كارشناسان از طرح تحول اقتصادى با عنوان جراحى اقتصاد ايران ياد مى كنند. يكى از اعضاى مهمى كه در اين طرح بايد مورد عمل جراحى قرار گيرد، سازمان گمرك است. گمرك به واسطه نقش مهمى كه در فرآيند تجارت و در نهايت اقتصاد كشور دارد، اهميت بسيار زيادى پيدا مى كند. براين اساس چگونگى كاركردن سيستم گمركى كشور و روان سازى آن امرى لازم و ضرورى است. از سال ها پيش كارشناسان اقتصادى بر لزوم تغيير و تحول بنيادين در گمرك تأكيد و اصرار مى ورزيدند چرا كه آنها به اين يقين رسيده اند كه بخش اعظمى از مشكلات فعلى اقتصاد ايران به دليل بيمارى سيستم گمركى آن است.
با مطرح شدن طرح تحول اقتصادى، لزوم تحول در گمرك يكبار ديگر مطرح شد و آن را به عنوان يكى از هفت محور اين طرح قرار داد. تحول در گمرك كه ابعاد بسيار گسترده اى دارد خود در هشت پروژه واحد و ۳۰ زير برنامه تعريف و در حال اجراست. با محمدرضا نادرى معاون امور گمركى گمرك ايران به گفت وگو نشستيم تا شايد اين گفت وگوى ۲/۵ ساعته بخشى از نياز هاى اين سيستم را به تحول نشان دهد.
يكى از محورهاى طرح تحول اقتصادى گمرك است. براى تأثيرگذارى در طرح تحول نيازمند تحول در گمرك هستيم. براى انجام اين تحول چه برنامه هايى داريد
براساس دستور رئيس جمهور ۷ سازمان در طرح تحول اقتصادى مؤثر است كه يكى از اين سازمان ها گمرك است. از اين رو گمرك موظف شد كه برنامه هايى را كه باعث تحول در گمرك و اقتصاد و تجارت مى شود را ارائه كند. بنابراين گمرك برنامه هاى خود را در قالب ۶ فصل كه شامل ۳۰ زير برنامه است در كارگروه طرح تحول ارائه كرد و پس از مذاكرات ۸ برنامه براى اجرايى شدن اين برنامه ها تعيين شد. استقرار سيستم آسيكوداى جهانى، راه اندازى سيستم ارزش، تجهيز مبادى ورودى و خروجى به وسايل كنترلى پيشرفته، تصويب لايحه قانون امور گمركى، طرح آمايش گمرك، ايجاد گمركات اختصاصى، ايجاد پنجره واحد و ارتقاى سلامت ادارى، ۸ پروژه اى بود كه براى گمرك تعريف شد. براى اجرايى شدن اين پروژه ها در هر بخش اقدامات لازم در گمرك آغاز شده است.
در مورد پروژه اول يعنى استقرار سيستم آسيكوداى جهانى چه اقداماتى انجام شده است
در حال حاضر تنها يك كشور آسيايى اين سيستم را راه اندازى كرده است و چهار كشور ديگر متقاضى راه اندازى آن هستند. اين سيستم قابليت ها و مزاياى بسيارى دارد. آنچه در دستور كار ما قرار دارد، استقرار سيستم آسيكودا در چهار فاز است. در فاز اول ارتباط همزمان گمركات ترانزيتى كشور با يكديگر است كه اين ارتباط هم با ستاد و هم بين گمركات مرزى مبدأ و مقصد برقرار خواهد شد. اجراى اين فاز سرعت، دقت و سلامت امور گمركى را افزايش خواهد داد. فازهاى بعدى نيز پس از تكميل فاز يك به ترتيب اجرا مى شود.
اجراى فاز يك در چه مرحله اى است با نمايندگان دفتر عمران سازمان ملل متحد در اين خصوص مذاكراتى انجام شده است. به دليل حجم بالاى اين پروژه مسئولان آنكتاد نيز بر انجام مرحله اى اين پروژه اصرار داشتند. از اين رو به دليل اهميت و حجم زياد عمليات در گمركات ترانزيتى، اجراى اين سيستم در اين گمركات مد نظر قرار گرفت كه در صورت تأمين اعتبارات مورد نياز تا يك ماه آينده فاز اول عملياتى خواهد شد.
فازهاى بعدى اين پروژه شامل چه اقداماتى مى شود فازهاى بعدى شامل ارتباط بين سازمانى دستگاه هاى مرتبط، ارتباط با بانك ها و بيمه ها و در نهايت آنلاين شدن تمام گمركات كشور و ارتباط آنها با ستاد مى شود كه درواقع تحقق دولت الكترونيك در بخش تجارت محسوب مى شود.
زمان بندى شما براى اجراى تمام اين فازها و دستيابى به سيستم آسيكودا چقدر است
همه چيز بستگى به اعتبارات تخصيص يافته دارد. بدون اعتبار اين كار قابل اجرا نيست. در صورت وجود اعتبارات كافى گمرك آمادگى دارد با همكارى دفتر عمران سازمان ملل متحد سيستم آسيكودا را تا پايان سال جارى راه اندازى كند. در حال حاضر بخش هايى كه نيازمند اعتبار نيست در حال انجام است و مذاكراتى با دستگاه هاى همجوار و ذيربط انجام شده است.
با توجه به اين كه بخشى از اين پروژه در ساير سازمان هاست، آيا آنها همكارى مناسبى داشته اند بله، همكارى خوبى داشته اند چرا كه به نوعى استقرار اين سيستم به نفع آنها نيز هست.
سيستم ارزش براساس وب دومين پروژه تحول در گمرك است. در اين مورد بيشتر توضيح دهيد.
هم اكنون آرشيو دواير ارزش گمركات محدود به سوابق ترخيص همان گمرك است و چون امكان ارتباط آنلاين با ستاد وجود ندارد، ممكن است موضوع ارزش گذارى كالاها با وقفه و احتمالاً براساس سلايق شخصى تعيين شود. از اين رو استقرار سيستم ارزش براساس وب اين امكان را به گمركات مى دهد كه از آرشيو تمام گمركات كشور استفاده كنند. از سوى ديگر دفتر تعيين ارزش بر روند ارزش گذارى نظارت خواهد داشت تا در صورت وجود مغايرت يا اشتباه، موضوع اصلاح شود. راه اندازى اين سيستم به طور قطع باعث افزايش سرعت در ارزش گذارى و ترخيص كالاها مى شود.
اين سيستم در چه مرحله اى است
در حال حاضر ۱۵ گمرك كه حدود ۹۴ درصد سهم ارزشى ترخيص كالاهاى وارداتى را برعهده دارند در دستور كار قرار گرفته است. اجراى اين سيستم در اين گمركات به ۱۵۰ ميليون تومان اعتبار نياز دارد. چنانچه اعتبار يادشده تأمين شود با فاصله كوتاهى اين سيستم به صورت آزمايشى در يكى از گمركات مرزى راه اندازى و سپس در ۱۴ گمرك ديگر دنبال مى شود. در صورتى كه اعتبار بيشترى به اين امر اختصاص پيدا كند مى توان تمام گمركاتى كه به سيستم آسيكودا مجهز هستند كه شامل ۷۱ گمرك مى شود را به اين سيستم مجهز كرد.
علت راه اندازى مجدد دواير ارزش چه بود جمع آورى دواير ارزش با هدف تسهيل در امر ترخيص انجام شد ولى با توجه به حل نشدن مشكل، اكثر مديران گمركات خواستار احياى دواير ارزش شدند چرا كه اين كار باعث غنى شدن آرشيو گمركات در بحث ارزش گذارى مى شود. از سوى ديگر با راه اندازى سيستم ارزش براساس وب عملاً نقش دواير ارزش كمرنگ و اين سيستم جايگزين دواير ارزش خواهد شد.
يكى از علل اصلى وقفه در ترخيص كالا، مجهز نبودن گمركات به وسايل پيشرفته كنترلى است كه به عنوان يكى از ۸ پروژه گمركى به آن اشاره شد. براى رفع اين نقص چه اقدامى شده است
تقريباً تمام كشورهاى پيشرفته دنيا در جهت سرعت و دقت از اين ابزار استفاده مى كنند. حجم كالاهاى وارداتى و صادراتى كشور در سال گذشته در حدود ۸۳ ميليون تن بوده است. از نظر ارزشى نيز بيش از ۷۰ ميليارد دلار شده است. از سوى ديگر تعداد نيروى انسانى شاغل درگمرك نسبت به دوران قبل از انقلاب كاهش داشته است در حالى كه حجم عمليات گمركى پس از انقلاب چند برابر دوره قبل است. در حال حاضر حجم صادرات نسبت به قبل از انقلاب از نظر وزنى بيش از ۱۰ برابر شده است. در بخش واردات نيز ميزان افزايش به همين شكل است.
براين اساس انجام امور گمركى با ابزار و لوازم سنتى كارى دشوار و زمانبر است. استفاده از ابزار كنترل پيشرفته با افزايش وقت و سرعت اين مشكل را حل مى كند. خوشبختانه در يك سال اخير تمهيداتى انديشيده شده است كه بخش خصوصى در زمينه خريد و بهره بردارى از دستگاه هاى xray در مبادى ورودى گمرك با استفاده از تسهيلات حساب ذخيره ارزى فعال شود. گمرك نيز آمادگى دارد تا با بخش خصوصى قرارداد لازم را براى كنترل و بازرسى منعقد كند. اين موضوع مورد موافقت رئيس جمهور و وزير اقتصاد نيز قرار گرفته است.
به اين ترتيب بخش كنترل و نظارت در گمرك برون سپارى خواهد شد
بله، ما از حضور بخش خصوصى در اين بخش استقبال مى كنيم و تسهيلات لازم را در اختيار آنها قرار مى دهيم. البته در حال حاضر ۳ دستگاه xray در گمركات سرخس، دوغارون و بندر شهيد رجايى در حال نصب است ولى با توجه به گستردگى مبادى ورودى و خروجى كافى نيست.
در حال حاضر چند گمرك مجهز به xray است بيشتر به دنبال نصب اين دستگاه در گمركات ترانزيتى كشور هستيم. علاوه بر ۳ گمركى كه ذكر شد دو گمرك بازرگان و آستارا نيز مجهز به xray است.
براى خريد و وارد كردن دستگاه هاى xray مشكلى وجود ندارد
نه، خوشبختانه در اين زمينه مشكلى وجود ندارد و اگر اعتبار لازم تخصيص داده شود به راحتى مى توان اين دستگاه را وارد كرد.
در مورد چهارمين پروژه تحول يعنى تصويب قانون امور گمركى جديد توضيح دهيد.
در ۹ سال قبل برحسب ضروريات، تشخيص داده شد كه قانون امور گمركى مصوب سال ،۱۳۵۰ پاسخگوى نيازهاى فعلى نيست چرا كه مفاهيمى در حال حاضر وجود دارد كه در قانون امور گمركى وجود ندارد.
از سوى ديگر لايحه اى كه براى اصلاح قانون امور گمركى به مجلس ارائه شده بود ايراداتى داشت كه از سوى برخى از دستگاه هاى مرتبط اعلام شده بود. يكى از اين ايرادات اين بود كه لايحه تقديمى بيشتر جنبه آئين نامه اى دارد تا قانونى، به همين علت بايد بخش آئين نامه از قانون جدا شود تا روند طولانى تصويب آن در مجلس به حداقل زمان كاهش يابد.
علت پس گرفتن اين لايحه از مجلس همين مسئله بود علت عمده آن همين موضوع بود. پس از مطرح شدن موضوع در شوراى راهبردى تحول اقتصادى نيز بر تفكيك آئين نامه ها از قانون تأكيد شد. براين اساس براى رفع نيازهاى فعلى از محتواى قانون امور گمركى قبلى استفاده خواهد شد و بخشى نيز به آن اضافه مى شود. براى انجام اين كار كارگروهى در گمرك تشكيل شده است كه هفته اى دو جلسه تشكيل مى دهد. همچنين فراخوانى هم به دستگاه هاى مرتبط ارسال شده تا نظرات خود را اعلام كنند.
اين كارگروه متشكل از چه كسانى است
اين كارگروه با عضويت معاون امور گمركى و تمام مديران ستادى گمرك و يكى از بازنشستگان گمرك كه تسلط بسيار زيادى در بحث قانون گمركى دارد، تشكيل شده است.
اين كارگروه تاكنون چه نتايجى داشته است اين كارگروه ۲۱ تعريف جديد به لايحه قبلى اضافه كرده است. علاوه بر آن ، مواردى از كنوانسيون كيوتو كه در قانون كاربرد زيادى دارد به آن افزوده شده است. همچنين تاكنون در حدود ۷۰ درصد لايحه قبلى جايگاه آئين نامه اى پيدا كرده و از قانون جدا شده است.
نتيجه نهايى چه زمانى به دولت ارائه مى شود برنامه ما اين است كه تا پايان آبان ماه جمع بندى نهايى لايحه را انجام دهيم ولى با توجه به اينكه نظرات ساير دستگاه هاى مرتبط نيز بايد در لايحه لحاظ شود امكان دارد زمان بيشترى بگيرد.
با اين حساب لايحه جديد امور گمركى حجم بسيار كمترى پيدا مى كند
قانون امور گمركى سال ۱۳۵۰ در مجموع ۴۵۷ آئين نامه و قانون دارد كه تمام آن در حكم قانون است كه با استخراج آئين نامه ها قطعاً حجم قانونى آن بسيار كاهش مى يابد.
طرح آمايش گمركات چگونه اجرايى مى شود در حال حاضر در ۱۱ گمرك طرح سلكتيويتى يا انتخاب مسير اظهارنامه، اجرا مى شود كه از اين گمركات ۹۴ درصد حجمى و ۸۹ درصد ارزشى كالاهاى وارداتى ترخيص مى شود. 6 درصد سهم حجمى و ۱۱ درصد سهم ارزشى باقيمانده از ۱۴۹ گمرك ديگر ترخيص مى شود. در بخش صادرات نيز تنها از ۸ گمرك كشور كه مجهز به طرح سلكتيويتى صادراتى هستند به لحاظ وزنى ۶۴ درصد و از نظر ارزشى ۵۴ درصد كالاهاى صادراتى را ترخيص مى كنند. يعنى ۱۵۲ گمرك ديگر سهم شان كمتر از ۴۰ درصد در بخش وزنى و كمتر از ۵۰ درصد از نظر ارزشى است. براين اساس و در مقايسه با ساير كشورهايى كه حجم مبادلات آنها بعضاً تا ۱۰ برابر كشور ماست، تعداد گمركات آنها يك سوم تعداد گمركات ايران است. تعداد زياد گمركات در ايران به لحاظ تخصصى بودن آن نيروى زيادى از گمرك مى گيرد. اجراى طرح آمايش در گمرك اين فرصت را به ما مى دهد كه از نيروهاى موجود بيشترين بهره را ببريم. براى مثال عملكرد يكى از گمركات در بازارچه مرزى در ۵ ماهه سال جارى حجم وارداتش حدود ۱۵۰ تن و حجم وارداتش تنها 140 تن بوده است. در حالى كه چند نيروى متخصص و تجهيزات بسيار صرف اين گمرك شده است. از اين رو بايد نسبت به حذف گمركاتى كه ضرورتى براى ادامه كار ندارند و تقويت گمركات اصلى كشور بررسى و اقدام لازم صورت گيرد.
اين بررسى در چه مرحله اى است
بررسى ها در اين خصوص انجام شده است ولى باز هم نياز به بررسى بيشترى دارد. بررسى هاى اوليه كه انجام مى شود به كارگروه تحول در گمرك ارجاع و در صورت تصويب به دولت ارائه خواهد شد.
از ۱۶۰ گمرك موجود چند درصد، حذف خواهد شد
هرچند نتيجه نهايى اين اقدام به بررسى هاى بيشترى نياز دارد ولى با مشاهده عملكرد گمركات مشخص مى شود كه درحدود ۵۰ درصد آنها توجيه ادامه فعاليت ندارند.
براى ايجاد تعادل ميان نيروهاى گمرك، چرا از فرايند انتقال كاركنان استفاده نمى كنيد
براساس ماده ۱۴۶ قانون برنامه چهارم انتقال كارمند دولت از يك شهر به شهر ديگر بدون رضايت وى ممنوع است ولى با پيگيرى هايى كه انجام شده قرار است گمرك نيز مانند وزارت دفاع از اين قانون مستثنى شود.
ايجاد گمركات اختصاصى در چه مرحله اى قرار دارد به دليل اين كه تنوع كالاهاى وارداتى و صادراتى زياد شده است. ايجاد گمركات تخصصى ضرورت دارد. در حدود ۷۰درصد كالاهاى وارداتى به مجوز ساير دستگاه ها نياز دارد. از اين رو از سازمان هاى ذيربط درخواست كرديم براى افزايش سرعت ترخيص در مبادى ورودى مستقر شوند. اما به دليل محدوديت نيروهاى متخصص و اعتبارات اين دستگاه ها اعلام شد تنها راه محدودكردن گمركات در ورودكالاهاى خاص است. بر اين اساس براى جلوگيرى از اعمال سليقه شخصى، يكنواختى عمل، افزايش دانش شغلى و همكارى ساير دستگاه ها فرايند تخصصى كردن گمركات در كالاهاى خاص با حساسيت بالا دنبال شد و اولين گمرك تخصصى براى واردات سيگار در هشت گمرك راه اندازى شد. همچنين براى واردات تجهيزات پزشكى نيز گمركات تخصصى تعريف شده كه به زودى راه اندازى خواهد شد. در مراحل بعدى نيز ساير كالاهاى حساس در دستور كار قرار دارد.
در مجموع چند گمرك اختصاصى راه اندازى خواهد شد با بررسى هاى به عمل آمده در بخش كالاهاى صادراتى ۱۴گمرك اختصاصى و در بخش كالاهاى وارداتى ۸ گمرك اختصاصى پيش بينى شده است. البته بنا به ضروريات تعداد گمركات اختصاص يافته به يك كالا ممكن است كاهش يا افزايش پيدا كند يا كالاهاى ديگرى صاحب گمرك اختصاصى شود.
طرح پنجره واحد شامل چه مواردى مى شود همان طورى كه گفته شد حدود ۷۰ درصد كالاهاى وارداتى نيازمند بيش از يك مجوز است. براى صدور مجوز ترخيص يك كالا كه توسط دستگاه هاى مختلف ارائه مى شود گاهاً فرايند بسيار طولانى طى مى شود كه اين امر در نهايت باعث وقفه در كار تجارت كشور مى شود.
براين اساس گمرك با مذاكراتى كه با دستگاه هاى همجوار انجام داده قرار براين شده است تا با تعريف يك نرم افزار واحد امكان دسترسى گمرك به مجوزهاى صادره از سوى ساير دستگاه ها ايجاد شود و همچنين كاربران نيز به اين سيستم دسترسى پيدا كنند. اگر اين پروژه به درستى اجرا شود ديگر نيازى به مراجعه حضورى از سوى صاحبان كالا وجود ندارد و به نوعى گمرك الكترونيك محقق مى شود.
فكر مى كنيد گمرك الكترونيك كى محقق شود بخشى از اين كار به اعتبارات بستگى دارد. اما در بخش هايى كه اعتبار نقش اساسى ندارد گمرك آمادگى كامل دارد تا زمينه هاى تحقق اين پروژه را فراهم كند.
به نظر مى رسد براى حل مشكل اخذ چندين مجوز براى يك كالا ، فرماندهى واحد يا هماهنگ كننده واحد بين دستگاه هاى ذيربط ضرورى باشد آيا در اين خصوص اقدامى انجام شده است
واژه فرماندهى گمرك در ترخيص كالا را رئيس جمهور در شوراى راهبردى و تحول اقتصادى به كار برد. ايشان معتقد است كه هماهنگ كننده نهايى در بحث ترخيص بايد گمرك باشد. در همين ارتباط با همكارى چند دستگاه همجوار قرار شده است كه براى واحدهاى توليدى بزرگ كشور تسهيلاتى درنظر گرفته شود. بدين صورت كه كالاى وارداتى پس از طى مراحل اوليه ترخيص و دستگاه هاى همجوار در محل واحد توليدى بازرسى و نظارت خود را انجام دهند. اگر اين كار انجام شود تأثير بسيار زيادى در سرعت ترخيص و همچنين افزايش توان رقابتى واحدهاى توليدى خواهد داشت.
يكى ديگر از موضوعاتى كه همواره در گمرك مطرح بوده ، بحث سلامت ادارى است، براى ارتقاى اين موضوع چه تمهيداتى انديشيده شده است
در گزارشى كه درخصوص وضعيت گمرك به رئيس جمهور ارائه شد، ايشان نيز بر رسيدگى به وضعيت كاركنان گمرك تأكيد كرد. بعضاً در نقاطى به جز گمرك هيچ دستگاه دولتى ديگرى حضور ندارد و كاركنان از كمترين امكانات برخوردارند. افزايش درآمد كاركنان گمرك علاوه بر افزايش انگيزه شغلى سلامت ادارى را نيز ارتقا مى دهد.
بحث اختصاص نيم درصد از حقوق گمركى به گمرك درچه مرحله اى است
خوشبختانه پس از ارائه لايحه آن از سوى دولت به مجلس كميسيون هاى مربوطه با نگاه مثبتى كه داشتند آن را به تصويب رساندند و اميدوارم در صحن علنى مجلس نيز اين لايحه به تصويب برسد. چرا كه انجام اين كار علاوه بر افزايش درآمد كاركنان باعث تجهيز بيشتر گمركات نيز مى شود.
نرخ مؤثر تعرفه در كشور چقدر است
نرخ مؤثر تعرفه در سال گذشته حدود ۱۰/۶۵ درصد بوده است. يعنى حجم كالاهاى وارداتى ما بيش از ۴۸ ميليارد دلار و درآمد نقدى ما حدود ۴۹هزار ميليارد ريال بوده كه با احتساب ضمانتنامه هاى اخذ شده از سوى گمرك به ۵۳ هزار ميليارد ريال رسيده است.
در صورتى كه نرخ متوسط تعرفه حدود ۲۲درصد بوده است بسيارى از معافيت هايى كه براى مناطق آزاد و محروم اعمال مى شود باعث كاهش اين نرخ مى شود. براى مثال در خرمشهر ۲۰ درصد براى منطقه محروم و ۱۵ درصد براى منطقه آزاد بودن آن و در مجموع ۳۵ درصد از حقوق ورودى معاف است. سهم مناطق آزاد از واردات سالانه ۱/۵ ميليارد دلار است كه ۱۵ درصد آن ۲۲۵ ميليارد تومان مى شود.
همچنين معافيت فصلى برخى از اقدام وارداتى و قوانين خاص در تعيين نرخ مؤثر تعرفه تأثير دارند.
