[مهرى حقانى ]
در سال ۲۰۰۷نزديك به دويست گونه گياهى و جانورى به فهرست ۱۶ هزار و ۳۰۶ گونه در معرض خطر انقراض اضافه شده است. بنا بر اعلام اتحاديه جهانى طبيعت، از يك ميليون و نهصد هزار گونه شناخته شده درجهان ، ۴۱ هزارو ۴۱۵ گونه تحت مراقبت قرار گرفته اند.
در كل يك چهارم از پستانداران ، يك هشتم پرندگان ، يك سوم دوزيستان و ۷۰ درصد گونه هاى گياهى در معرض خطر انقراض قرار دارند ‎/
در مجموع ۷۸۵ گونه از بين رفته اند و ۶۵ گونه هم فقط در شرايط حفاظت شده ادامه حيات مى دهند.
شمار گونه هاى جانورى و گياهى روى زمين كاهش يافته و سرعت انقراض آنها به حدى زياد است كه مى توان گفت ششمين فاجعه انقراض بزرگ جانداران بر روى كره زمين در راه است. آخرين فاجعه انقراض بزرگ جانداران كره زمين ، انقراض نسل دايناسورها بوده است.
بدين ترتيب آهنگ كنونى روند انقراض ۱۰۰ هزار بار بيشتر از آهنگ متوسط آن در صدها ميليون سال پيش است.
اما انقراض تنها مختص حيوانات نيست. شايد پيش از آنكه حيات وحش ايران گونه هايى چون شير ايرانى و ببر مازندران را از دست دهد، انقراض گونه هاى گياهى نيز مطرح شده بود. اين انقراض، گستره اى از جنگلها، مراتع و گونه هاى نادر گياهى را در برمى گيرد. انقراض گونه هاى گياهى بويژه كاهش پوشش گياهى در سيلابهاى اخيرنمود بارزى داشت.
تنوع گونه هاى گياهى در ايران از مهمترين گنجينه هاى طبيعت جهان است متأسفانه به دلايلى مانند استفاده بى رويه از طبيعت و آلودگى محيط زيست، اين گونه ها در معرض نابودى يا كاهش توليد قرار دارند. سازمان حفاظت محيط زيست در بخش موزه تاريخ طبيعى داراى واحدى به نام هرباريوم است كه گونه هاى گياهى مناطق تحت حفاظت سازمان محيط زيست به صورت خشك شده نگهدارى مى شود و در حقيقت شناسنامه گياهى ايران است. يكى از كارشناسان اين موزه نخست به تنوع گياهى در ايران اشاره مى كند: «گياهان هم قابليت احيا دارند هم از بين رفتن. كشور ما تنوع اقليمى و جغرافيايى دارد در نتيجه اكوسيستمهاى طبيعى گوناگونى داريم. هم اكنون چيزى حدود ۸هزارگونه گياهى در ايران شناسايى شده كه احتمال مى رود، بيشتر هم باشد.
از ۸ هزار گونه گياهى۱۷۰۰گونه گياهى انحصارى ايران endemicهستند. به اين معنى كه تنها در سرزمين ايران مى رويند. اين گونه ها جمعيت هاى كوچكى دارند و مناطق كوچكى را اشغال مى كنند و آسيب پذيرى بيشترى هم دارند. از آنجا كه ايران در كمربند خشك جهان قرار دارد، تنوع گونه هاى درختى و درختچه اى كم است. از نظر شكل رويشى گونه هاى درختى، درختچه اى، بوته اى و علفى (چندساله) وجود دارد. بيشترگونه هاى گياهى در ايران گونه گياهان علفى هستند. گونه هاى بوته اى كمى بيشتر و درختى و درختچه اى كمتر هستند. چون شرايط اقليمى مناسب براى رشد گياهان در حد وسيعى نيست، انسان هم بشدت به بهره بردارى رويشگاه هاى جنگلى دست زده. ما هم اكنون ۱۲‎/۴ميليون هكتار جنگل و حداكثر ۹۰ميليون هكتار مرتع داريم ولى در گذشته سطح مراتع و جنگلها بيشتر بوده. در سال ۱۹۸۰ جنگلها ۱۸ميليون هكتار بوده كه هر روز كمتر مى شود. درست است كه توفان، سيل و زلزله باعث بر هم خوردن روابط زيستى در موجودات مى شود ولى از آنجا كه اين قبيل وقايع كم هستند در مقايسه با تخريب انسان ناچيز است. تبديل جنگلها به مراتع و مزارع كشاورزى، توسعه شهرى و جاده ها باعث كاهش اكوسيستم طبيعى مى شود. در اين رويشگاه ها تعداد زيادى گونه هاى گياهى است كه از بين مى رود و ذخاير ژنتيكى آنها دچار تغيير مى شود، انسان با كاشت واريته هاى پرمحصول و پربازده گونه هاى گياهى مى خواهد غذاى بيشترى براى جمعيت توليد كند. گذشته از آنكه براى افزايش محصول استفاده از كود و سموم وهمچنين آلودگى هاى محيطى باعث مى شود تا ذخاير ژنتيكى موجود در منطقه هم تغيير پيدا كنند.»
مهندس على رياحى توليدكننده اسانس هاى گياهى است درمورد برداشت بى رويه از گياهان مى گويد: «زمانى بود كه مردم ما گرايش زيادى به گياهان دارويى پيدا كردند و فكر كردند هر بيمارى بى درمانى به وسيله اين گياهان درمان خواهد شد. با تبليغات غيرموجه اى كه شد، شدت برداشت گياهان دارويى زياد شد و افرادى كه احساس مسؤوليت هم نداشتند وارد اين عرصه شدند. هم اكنون خيلى از گياهان از بين رفته اند حتى جنگلهاى گلستان درحال از بين رفتن است. به عنوان نمونه ، اعلام شده كه گياه رازك منقرض شده. اصل بايد بر اين باشد كه پرورش گياهان به عمل آيد تا از آفات و بيماريها هم جلوگيرى شود و بهترين نوع به دست بيايد. مراكز كنترلى هم تا حدى هست ولى به صورت كامل نيست مثل حفاظت جنگلها، تا وقتى مأمور هست اوضاع خوب است اما در نبود مأمور، شروع به برداشت مى كنند.»
با برداشت هاى بى رويه به مرور زمان ذخاير ژنتيكى گياهان نيز رو به كاهش و انقراض مى رود چنانكه منيژه خداياركارشناس گياه پزشكى مى گويد: « كشور ما و همينطور كشورهاى مجاور، موطن اصلى خيلى از گياهان زراعى و باغى بودند. مثلاً گندم، جو، چاودار، عدس، نخود، لوبيا و خيلى از سبزيجات و درختان ميوه از سرزمين ايران و كشورهاى مجاور منشأ گرفتند ولى به دليل روشهاى نادرست كشاورزى، ارقام تك محصولى و غيربومى، ذخاير ژنتيكى دچار زيان شديدى شدند. با از بين رفتن هرگونه، كل ذخيره ژنتيكى جهان دچار آسيب مى شود و براى به وجود آمدن يك گونه گياهى بايد تمام عمر كره زمين طى شود. كاربردهاى انسان از طبيعت گذشته از دخالت در ذخاير ژنتيكى و استفاده نامعقول از ساير ويژگى ها و منابع طبيعى هم بوده است مانند استفاده نادرست از چوب درختان براى الوار و صنايع دستى، داروهاى گياهى، صمغ ها و استحصال ها از منابع جنگلى و مرتعى، چراى بى رويه احشام و تعداد دام بيشتر از ظرفيت مراتع بويژه پيش از بذردهى گياه كه سيكل زندگى گياه از بين مى رود.»
از عوامل ديگرى كه موجب نقصان در ذخاير گياهى يك سرزمين مى شود، از بين رفتن تنوع زيستى است. خدايار تنوع زيستى را به سه جزء اصلى تنوع ژنتيكى، گونه اى و اكوسيستمى تقسيم مى كند: 1ـ تنوع ژنتيكى كه گوناگونى ژنها در داخل گونه ها ، جمعيتهاى مشخصى از يك گونه را دربرمى گيرد. 2ـ تنوع گونه اى كه فراوانى گونه ها در داخل يك منطقه را در برمى گيرد و غناى گونه اى را تعيين مى كند. 3ـ تنوع اكوسيستمى كه تنوع و گوناگونى در اكوسيستم يك منطقه مانند وجود دشت، كوهستان، تالاب و.‎/‎/ است. شالوده اصلى ثبات هر سيستمى تنوعى است كه در آن هست و در غير اين صورت آسيب پذير مى شود. تنوع زيستى تضمين كننده پايدارى اين سيستم است. از آنجا كه موجودات تأثير متقابل دارند هرگونه كاهش تنوع بر حيات ساير موجودات تأثير مى گذارد. براساس طبقه بندى اتحاديه جهانى حفاظت (iucn) گروه شاخص كه در مورد گياهان موجود در نظر گرفته مى شود تحت عنوان در معرض خطر انقراض، آسيب پذير و نادر است. هر سه حساسيت در مورد گياهان هم صدق مى كند.بيشتر گروه هاى درختى و درختچه اى در معرض خطر و انقراض نشاندهنده اين واقعيت است كه انقراض وجود دارد. انقراض و نابودى هرگونه فقط روى يك جمعيت اثر نمى گذارد. گونه آسيب به اجزاى يك سيستم طبيعى بر روى ساير اعضا اثر مى گذارد. گياهان از طريق ميان كنشهايى كه هست، نقش زيستى خود در چرخه مواد و انرژى را ايفا مى كند. هرگونه تداخل در يك سيستم حياتى مى تواند موجب به هم ريختن تعادل آن سيستم شود. نابودى يك گونه گياهى مى تواند روى كميت و كيفيت گياهان اثر بگذارد. كاهش پوشش و تنوع گياهى مى تواند بر روى جمعيت شكار و شكارچى اثر بگذارد همچنين بر روى فرسايش خاك، حاصلخيزى خاك، ذخاير آبهاى زيرزمينى و جذب آلاينده ها اثر بگذارد.
معادن ارزشمند تنها در زير خاك نيستند، پهنه گسترده ايران سرشار از معادن غنى گياهى برروى خاك است كه نه تنها ارزش صادراتى دارد بلكه منبع بالقوه اى براى تحقيقات علمى و پزشكى در مصارف داخلى است.