[على فرج زاده]

متن عربى قرآن نخستين بار در فاصله سال هاى ۱۵۰۳ تا ۱۵۲۳ ميلادى به وسيله «پاگانينى» در ونيز به چاپ رسيد(دايرة المعارف فارسى) اما هنوز جوهر چاپ پاگانينى خشك نشده بود كه كليه نسخه هاى آن به دستور پاپ«آنجلا نووو» به دليل تعصبات دينى جمع آورى و نابود شد. پاپ تصور مى كرد با اين كار خواهد توانست جلوى نفوذ قرآن را بگيرد اما نمى دانست كه روزى در اوج تمدن غربى قرآن به پرفروش ترين كتاب تبديل خواهد شد.
براساس آمارهاى منتشر شده قرآن پس از حوادث ۱۱ سپتامبر به يكى از پرفروش ترين كتاب ها تبديل شده است، البته اين موضوع مى تواند دلايل متعددى از جمله كنجكاوى مردم اروپا براى بيشتر دانستن از محتواى قرآن داشته باشد اما اين موضوع تنافى و تضادى با لزوم پرداختن و اهميت بيشتر به مقوله چاپ و ارتقاى وضعيت شكلى قرآن ندارد و مسئوليت بيشتر ناشران مسلمان در شرايط كنونى را به آنان گوشزد مى كند.
چاپ قرآن در گذر زمان
ظاهرا قرآن به شكل مصحف براى نخستين بار در دوره حكومت عثمان(خليفه سوم) در چند نسخه(۵ يا ۶) نوشته شد و به پنج يا شش بلاد عمده مسلمانان ارسال شد و به عنوان منبع اصلى و معتبر براى بهره مندى مسلمانان از آيات الهى تبديل شد. البته اين نسخه ها يا بر اثر آتش سوزى از بين رفتند و يا به سرنوشت نامعلومى دچار شدند و كسى از آن ها خبرى ندارد و اين گذشت تا زمانى كه صنعت چاپ پا به عرصه وجود نهاد، هنوز ساليان درازى از ظهور صنعت چاپ توسط گوتنبرگ در سال ۱۴۳۹ ميلادى نگذشته بود كه در آغاز رواج صنعت چاپ، متن عربى قرآن نيز براى نخستين بار در جهان چاپ شد.
گفته شده است، قرآن كريم در سال ۱۴۹۹ميلادى به چاپ رسيده است، عده اى نيز بر اين باورند كه در سال ،۱۵۰۳ ۱۵۰۸ و يا در سال ۱۵۴۳ ميلادى نخستين قرآن به چاپ رسيد(دكتر صبحى صالح چاپ اولين قرآن را در سال ۱۵۳۰ ميلادى مى داند)‎/
پس از آن در سال ۱۱۰۴ هجرى، مطابق با ۱۶۹۲ ميلادى، «هنكلمان» در شهر«هامبورگ» به چاپ قرآن همت گذاشت. پس از وى در سال ۱۱۰۸ هجرى مطابق با ۱۶۹۶ ميلادى«ماراكى» در شهر«پادوا» به چاپ قرآن دست زد. در سال ۱۲۰۰ هجرى مطابق با۱۷۸۵ ميلادى، «مولا عثمان» در«سن پترزبورگ» روسيه قرآن را به چاپ رساند و اين اولين چاپ اسلامى قرآن بود. نظير اين قرآن نيز در«قازان» به چاپ رسيد. «فلوگل» در سال ۱۸۳۶ ميلادى در شهر«لايپزيك» به چاپى مخصوص از قرآن دست زد. اين چاپ از قرآن به علت املاى ساده آن با استقبال بى نظير اروپائيان روبه رو شد. اما مانند ديگر چاپ هاى اروپايى در جهان اسلام، توفيقى به دست نياورد.
در اين زمان در هند نيز قرآن چاپ و منتشر شد، اما قواعد نگارش عثمانى در آن رعايت نشد، بلكه بر اساس قواعد رسم املايى جديد به چاپ رسيد. به دنبال آن از سال ۱۲۹۴ هجرى، مطابق با ۱۸۷۷ ميلادى، تركيه به چاپ هاى مختلفى از قرآن دست زد كه در نهايت زيبايى و استوارى قرارداشت.
روسيه تزارى و چاپ قرآن
در سال ۱۳۲۳ هجرى، مطابق با ۱۹۰۵ ميلادى، روسيه تزارى به چاپ قرآنى به خط كوفى و در حجمى بزرگ همت گماشت، كه تصور مى رفت يكى از مصحف هاى اوليه عثمانى است. اين قرآن خالى از نقطه و علايم فتحه و كسره بود. چند ورق از آن افتاده و آخر آن نيز ناقص بود. قرآن مذكور در سمرقند پيدا شد و در اختيار كتابخانه سلطنتى در سن پترزبورگ قرار داشت و انستيتوى آثار در«تاشكند» آن را با همان حجم اصلى و خصوصيات ديگر در پنجاه نسخه فتوگرافى كرده و به مهم ترين دانشگاه هاى كشورهاى اسلامى هديه كرد كه نسخه اى از اين قرآن نيز در كتابخانه دانشگاه تهران(با شماره ۱۴۴۰۳) موجود است.
بالاخره در سال هاى اخير، در زمينه چاپ قرآن اقدام بسيار جالبى در جهان اسلام انجام پذيرفت و در سال ۱۳۴۲ هجرى قمرى، مطابق با ۱۹۲۳ ميلادى، چاپ بسيار زيبا، دقيق و آراسته اى از قرآن زير نظر اساتيد دانشگاه الازهر مصر و با تأييد نمايندگان ملك فؤاد اول، منتشر شد. نگارش و ضبط كلمات در اين مصحف مطابق قرائت «عاصم »به روايت «حفص» است، جهان اسلام اين مصحف را به عنوان نسخه معتبر قبول كرده است و هم اكنون در هر سال ميليون ها نسخه از اين مصحف به چاپ مى رسد.»(سايت مركز جهانى آل البيت(ع))
در سال ۱۳۷۰ هجرى، مطابق با ،۱۹۵۰ كشور عراق نيزبه چاپ نفيسى از قرآن دست زد. همچنين قرآن ديگرى از خطاطان سورى به نام«عثمان طه» رواج يافت. اين قرآن در كشورهاى سوريه، عربستان، ايران، لبنان و ديگر كشورهاى اسلامى چاپ شد.از ويژگى هاى مهم اين چاپ؛ تنظيم آيات در صفحه، تقسيم منظم حزب ها و جزء هاى سى گانه قرآن است.
چاپ قرآن در ايران
اولين دولت اسلامى كه به چاپ قرآن اقدام كرد و اقدام آن با موفقيت روبه رو شد، «ايران» بود كه در سال۱۸۲۸ ميلادى به صورت دو چاپ سنگى زيبا و منقح در شهر «تهران»، تهيه شد. اين چاپ ها كه در حجمى بزرگ ارائه شده و داراى ترجمه در ذيل هر سطر بود، داراى فهرست هاى متعددى بود. دومين نسخه چهار سال بعد به سال ۱۲۴۸ هجرى، مطابق با ۱۸۳۲ ميلادى در شهر «تبريز» به چاپ رسيد.( جلالى نائينى در تاريخ جم قرآن ۱۲۴۲ را تاريخ چاپ قرآن در تبريز مى داند.)
روند چاپ قرآن پس از انقلاب
پيشينه صنعت چاپ در ايران حداكثر ۲۰۰ سال است و ابتدا چاپخانه ها به صورت سربى فعاليت مى كردند تا اينكه چاپ سنگى آغار به كار كرد و نخستين كتابى نيز كه توسط چاپ سنگى به طبع رسيد قرآنى است كه در تاريخ ۱۲۵۰ هجرى قمرى به چاپ رسيده است.
به نظر مى رسد صنعت چاپ در ايران بر خلاف كشورهاى اروپايى، از ابتدا به دلايلى غيراقتصادى بوده است و اين روند هم تا حدى هم اكنون به ويژه در حوزه قرآن وجود دارد اگر چه پس از انقلاب كارهايى در اين زمينه صورت گرفته است كه با گذشته قابل قياس نيست؛ قبل از انقلاب سالانه صدها هزار قرآن به زيور طبع آراسته مى شد (كه البته تعداد آن ها بعيد است به يك ميليون مجلد برسد) اما براساس آخرين گفته وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى، «هم اكنون در آستانه چاپ ۱۰ ميليون نسخه در سال هستيم و اين رقم با امكاناتى كه براى چاپخانه هاى قرآنى در حال ايجاد است قابل افزايش است».
همچنين در حال حاضر بيش از ۶۰۰ ناشر، قرآن كريم چاپ مى كنند و البته اين در حالى است كه كيفيت چاپ قرآن با قبل از انقلاب اصلاً قابل مقايسه نيست و شايد بتوان گفت تنها قرآنى كه قبل از انقلاب با كيفيت خوبى چاپ شد، (سال ۱۳۴۴) «قرآن پهلوى» بود كه آن هم به طور عمده با اغراض سياسى دربار همراه بود تا وجهه مطلوبى از شاه ايجاد كند و تبليغات گسترده خبرى رسانه هاى داخلى و پخش گسترده آن از رسانه هاى خارجى همچنين اجبار برخى از وعاظ به تبليغ درباره قرآن پهلوى، اين نكته را تأييد مى كند. قرآنى كه از روى يكى از نسخه هاى ممتاز و خطى نفيس قرآن كه به خط استاد احمد نيريزى در كتابخانه سلطنتى موجود بود انتخاب شد؛ اين نسخه از نظر تذهيب، حاشيه سازى و طلاكارى در نهايت نفاست و از نظر نگارش خط نسخ، شاهكارى به حساب مى آمد و اين قرآن از نظر بى غلط بودن بر ساير قرآن هاى چاپ شده در كشورهاى اسلامى امتياز داشت.(مقاله علماى اسلام و چاپ قرآن از طرف شاه، به قلم بادر)
در دوره كنونى و با گذشت اين مدت، هم اكنون صدها چاپخانه قرآن در قم و شهرهاى ديگر كشور به چاپ قرآن مى پردازند اما در اين ميان چاپخانه بزرگ قم با عنوان اسوه كه زير نظر سازمان اوقاف و امور خيريه فعاليت دارد، چاپخانه آستان قدس رضوى و بزرگترين چاپخانه شرق كشور مهمترين مراكزى هستند كه به چاپ قرآن مى پردازند.

[مهدى فرجى]
هيچ پديده و موضوعى در تاريخ خلقت مهمتر از قرآن نيست و نخواهد بود، از اين رو شايسته است روزى با عنوان «روز ملى قرآن» و يا در افقى وسيع تر روز«جهانى قرآن» نامگذارى شود تا شايد كمترين دين به ساحت مقدس قرآن كريم به عنوان نعمت و رحمت الهى و هبه خداوندى به نوع بشر ادا شود.
گرايش روزافزون مردم دنيا به قرآن و اهانت هاى ساليان اخير نسبت به قرآن، اين ضرورت را دوچندان مى كند؛ طرح چنين موضوعى و پرداختن به آن در قالب هاى مختلف علاوه بر آنكه مى تواند توجه همگان را به قرآن جلب كند موجب اتحاد بيشتر مسلمانان مى شود و مهمتر از آن براى مسلمانان كشورهاى غير اسلامى كه بعضاً در برخى از كشورها به علت اعتقاداتشان تحت فشار هستند. فرصتى خواهد بود براى ابراز وجود بيشتر و دفاع از مبانى لايتغير اين كتاب الهى. البته قرآن همان گونه كه خود مى فرمايد «رحمت للعالمين» است و براى قشر و مذهب و آئينى خاص نيست و براى هر كس كه هدايت بطلبد راه گشا است بنابراين چنين روزى مى تواند بسترى براى آشنايى بيشتر حتى كفار و غير مسلمانان با اين كتاب الهى را فراهم كند.
يكى از دلايل گرايش روزافزون مردم دنيا به ويژه ملت هاى اروپايى در چند سال اخير به قرآن علاقه مندى آنان به بيشتر دانستن از قرآن است چون تاكنون اگر چيزى هم درباره قرآن عنوان شده بيشتر به ابعاد جنگ و جهاد و نه مهر و محبت قرآن پرداخته است و بيش از آنكه مطالبى سره در اختيار آنان قرار گيرد ناسره را مخلوط داشته است؛ نامگذارى چنين روزى فرصتى است تا حتى غير مسلمانان تشنه حقيقت بيش از پيش با آخرين كلام الهى آشنا شوند.
اگر به تقويم ملى كشورها نگاه كنيم در هر يك از آن ها بسته به نوع كشور براى هر پديده و موضوع مهمى روزى يا هفته اى تعريف شده است كه در كشور ما هم كم نيست موضوعاتى مانند تبليغ و اطلاع رسانى دينى، روز بزرگداشت حافظ، روز طبيعت و ده ها عنوان ديگر كه براى آنان روز ملى و يا جهانى تعريف شده است.
انتشار و توزيع ترجمه هاى قرآن به زبان هاى مختلف به بهانه چنين روزى، برپايى مسابقات هنرى در رشته هاى گوناگون با موضوع قرآن، از فيلم و داستان كوتاه گرفته تا كاريكاتور و نقاشى و ‎/‎/.، برپايى همايش هاى مختلف قرآنى، مناظره مستشرقين و دانشمندان مسلمان در حوزه علوم قرآنى و با موضوعات گوناگون قرآنى از جمله اعتبار و سنديت قرآن (تحريف ناپذيرى) و ده ها موضوع ديگر از جمله كارهاى اندكى است كه مى تواند به شناساندن بيشتر قرآن كمك كند و تبليغات منفى بسيارى را كه اين روزها عليه اسلام و قرآن به راه افتاده است، خنثى كند. همچنين است طراحى، تدوين و اجراى برنامه هاى ملى و بين المللى با شاخصه فرامذهبى.
البته در كنار همه اين فوايد و ضرورت ها براى نامگذارى روزى با عنوان مذكور، نبايد از يك نكته به عنوان نقطه آسيب غفلت كرد و آن اينكه اگر بستر و زيرساخت هاى لازم بويژه اطلاع رسانى مناسب در اين زمينه صورت نگيرد نامگذارى روز ملى و يا جهانى قرآن تنها جنبه سمبليك به خود مى گيرد و از پرداختن به مسائل عميق تر و تأثيرگذارتر باز مى ماند البته پرداختن نمادين يكى از اهداف اين نامگذارى است اما ماندن در اين حد و سطح به هيچ وجه هدف مبتكر آن نيست.
نكته آخر اينكه پيگيرى روز ملى قرآن در داخل و روز جهانى قرآن در مجامع جهانى مانند آنچه درباره مولانا و هفته فرهنگى ايران در سازمان ملل رخ مى دهد در صورت رسيدن به نتيجه مى تواند منجر به توليد صد ها طرح گوناگون و جديد قرآنى شود كه برخى از آن ها در ذهن نگارنده اين سطور وجود دارد ضمن آنكه تأكيد صدچندان اين نكته هم لازم است كه تأثيرگذارى چنين روزى چه در داخل و چه در خارج مستلزم همدلى ميان همه نهادهاى قرآنى، فرهنگى و دست اندركار است.

[حجت الاسلام والمسلمين محسن قرائتى‎/ بخش سوم و پايانى]
قرآن در فرمان به جهاد هم عدالت را مدّ نظر دارد؛ حضرت على(ع) هم مى گويد براى قصاص ابن ملجم، او يك ضربه زده شما هم فقط يك ضربه بزنيد. مثل امريكا نباشيد كه مى گويد چون دو تا برج از من خراب شد، من كل افغانستان را مى گيرم. قرآن براى امريكا هم پيام دارد. گيريم كه يك فرقه كج انديشى آمدند و برج هاى دوقولوى شما را منهدم كردند، شما هم حداكثر مقابله به مثل كنيد؛ چرا به خاطرش دو تا كشور را اشغال مى كنيد

بايد راه بيفتيم
بايد خود مراجع راه بيفتند. آيت الله وحيد چهارشنبه ها درس تفسير مى گويند، اما چرا حالا بعد از هشتاد سال و چرا اين قدر محدود من اين را خدمتشان گفتم.
خوب است يك جورى بشود اين طلبه هايى كه به درس خارج رهبر معظم انقلاب مى روند- و بيشترشان شاغل هستند؛ امام جماعت، مسئول عقيدتى سياسى، قاضى و.‎/‎/- اگر دو روز درس خارج مى خوانند، يك روز در هفته هم درس قرآن و نهج البلاغه بخوانند. البته ظاهرا در ابتداى درس خارج آقا، نكات تفسيرى و حديثى گفته مى شود كه خوب است، اما مى تواند گسترده تر بشود.
اگر همه با هم- رهبرى، مراجع، مردم و مسئولان- كار كنيم، درست مى شود. قاضى ها آيات حقوقى را ببينند و صدها آيه و هزاران نكته حقوقى را كه در قرآن هست مطالعه و تدبر كنند. بالاخره كارهاى حقوقى مردم با قضات است. آيات جبهه و جنگ را روحانيان عقيدتى سياسى و پادگان ها ببينند و تفسيرش را خوب بلد باشند. دست كم هر كسى آن آياتى را كه در راستاى شغل و تخصصش هست، خوب بلد باشد.
در قرآن خيلى نكته ها هست. در تشبيه ها و مثل هايش، در قصه هايش و.‎/‎/ تا همين حالا من حدود ۱۵۰۰ نكته از سوره يوسف گيرم آمده است. در سوره كوثر كه يك سطر بيشتر نيست، بيش از ۹۰ نكته پيدا كرده ام؛ غير از بسم الله. انرژى هسته اى فقط در طبيعت نيست.
در قرآن هم هست؛ بايد كشفش كرد. بسيج مى خواهد و اراده و توفيق و قصد قربت.
اميدواريم گذشته ما را خدا بيامرزد و توفيق جبران بدهد. همه با هم بسيج شويم براى تدبر در قرآن. تدبر گامى باشد براى عمل و عمل، گامى براى اين كه متخلق بشويم به اخلاق قرآن.