[كتايون جعفرى]
در هر ثانيه پنج نفر و در هر دقيقه يك كودك در دنيا نابينا مى شود و بدون مداخله جدى، آمار نابينايان تا سال ۲۰۲۰به ۷۵ميليون نفر افزايش مى يابد.
بنا به آمار سازمان بهداشت جهانى (WHO) در حال حاضر ۴۵ميليون نابينا در دنيا وجود دارد و هر سال يك تا دوميليون نفر به اين آمار افزوده مى شود.
اين درحالى است كه به طور متوسط، تخمين زده مى شود كه ۲‎/۵تا ۳درصد مردم دنيا معادل با ۱۲۰ ميليون نفر به تنبلى چشم دچارند.
بنا به آمار آمبليوپى نوعى اختلال در بينايى است كه بيش از يك ميليون ايرانى به آن گرفتارند.
تحقيقات پزشكى نشان مى دهدكه چشمان برخى كودكان، با آنكه سالم به نظر مى رسند اما از سلامتى و ديد كافى برخوردار نيستند. رشد و تكامل مركز بينايى در مغز از دوران جنينى تا حدود ده سالگى ادامه دارد ، اما حداكثر سرعت رشد آن تا سه سالگى است.
نتيجه تكامل دستگاه بينايى، در اين دوران ، ديد واضح و كامل است. در اين مدت، بخصوص در سه سال اول زندگى ، هر عاملى كه باعث اشكال ديد ، در يك يا هر دو چشم كودك شود ، رشد و تكامل دستگاه بينايى را متوقف مى سازد و در نتيجه باعث كاهش ميزان بينايى طفل مى شود. بنابراين، امكان دارد چشمى كه از نظر ظاهر كاملاً طبيعى است از بينايى كامل و طبيعى برخوردار نباشد.به اعتقاد پزشكان در صورتى كه اشكال ديد كودك ، قبل از پنج سالگى درمان شود ، حتى اگر چشم در اين مدت تنبل شده باشد با درمان ، بينايى كامل بدست مى آيد ‎/
پس از پنج سالگى ، هر چه درمان چشم تنبل بيشتر به عقب بيفتد ، احتمال به دست آوردن بينايى كامل كمتر مى شود. به طورى كه پس از هفت تا ده سالگى ، درمان هيچ تأثيرى در بينايى نخواهد داشت.
چشم هاى خاموش
آمبليوپى نوعى كاهش بينايى است كه هيچ نشان ارگانيك و واضحى در چشم و يا در راههاى عصبى بينايى از خود نشان نمى دهد شايد بتوان گفت در اين بيمارى نه پزشك چيزى مى بيند ونه بيمار. تنبلى چشم ها زمانى آغاز مى شود كه چشم در دوره كودكى ديد طبيعى پيدا نكند.
به نوشته دكتر روشنك وامقى: اين اختلال كه معمولاً در يك چشم ديده مى شود بدليل اشكالات مادرزادى در ساختمان چشم ، مانند آب مرواريد و پايين افتادگى پلك يا نداشتن عدسى بروز مى كند در اين حالت چشم تصوير واضحى از اشيا ندارد و بتدريج دچار تنبلى شود ‎/ در اين موارد بهترين درمان عمل جراحى است كه اگر پس از تولد تا سه ماهگى هر چه سريع تر صورت بگيرد نتيجه بهترى خواهد داشت اما پس از سه ماهگى نتيجه جراحى چندان رضايت بخش نخواهد بود.
در نزديك بينى، دور بينى و آستيگماتيسم، اگر ديد هر دو چشم بسيار كم باشد، هر دو چشم و اگر تفاوت ديد آنها زياد باشد، چشم ضعيف تر نمى تواند تصوير واضحى از اشيا دريافت كند و دچار تنبلى مى شود.
لوچى يا انحراف چشم نيز مى تواند باعث دوبينى شده در نتيجه تصوير واضحى روى شبكيه تشكيل نشود. بدين ترتيب مغز بتدريج براى حذف دو بينى، تصوير چشم منحرف را حذف كرده و تنبلى چشم ايجاد خواهد شد.واضح نبودن تصوير در چشم بيمار و بهتر بودن تصوير ايجاد شده در چشم سالم سبب مى شود تا مغز بين دو چشم، چشم سالم را براى ديدن انتخاب كند و در واقع مسير ارسال تصوير از چشم بيمار به مغز را مسدود و يا اصطلاحاً ديد چشم بيمار را «خاموش» كند.
سردردهاى چشمى
تنبلى چشم معمولاً در سنين زير ۶ سال ايجاد شده و اغلب توسط والدين، معلمان و يا پزشك كشف مى شود. در سنينى كه كودك قادر به بيان مشكلات خود است ممكن است از ضعف بينايى، خستگى چشم و يا سردرد شكايت داشته باشد. اما در اغلب موارد كودك شكايتى ندارد و ممكن است علايم بيمارى هاى مسبب تنبلى چشم نظير انحراف چشم و كدورت هاى مسير بينايى مثل آب مرواريد و كدورت قرنيه منجر به تشخيص شوند. ولى زمانى كه تنبلى چشم ناشى از عيوب انكسارى باشد تشخيص آن مشكل است زيرا كودكان به راحتى توسط چشم ديگر مى بينند و كمبود ديد در چشم بيمار را جبران مى كنند.
پيشگيرى و درمان
تنبلى چشم اگر بموقع تشخيص داده و درمان نشود فرد را از يك يا هر دو چشم بسيار كم بينا يا نابينا خواهد كرد. اما در صورتى كه در زمان مناسب تشخيص داده شود براحتى قابل درمان است.
درمان تنبلى چشم معمولاً به صورت بستن چشم سالم و وادار كردن مغز به ديدن با چشم تنبل است. اين درمان ممكن است هفته ها و يا حتى ماه ها طول بكشد كه البته چشم سالم بايد به تناوب باز شود. در مواردى كه تنبلى ناشى از عيوب انكسارى است تجويز عينك يا لنز سبب وضوح تصوير در چشم معيوب و درمان تنبلى خواهد شد. مواردى نيز كه تنبلى ناشى از انحراف چشم است با جراحى و اصلاح انحراف قابل درمان است.
براى جلوگيرى از تنبلى چشم، كودك بايد بعد از تولد در زايشگاه توسط متخصص كودكان و در سنين ۳ تا ۴ ماهگى و ۲ تا ۳ سالگى توسط چشم پزشك معاينه شود. تنها راه پيشگيرى از تنبلى چشم تشخيص بموقع عوامل ايجاد كننده آن است و چون بسيارى از اين عوامل براى خانواده ها ناشناخته است ، چشم همه كودكان بايد حداقل ۳ بار در۳ ماهگى ۲، تا ۳سالگى و ۵ تا ۶ سالگى قبل از دبستان معاينه شود.همچنين اگر كودكى انحراف چشم دارد، والدين بايد به محض تشخيص، او را نزد متخصص برده و تحت درمان قرار دهند.
گاهى اوقات مدت درمان چندسال است. در اين صورت والدين طفل بايد استقامت ، پشتكار و حوصله لازم را داشته باشند و از رفت و آمد نزد متخصص و ساير مشكلات جنبى آن خسته نشوند.
اگر متخصص توصيه كرد چشم كودك را ببنديد، طبق دستور او عمل كنيد و چشم كودك را كمتر يا بيشتر از زمان تعيين شده نبنديد.
طرحى براى بينايى
اين روز ها مهد هاى كودك وآمادگى هاى سراسر كشور منتظر ديدن همه چشم هايى هستند كه براى ديدن تنبلى مى كنند.
طرحى رايگان كه ۱۲ سال پى در پى براى چشم نورچشمى هاى ما آغاز مى شود.
بنا به آمار در راستاى اجراى برنامه پيشگيرى از تنبلى چشم در ۱۲سال گذشته در كشور، ۱۲ميليون و ۷۰۰هزار كودك ۳ تا ۶ ساله تحت پوشش اين برنامه قرار گرفتند كه از اين تعداد ۳۵۵هزار كودك با انواع اختلالات بينايى شناسايى شدند كه از اين تعداد، ۱۰۵هزار نفر آمبليوپ يا تنبلى چشم داشتند.
با اجراى برنامه پيشگيرى از تنبلى چشم، بسيارى از آسيب ها و بيمارى ها در زمينه چشم و تنبلى چشم شناسايى شده و با درمان بموقع آنها از بروز آسيب هاى جدى در بزرگسالى جلوگيرى مى شود.
سال گذشته به طور ميانگين ۷۵درصد كودكان ۴ تا ۶ ساله كشور تحت پوشش طرح غربالگرى تنبلى چشم قرار گرفتند و قرار است امسال با افزايش پايگاه هاى سنجش تنبلى چشم پوشش اين طرح به ۸۰ درصد در كشور برسد و البته امسال با ورود دستگاه هاى جديد براى كودكان ۳ ساله حدود ۸ درصد كودكان ۳ ساله نيز تحت پوشش اين طرح قرار مى گيرند.
شيوع تنبلى چشم در بين كودكان ۴ تا ۶ ساله حدود ۱‎/۴ درصد است. امسال نيز با پوشش ۸۰ درصدى حدود يك ميليون و ۸۰۰ هزار كودك بين ۳ تا ۶ سال تحت پوشش اين طرح قرار مى گيرند.
سرانه غربالگرى تنبلى چشم براى هر كودك ۷۵۰ تومان است و سرانه درمان افرادى كه براى درمان، جراحى و گرفتن عينك به صورت رايگان به پزشك و اپتومتريست ارجاع مى شود، ۱۱۵هزار تومان است. به طورى كه سال گذشته۶۳۰۰ كودك دچار اختلال بينايى براى جراحى و گرفتن عينك ارجاع شده اند.
بر اساس توصيه سازمان بهداشت جهانى بايد تا سال ۲۰۲۰ همه كشورهاى دنيا بروز تنبلى چشم را حذف كنند.
كمك كامپيوترها به چشم
انجام بازيهاى كامپيوترى به درمان بيمارى تاربينى يا تنبلى چشم كمك مى كند.
بنا به تحقيقات انجام شده در بيمارانى كه مبتلا به تنبلى چشم هستند يك چشم بهتر از چشم ديگر عمل مى كند بنا بر اين مغز تصميم مى گيرد تا از چشم سالم استفاده كند. با گذشت زمان رشته هاى عصبى چشم تنبل به تدريج ضعيف تر مى شود و رشته هاى عصبى چشم سالم قوى تر.
راه درمان سنتى اين مشكل اين است كه بيمار با بستن چشم سالم خود چشم تنبل را وادار به كار سخت تر كند. اين نوع معالجه معمولاً مستلزم بستن ۴۰۰ساعته چشم سالم است كه اين درمان سبب مى شود چشم ها با يكديگر كار نكنند و بنابراين مشكل بينايى دو برابر مى شود.
اما تحقيقات دانشگاه ناتينگهام نشان داد كه با استفاده از واقعيت مجازى مى توان چشم تنبل را وادار كرد كه فعال تر عمل كند و بنابراين دو چشم مى توانند با يكديگر كار كنند.
«ريچارد ايست گيت» از تيم تحقيقاتى برنامه هاى واقعيت مجازى اين دانشگاه خاطر نشان كرد: به طور معمول از واقعيت مجازى براى نشان دادن محيط هاى واقعى در تصاوير سه بعدى استفاده مى شود به گونه اى كه فرد به دليل عمق دنياى اطراف خود تصور مى كند، كه درآن محيط قرار گرفته است. اما ما از واقعيت مجازى براى ساختن چيزى غير واقعى استفاده مى كنيم كه مى توان آن را نبود واقعيت مجازى ناميد. يعنى با اين كار ما واقعاً دو دنياى متفاوت براى هر چشم نشان دهيم»
اين تيم در يك برنامه آزمايشى سعى مى كنند بازى كامپيوترى طراحى كنند كه در آن كامپيوتر تصاوير ماشين واقعى كاربر را به چشم تنبل ارسال مى كند اما تصاوير ماشين هاى ديگر به چشم سالم ارسال مى شود.
موانع جاده نيز به طور متناوب به هر دو چشم ارسال مى شود بنابراين هر دو چشم با همكارى يكديگر به بيمار كمك مى كند تا از عهده بارى برآيد. نتايج اين آزمايش رضايت بخش بوده است.