتشاف سراسرى سنگ هاى قيمتى در سازمان زمين شناسى در دست انجام است ولى از نتيجه آن اطلاعى در دست نيست و از سويى بيشتر آن نيز بر روى معادن و نقاط شناخته شده متمركز است.
وى خاطرنشان مى كند: بايد كل كشور تحت پوشش پتانسيل يابى اوليه سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى قرار بگيرد تا بدرستى و بطور كامل معادن اين گونه سنگ ها در كشور شناسايى شده و مورد بهره بردارى قرار بگيرد. به گفته پيش بين فيروزه، انواع عقيق، گارنت هاى زيبا، آكوآمارين، زنوليت ها و كوارتز هاى زيبا از جمله معادن سنگ هاى قيمتى شناسايى شده در ايران به شمار مى روند. تراش سنگ هاى قيمتى در حال حاضر در دنيا از جمله حرفه هايى است كه ارزش افزوده زيادى ايجاد مى كند و بسيارى از كشورها صدها برابر ارزش سنگ هاى قيمتى را از تراش آنها به دست مى آورند. در كشور ما به دليل سرمايه گذارى اندك و بى اطلاعى سرمايه گذاران، استفاده چندانى از منابع و معادن شناسايى شده نمى شود و تاكنون چندان به مقوله پردازش و تراش سنگ هاى قيمتى اهميت داده نمى شده بطورى كه جدا از سنگ هايى كه به صورت خام از كشور خارج مى شود بعضاً سنگ هاى تراشيده شده ما نيز در ديگر كشورها از نو تراشيده و با چند برابر قيمت، صادرات مجدد مى شود.
فرآورى سنگ هاى قيمتى در كشور در سطح كم و به صورت انفرادى و سنتى انجام مى شود و كارخانه هاى فرآورى سنگ قيمتى به معنى تجارى و پيشرفته آن در كشور فعاليت چندانى ندارند.
وى در اين باره توضيح مى دهد: ما در كشور به جز در توليد فيروزه و عقيق در زمينه توليد و تراش سنگ هاى قيمتى فعاليت قابل ذكرى نداريم. باقى سنگ هاى قيمتى يا به طور كلى در كشور ما تراشيده نمى شود و يا اين كار به صورت جزئى و پراكنده انجام مى شود. تراش عقيق و فيروزه هم از ديرباز به دليل اعتقادات مذهبى در كشور انجام مى شود.
وى به فعاليت هاى آموزشى در زمينه تراش سنگ هاى قيمتى در كشور اشاره مى كند: در سال هاى اخير در مشهد با همكارى سازمان ميراث فرهنگى(حوزه معاونت صنايع دستى) استان، كارگاه هاى تراش سنگ راه اندازى كرديم و ۵۰ نفر نيز تاكنون آموزش داده شده اند. مدت زمان اين آموزش ها بر اساس استاندارد صنايع دستى ۳۰۰ ساعت در نظر گرفته شده است. وى از آموزش تراش سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى به زندانيان استان خراسان رضوى خبر مى دهد: ما در زندان شهر مشهد كارگاه تراش سنگ داير كرده ايم و كارگاه نيز در زندان نيشابور بزودى راه اندازى خواهد شد.
وى مى افزايد: براى نخستين بار در كشور به همت سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى و آموزش و پرورش استان خراسان رضوى، هنرستان تراش سنگ هاى قيمتى در شهرستان نيشابور راه اندازى شده است. مدرس سنگ تراشى دانشكده علمى و كاربردى صنايع و معادن مشهد مى گويد: همچنين براى اولين بار رشته تراش سنگ هاى قيمتى در مقطع كاردانى در دانشگاه جامع علمى و كاربردى صنايع و معادن مشهد راه اندازى شده كه ترم نخست آموزش هنرجويان به اتمام رسيده است. تراش سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى در كشور به صورت كاملاً سنتى است كه با اين اقدامات سعى داريم اين كار با روش استاندارد در كشور انجام شود. بخشى از وسايل مورد استفاده ما نيز با روش استاندارد، در داخل كشور توليد مى شود و بخشى نيز از ابزار خارجى كپى بردارى شده است.
كميته تدوين استاندارد ملى سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى متشكل از كارشناسان برجسته سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى از سراسر كشور است كه بر اساس وظايف تعريف شده مكلف هستند كار استاندارد سازى شناخت سنگ ها، درجه بندى سنگ هاى قيمتى و سپس شناسايى و ارزيابى سنگ در مراحل بعدى را انجام دهند. پيش بين در اين مورد توضيح مى دهد: ما براى شناخت سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى در ايران روش استانداردى در كشور نداريم در حالى كه مؤسسه هاى گوهرشناسى در دنيا با روش همگن اين گونه سنگ ها را شناسايى مى كنند. در سال هاى اخير مؤسسه هاى جواهرشناسى در تهران و مشهد براى رسيدن به يك زبان مشترك در زمينه شناخت سنگ ها تلاش هايى انجام داده اند ولى با اين وجود نياز به يك استاندارد ملى براى شناخت سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى امرى ضرورى است.
دبير كميته تدوين استاندارد ملى سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى مى گويد: ما در حال حاضر در حال نوشتن روش هاى آزمايش و شناسايى سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى هستيم و بعد از آن استاندارد درجه بندى و سپس استانداردهاى تك تك سنگ ها مشخص خواهد شد. در اين بخش بيشتر به استاندارد هاى سنگ هاى گرانبها تر نظير برليان، ياقوت و الماس خواهيم پرداخت. پيش بين، طرح تدوين استاندارد ملى سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى را در اصل همگن سازى روش شناخت سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى عنوان مى كند: ما پس از تدوين اين طرح به استانداردى خواهيم رسيد كه بر اساس آن مى توان در مورد كيفيت و ارزش سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى نظر داد.
وى از اتمام طرح استاندارد ملى سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى تا سه ماه آينده خبر مى دهد: تأثير اين استاندارد بر شناسايى سنگ هاى باكيفيت بستگى به ابزار كنترلى و نظارتى خواهد داشت. وى در مورد صادرات سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى كشور توضيح مى دهد: آمار صادرات ما در اين زمينه به طور دقيق و تفكيك شده در گمرك مشخص نيست و تنها صادرات فيروزه در اين آمار وجود دارد.
پيش بين با اشاره به اين كه نيشابور مركز توليد فيروزه در ايران است، تصريح مى كند: معدن نيشابور در سال ۲۵ تا ۳۰ تن سنگ حاوى فيروزه توليد مى كند كه ۱۰ تا ۱۵ درصد آن فيروزه است و ۸۰ تا ۸۵ درصد از اين ميزان فيروزه خالص صادر مى شود. صادرات ديگر سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى قابل ذكر نيست.
در مورد صادرات سنگ هاى قيمتى به صورت خام نيز تا آنجا كه به صادرات از مبادى رسمى و قانونى مربوط مى شود به ميزان جزئى سنگ خام عقيق و فيروزه خلاصه مى شود. فيروزه ايران به لحاظ كيفيت در دنيا برترين است و گرانترين فيروزه دنيا محسوب مى شود. البته فيروزه در ديگر كشورها نظير چين و امريكا نيز توليد مى شود كه بخش زيادى از بازار كشور ما را هم در برگرفته است.
همچنين بيشتر فيروزه ما به كشور هاى مالزى، سنگاپور، اندونزى و كشورهاى حوزه خليج فارس صادر مى شود. با توجه به اين كه تا پيش از اين، كيفيت تراش ما بر روى سنگ هاى فيروزه چندان مطلوب نبوده، توليدات فيروزه ما گهگاه پس از صادرات مجدداً مورد تراش قرار مى گرفته است. اما درحال حاضر تلاش هايى صورت گرفته تا با راه اندازى هنرستان، كارگاه هاى تراش و استفاده از علم روز اين نقيصه برطرف شود. البته درباره مزاياى ديگر صنعت تراش سنگ هاى قيمتى و نيمه قيمتى نسبت به صنايع ديگر نيز گفتنى است كه اين صنعت به حمل و نقل وابستگى ندارد، انرژى كمى نياز دارد و ارزش افزوده آن بالاست. به علاوه قيمت سنگ هاى معمول قيمتى و نيمه قيمتى پس از تراش تا ۱۰۰ برابر افزايش مى يابد و ارزش افزوده ايجاد مى كند كه البته افزوده برخى ديگر از سنگ ها، حتى بيش از اين ميزان است.