[مهرى حقانى]
در حالى كه كودكتان در كنارتان نشسته است و موزيك ملايمى را هم درون اتومبيل تان باز كرده ايد نسيم خنكى به درون مى وزد. كودكتان در حال شمردن اتومبيل هاى زرد رنگى است كه از كنارتان رد مى شوند و همين بازى كودكانه به شما آرامشى دوست داشتنى مى دهد. ناگهان چراغ قرمز مى شود و با يك ترمز نرم مى ايستيد. دقيقه شمار چراغ راهنمايى۱۲۰، را نشان مى دهد، يعنى دو دقيقه بايد بدون هيچ حركتى بنشينيد. شمارش اتومبيل هاى زرد متوقف مى شود. او تا ۹ شمرده است و اين شماره را به شما يادآورى مى كند تا براى ادامه شما به او يادآورى كنيد. اما اندكى بعد دوباره نگاهى به شما مى اندازد كمى جدى تر از معمول است. حالا اين اوست كه چيزى را به شما يادآورى مى كند جدى تر از آن است كه او را همان كودك پنج ساله بدانيد آنقدر كه خيلى راحت اتومبيل تان را خاموش مى كنيد، گويا يك پليس خانگى وكوچك اما خيلى قاطع از شما خواسته است «پدر لطفاً پشت چراغ قرمز ماشين را خاموش كن». شايد اين داستانى است كه در كنار شما براى خيلى از ديگر بزرگترهاى راننده اتفاق افتاده است، اما اين خاطره در مورد يك كشور خارجى است. به قطع جايى كه از كودكان به عنوان اهرم هاى قوى نگهدارى محيط زيست استفاده مى شود.كودك پنج ساله اى كه نام برديم تنها در اتومبيل در كنار والدينش يا ديگر بزرگترهاى خانواده نخواهد بود. در شهر، كوچه، محل زندگى، درپيك نيك و تفريح و طبيعت نيز ناظر كوچك هميشه حاضرى است كه اگرچه كوچك است اما همين ويژگى ضمانت انجام خيلى از آموخته هايش به ديگران خواهد بود.
معصوم ترين قربانى
البته اين مسئله روى ديگرى نيز دارد. كودكان تنها اهرم هاى آموزش موارد محيط زيستى به بزرگسالان نيستند بلكه به عنوان نسل آينده براى هميشه هاى نسل بعد محيط زيست ارزش هاى آن و شيوه هاى نگهدارى از آن را مى آموزند.
بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهانى، سالانه بيش از چهار ميليون كودك زير پنج سال به علت آلودگى هاى مختلف زيست محيطى جان خود را از دست مى دهند كه از اين ميان مى توان به مسموميت ، عفونت هاى تنفسى، اسهال و استفراغ ناشى از آب هاى آلوده و مالاريا اشاره كرد. در حدود ۳۰ درصد از بيمارى هاى جدى و مرگ و مير در كودكان زير پنج سال به دليل آلودگى هاى محيطى ايجاد مى شود.
سالانه مى توان زندگى چهار ميليون كودك زير پنج سال كه بيشتر در كشورهاى رو به توسعه زندگى مى كنند را با تأمين آب و هواى سالم نجات داد.
در حالى كه آلودگى هاى زيست محيطى دربيشتر كشورهاى جهان به موضوعى جدى در جامعه در آمده است، در اين ميان متخصصان مى گويند ميزان تأثيرات اين آلودگى ها بر كودكان شديدتر و وخيم تر است. آلودگى هاى محيط زيست به دليل آسيب پذيرى و حساسيت بيشتر نسبت به متغيرهاى محيطى، كودكان را بيش از بزرگسالان دربرابر خطر قرار مى دهد.
پژوهش هاى دانشمندان نشان مى دهد از آنجا كه كودكان و نوزادان بيش از بزرگسالان تنفس مى كنند، مواد سمى موجود در هوا را بيشتر از آنها به ريه هاى خود منتقل مى كنند. از سوى ديگر از آنجا كه كودكان و نوزادان بيشتر از راه دهان تنفس مى كنند، بيشتر از اين راه در معرض خطر قرار مى گيرند. آنها همچنين زمان بيشترى را به نسبت بزرگسالان در خارج از خانه بويژه در تابستان كه ميزان آلاينده ها بيشتر است، سپرى مى كنند.
به عنوان نمونه آلاينده هاى محيطى مانند مس نقش مخربى در استخوان بندى در حال رشد كودكان دارد. نوزادان و كودكانى كه در معرض آلودگى هوا قرار مى گيرند از بيماريهاى مختلفى از سيستم تنفسى و گوارشى گرفته تا عصبى رنج مى برند.
در تهران تنها ساليانه ۴۵ هزار نفر به بيماريهاى بدخيم و يا درمان ناپذير مبتلا مى شوند كه شمارى از آنها نيز جان مى بازند.
اسماعيل كهرم، متخصص محيط زيست در تهران در اين باره مى گويد: حذف سرب از بنزين گام مهمى در كاهش آلودگى هواى تهران است كه اگر همراه با آن، معاينه فنى خودروها توسط پليس راهنمايى نيز جدى تر گرفته شود، مى تواند در كاهش آلودگى هوا مؤثرتر باشد.
در عمل در سال هاى اخير برنامه همه جانبه اى در زمينه پيشگيرى از ابتلاى كودكان به بيمارى هاى مختلف ناشى از آلودگى محيط زيست وجود نداشته است. از سويى به دليل آنكه آلودگى هوا در ساعات اوليه صبح شديدتر است و ذرات خطرناك سمى در سطح پائين وجود دارند، كودكانى كه در اين ساعات به مدارس مى روند بيش از بزرگسالان در معرض خطر قرار دارند. اين شهر اصولاً جاى مناسبى براى زندگى كودكان نيست.
كودكانى كه از خانواده هاى كم بضاعت هستند و يا در جنوب شهر تهران يا شهرهاى آلوده زندگى مى كنند از امكانات كمترى براى كنترل و پيشگيرى از آلودگى هاى محيطى در آن مناطق برخوردارند، در اغلب موارد اين كودكان بيشتر از ساير كودكان در معرض خطر هستند.
در حالى كه كودكان خود بيشترين قربانى ناهنجارى هاى محيط زيستى اند بهترين و مؤثرترين گروه در جامعه براى آموزش محيط زيست هستند.زيرا بهترين شيوه نهادينه كردن عادت هاى مثبت، آموزش، آن هم آموزش اين عادت ها از دوران كودكى است. حفاظت از محيط زيست هم عادتى است كه بايد از كودكى آموخته شود تا به يك باور ذهنى تبديل شود. اين باور كودك را موظف مى كند تا از يگانه زيستگاهى كه در آن زندگى مى كند به بهترين شكل ممكن پاسدارى كند.
ساده اما مؤثر
در اين ميان برخى الگو هاى يادگيرى وجود دارد كه پيش از اين در برخى جوامع يا كشور ها تجربه شده است. دانستن آنها يا آموختن از آنها دور از فايده نيست. گذشته از آنكه نسبت به ويژگى هاى فرهنگى و شرايط بومى نيز مى توان نوآور بسيارى از راه هاى ديگر براى آشتى كودكان با محيط زيست بود. اين يك مصاحبه كودكانه با پارسا فطروس پسر هفت ساله اى است كه در آلمان به مدرسه رفته. از همين چند نكته كوچك مى توان شروع كرد. در خيابان هاى آلمان آشغال مى ريزى نه فقط وقتى عصبانى مى شم. اگر در خيابان با حيوانى بدون صاحب روبرو شوى، چه كار مى كنى به پليس زنگ مى زنم. و اگر صاحبش باشد، چه كار مى كنى، اذيتش مى كنى، سنگ به طرفش پرت مى كنى نه ، هيچ چى فقط نگاهش مى كنم. اگر هم دوست داشتم، بهش دست بزنم، مى گم، اجازه دارم اون يا مى گه، آره يا نه. رفتارت با درخت ها، گل ها و چمن ها چطور است گل ها را بعضى وقت ها بو مى كنم، بعضى وقت ها نگاه مى كنم. روى چمن ها بازى مى كنم، درخت ها رو هم نگاه مى كنم.»
او از تئاترى كه در مدرسه اش اجرا شد، حرف مى زند «اگه حيوونا رو بكشيم، مثلاً اگه يك دونه گاو رو بكشيم، اونوقت ديگه شير نمى تونيم داشته باشيم، كره نمى تونيم داشته باشيم، اون وقت ديگه غذا هم زياد نداريم.» پارسا مى گويد، از خانه خودش ياد گرفته «هر چيزى كه پلاستيكى هست، نبايد بندازيم روى زمين».
كودكى نرم ترين و مستعد ترين زمان براى آموزش هميشگى عادتهايى است كه براى هميشه ملكه ذهن يك كودك مى شود. زيبا صباحى كارشناس محيط زيست مى گويد: به يك كودك سه - چهار ساله مى توان ياد داد، وقتى بستنى مى خورد، آشغال بستنى اش را كجا بايد بيندازد. يك بچه سه ساله خيلى راحت آموزش پذير است و از همان سن خيلى چيزها ملكه ذهنش مى شود. از همان سن مى شود به او ياد داد كه مثلاً در رابطه با زباله بايد چه جورى برخورد كنيم، قسمتى از زباله ها قابل بازيافت هستند، يك سرى در محيط اصلاً بازيافت نمى شوند يا حيات وحش كه آن هم بخشى از محيط زيست هست. هميشه بچه ها را نترسانيم از اينكه همه حيوانات خطرناك و درنده اند، بايد از حيوان ها بترسى و يا بايد آنها را بزنى و به آنها حمله كنى، در صورتى كه اين چيزها اصلاً درست نيست، اگر در مورد همه اين چيزها از همان سن كودكى با بچه كار بشود، قطعاً نتيجه مى گيريم.»
بازى محيط زيست
دكتر محمد اربابى متخصص اعصاب و روان در تهران مى گويد: يكى از قابل فهم ترين زبان ها براى كودكان زبان بازى است. در واقع بازى براى كودكان جنبه تمرين زندگى آينده را دارد و كودكان، بسيارى از نقش هايى كه ممكن است، در آينده آن ها را ايفا كنند، از طريق بازى تمرين مى كنند و بازى ها امروزه در روان پزشكى و روان شناسى نقش بسيار مهمى در آموزش كودكان و حتى در درمان آنها دارند! مى توان از طريق بازى به بهبود بسيارى از مشكلات روان پزشكى و روان شناختى كودكان كمك كرد.
آموزش به كودكان چندان كار دشوارى نيست. نقاشى كردن يكى از نخستين مهارت ها و علايق كودكان است. اغلب كودكان به محض آنكه بتوانند قلم به دست بگيرند، نقاشى مى كشند. بنابراين نخستين آموزش ها بايد از همين نقطه آغاز بشود. به كودك توضيح بدهيم مدادى كه با آن نقاشى مى كند چطور ساخته شده است. سپس به او ياد بدهيم كه با استفاده بهينه از مداد رنگى ها و نتراشيدن بى رويه آنها، مى تواند به حفاظت از جنگل ها و درختان كمك كند.
گام بعدى برگه هاى نقاشى است. علاوه بر دفتر نقاشى كه براى او مى خريم، برگه هاى باطله اى كه يك روى آنها سفيد و قابل استفاده است را دور نريزيم و روى ميز كودك، كنار مداد رنگى هاى او قرار بدهيم تا براى نقاشى از اين برگه ها استفاده كند. شيوه درست شدن كاغذ را براى او توضيح بدهيم و سپس به او شرح بدهيم كه با استفاده مناسب از كاغذها مى تواند مانع از قطع درختان براى توليد كاغذ بشود.
حفاظت از انرژى را بياموزيم؛ چند لحظه قبل از شروع برنامه مورد علاقه او تلويزيون يا راديو را از برق بيرون بكشيد. در جواب اعتراض او توضيح بدهيد كه اگر از انرژى برق يا هر انرژى ديگرى بى رويه استفاده كنيم، هنگام نياز ضرورى به آن، اين انرژى در اختيار ما نخواهد بود. تلويزيون يا راديو را روشن كنيد تا اين نبودن برق و لذت دوباره داشتن برق و تماشاى تلويزيون در ذهن او بماند. درباره انواع انرژى، شيوه هاى توليد آن و.‎/‎/ براى او توضيح بدهيد.
دانه بكاريم؛ براى آنكه فرزندمان مفهوم حفاظت از خاك و آب را به درستى دريابد، همراه او باغبانى كنيم. با كاشتن تخم سبزى ها يا دانه هايى مثل آفتابگردان در حياط منزل يا گلدان او را با مراحل رشد گياه، نياز گياه به خاك خوب، آب سالم، نور خورشيد و.‎/‎/ آشنا كنيم. براى درك بهتر او، بهتر است يك نمونه كوچك را با خاك نامناسب (مثل خاك آغشته به نفت) يا آب ناسالم (آب مخلوط شده با مواد شوينده) رشد بدهيم تا كودك به خوبى تأثير آلودگى آب و خاك بر گياهان را ببيند. مقايسه گياه سالم و بيمار مفاهيم را به خوبى به او مى آموزد. بازديد از گلخانه ها و پارك ها ارتباط او را با محيط زيست بيشتر مى كند.
آموزش جدا كردن زباله هاى خشك و تر