[نفيسه ابراهيم زاده انتظام]
از سال ۱۳۸۵ تا كنون تمركز سياست هاى حمايتى بخش فرهنگى كشور از كاغذ و صنعت چاپ كتاب به سمت مصرف كننده مايل شده است. پيش از اين در نظر گرفتن يارانه ها هر چند به منظور حمايت قشر كتابخوان صورت مى گرفت و اگرچه با اين سياست توليد كمى كتاب رشد چشمگيرى پيدا كرد اما همچنان كمكى به پائين آوردن قيمت تمام شده كتاب نكرد. هدفى كه براى تغيير در روند رشد مقوله كتابخوانى و مطالعه پيش بينى شده بود. به همين دليل بخش فرهنگى با شناسايى مخاطب كه مهمترين قسمت هدفمند كردن يارانه ها است ؛ به طور مستقيم اقدام به تغيير رويكرد مديريتى و اعمال حمايت ها با محوريت مشترى يا همان قشر كتابخوان نموده است. اين حمايت ها به دو شيوه عمده براى گروه هدف كه عموم مردم را شامل مى شود ـ البته با اولويت جوانان از مقطع دبيرستان تا دانشگاه ـ صورت مى پذيرد. روش اول تجهيز كتابخانه هاى عمومى و كتابخانه هاى مدارس و مساجد در سطح شهر و روستا با عناوين مختلف كتاب به منظور پوشش سلايق مختلف و بالا بردن ميزان دسترسى عمومى آسان به كتاب و ايجاد انگيزه و نشاط در زمينه مطالعه است. در اين روش با توجه به اينكه خريد كتاب متفاوت از خواندن آن است، سعى بر اين است كه هر كسى به هر دليلى نمى خواهد و يا نمى تواند كتاب بخرد منابع مورد علاقه اش را در اختيار داشته باشد. دوم تعديل قيمتهاى پشت جلد كتاب با تخفيف ۴۰ درصدى در نمايشگاه سالانه كتاب تهران و همچنين ترغيب ناشران براى ارسال كتاب هاى منتشر شده شان به شهرستان ها و برگزارى نمايشگاه هاى استانى كتاب است ؛ به عبارتى تعميم نمايشگاه كتاب تهران به سراسر سال و سراسر ايران. بنا به گفته حميد قبادى مشاور معاونت فرهنگى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى اين تخفيف با مشاركت دولت و ناشران با سهم مساوى۲۰ درصدى به نفع مردم صورت مى پذيرد؛ همچنين پرداخت بخش قابل ملاحظه اى از هزينه هاى داير كردن خود نمايشگاه ها از سوى دولت براى متوليان صنعت چاپ و نشر كتاب جنبه تشويقى دارد.
حاصل اين دو جهت گيرى يارانه ها مقوله كتاب و كتابخوانى را از جنبه تشريفاتى آن خارج نموده و با زندگى روزمره مردم پيوند مى زند. در نتيجه اقتصاد نشر كم كم به سوى توليد آثار كيفى و برآورده سازى احتياجات مخاطب گام بر مى دارد.
آنچه كه در زمينه بالا بردن فرهنگ مطالعه و كتابخوانى در كشور بايد تغيير كند نگاه محدود به يك بخش يا يك سازمان و مجموعه به عنوان متولى امر كتاب است. و اين كه اقدام يك وزارتخانه به تنهايى در جهت ارتقاى سطح فرهنگ عمومى كه لازمه آن بالا رفتن شعور و آگاهى جامعه از طريق مطالعه است كافى نيست. قبادى مى گويد:«طبق قانون، وزارت ارشاد يگانه متولى فرهنگ كتابخوانى در جامعه است، اما بايد در نظر داشت تا زمانى كه نياز به مطالعه در سطح جامعه احساس نشود اقدام يك وزارتخانه خاص و يا نامگذارى يك هفته مشخص به نام هفته كتاب و كتاب خوانى كافى نخواهد بود .»
اگر تمام اقشار جامعه و تمام دستگاه هاى اجرايى، توليدى و خدماتى بزرگ و كوچك كشور اعم از فرهنگى يا غير فرهنگى اساس و پايه رفتارهاى سازمانى خود را تحت يك آئين نامه منطبق با فرهنگ مطالعه ولو مطالعات تخصصى بگذارند علاوه بر اين كه سرانه مطالعه در كشور بالا خواهد رفت فرهنگ مراجعه به كتاب كه با وجود گسترش منابع اطلاعاتى همچنان قوى ترين مرجع دانش به حساب مى آيد نيز تقويت مى شود. قبادى دراين باره معتقد است:«تمام نهادها بايد خود را مديون فرهنگ بدانند و پيشرفتشان را در گرو بالا بردن سطح آگاهى كاركنانشان به وسيله افزايش ميزان مطالعه بدانند. مثلاً اگر يك مجموعه اقتصادى مايل است روش هاى توليدش را تغيير بدهد ابتدا بايد از فرهنگ و آداب كار شروع كند و اولين آيتم فرهنگى كه به اين تغيير كمك مى كند مطالعه است.»
بسيار پيش آمده كارمند و يا حتى كارگر صنعتى در يك گروه صنعتى يا توليدى بزرگ و كوچك ۳۰ سال، روزانه ۸ ساعت به يك كار روتين و تكرارى بدون هيچ تغييرى مشغول بوده است در حالى كه مى توانست در يك كانال صحيح مطالعاتى قرار گيرد و تغييرهايى در شيوه كارش به نفع كل مجموعه ايجاد نمايد. نوعى خلاقيت زايى كه پويايى هر سازمانى را تضمين مى كند؛ به علاوه اينكه كاركنان يك سازمان با هر سطح سواد و با هر ميزان اطلاعات براى هم پا شدن با توسعه فزاينده سازمان خود براى مطالعه و داشتن آگاهى و ايجاد و توليد فكر احساس نياز مى كنند.
توليد كتاب خوب و مناسب در هر حوزه تعريفى جداگانه دارد. مصرف كننده هميشه يك محصول مناسب و در خور توجه لازم دارد. اگر خريد كتاب هايى كه نيازهاى افراد گوناگون با تخصص هاى مختلف و سلايق متفاوت را به طور عام پاسخ مى دهند بالا برود نهايتاً توليد اين گونه كتاب هم بالا مى رود.
مشاور معاونت فرهنگى مى افزايد: «پرداختن به ذائقه مخاطب در گروه هاى انتخاب كتاب كه در هر حوزه متخصص دارد يكى از مهمترين المان هاى مورد توجه معاونت فرهنگى در جهت تزريق كتاب به شبكه هاى كتابخانه اى كشور است. طرح نيازسنجى از روى رويكرد مردم و مطالبات آنها از كتابخانه ها صورت مى پذيرد كه با حضور نمايندگان كانون هاى فرهنگى هنرى و كتابخانه هاى عمومى كشور در هيأت خريد كتاب به طور مستقيم اعمال مى شود.»
طبق آمار ومطالعات مردان بيشتر به كتاب هاى مذهبى و زنان به داستان و رمان متمايل هستند.
با اين همه نبود تناسب عرضه و تقاضا ميان كتابخانه ها و كتابخوان ها كه به وجود كتابخانه ها و كتابفروشى هاى خالى مى انجامد بيش از پيش ضعف فرهنگ مطالعه و كمبود برنامه هاى تبليغى را در مورد كتاب مشخص مى نمايد.
در حال حاضر هزينه هاى توليد در كشور بالا است و توليد كتاب هم مشمول اين هزينه ها ى بالاى توليد مى شود در حالى كه ميزان سود دهى در حوزه كتاب و فرهنگ نسبت به ساير حوزه ها پائين تر است. به عبارتى در فعاليت هاى فرهنگى صرفه اقتصادى وجود ندارد همچنين نحوه فروش و ارائه كتاب و جايگاه عرضه آن با ديگر كالاها متفاوت است. از طرفى كتاب به عنوان يك كالاى فرهنگى نياز به تبليغ دارد و امروزه گسترده ترين و عام ترين وسيله براى تبليغ صداو سيما است. اگر رويكرد صداو سيما به كتاب و مطالعه يك رويكرد صرفاً فرهنگى نباشد هرگز مقوله كتاب نخواهد توانست مثل يك كارخانه توليد مواد غذايى هزينه تبليغات راديو تلويزيونى خود را بپردازد. به گفته حميد قبادى حمايت از تبليغات كتاب كه جدا از مسئله هزينه هايش سوددهى اندكى دارد به آئين نامه و قانون مدون نياز دارد ‎/
در حال حاضر در برابر گسترش دنياى تبليغات نبودن تبليغ براى اساسى ترين كالاى فرهنگى كشور ضعف به شمار مى آيد. با اين حال مدتى است حركتهايى هر چند در حد اطلاع رسانى بخش خبرى و يا تخصيص بخشى از يك برنامه تلويزيونى به موضوعات مربوط به كتاب صورت گرفته است وهر چند اين حركت رو به رشد بوده است و اين تغيير منحصر به هفته كتاب نيست اما كافى هم نيست. به جز آگهى هاى صدا و سيما چاپ هفته نامه كتاب ، ماه نامه كتاب ماه، ساخت برنامه هاى توليدى تلويزيونى براى گروههاى مختلف سنى و نقد و بررسى كتاب هاى روز منتشر شده در ايران و جهان همه در جهت شناساندن تازه هاى كتاب و اطلاع رسانى و بالا بردن آگاهى مردم از سوى وزارت ارشاد و با حمايت مستقيم معاونت فرهنگى صورت مى گيرد. همچنين فعاليت هاى NGOها و نهادهاى غير دولتى در زمينه كتاب در سطح جامعه نيز مورد استقبال مسئولين وزارت ارشاد است.
در اين ميان فعاليت هاى تبليغى هم در فضاى سايبر با توجه به امكانات جديد و سرعت انتقال اطلاعات به عنوان وسيله اى مؤثر براى توسعه بخشيدن فرهنگ كتابخوانى در بين قشرهاى مختلف مردم به كار گرفته مى شود.
كتاب به جز برخى تعاريف خاص به عنوان كالاى فرهنگى مدنظر جامعه منتقدان است و در شكل گرفتن يك تمدن و تقويت و قوام و ماندگارى آن مؤثر است. به عقيده مشاور معاونت فرهنگى وزارت ارشاد:«كتاب ماندگارترين كالاى فرهنگى است و هيچ مرجع فرهنگى ماندگارى مشابه كتاب وجود ندارد؛ و جزو آن دسته از ابزارهاى فرهنگى است كه براى استفاده از آن نيازى به ابزارهاى واسطه نيست. ابزارهايى نظير فيلم، تئاتر، اينترنت ؛ همچنين كتاب انعطاف پذيرى فوق العاده اى در زمينه توليد براى تمامى سنين دارد.»
اساسا كتاب ميان تمامى ملتها يك فاكتور مهم توسعه يافتگى است در اين جهت كشورى مى تواند ادعاى حركت رو به رشد داشته باشد كه توانسته باشد براى فرهنگ مطالعه خود جريان سازى اجتماعى انجام دهد و فرهنگ كتابخوانى را در بسترى همگانى به متن زندگى افراد آن جامعه بياورد.
زمينه هاى رشد كتابخوانى در جامعه از ديدگاه ناشران به سه دسته مهم تفكيك شده اند. اول اينكه حوزه كتاب هاى آموزشى و مدرسه اى در تمام جهات از ديگر كتاب ها مجزا باشد تا شمارگان بالاى آنها در آمارهاى چاپ و نشر خللى وارد نكند. همچنين مشخص شود كه اين گونه كتب در مقايسه با انواع ديگركمتر به تبليغ نياز دارند هر كسى كه بخواهد در مقطعى تحصيل كند ناچار به تهيه كتابهاى آن مقطع به همراه كمك آموزشى ها است. كتاب فقط به عنوان منبع درسى در نظر گرفته نشود و ملاك سواد براى يك شخص در جامعه داشتن چند مدرك علمى نباشد بلكه ميزان مطالعه و اطلاعات عمومى آن در برخى مسائل روز هم براى تعيين سواد فرد آزمايش شود. دوم اينكه كتاب جزو آخرين اولويتهاى سبد كالاى خانوار محسوب مى شود. به محض اينكه خانواده اى براى تهيه اقلام مصرفى خود دچار كمبود بشود اولين كالايى كه از ليست خريد خانواده حذف مى شود كتاب است ‎/ براى اين منظور تعديل هزينه ها و كنترل نوسانات بازار و تورم و در نتيجه بالا رفتن نسبى ميانگين سطح زندگى جامعه راه حلى در مقابل اين مشكل خواهد بود؛ به عقيده صاحبنظران در حال حاضر براى اينكه بتوان در پروسه چاپ و نشر كتاب متوسط قدرت خريد مردم را در نظر گرفت بايد فعاليت هاى نشر را به دو گروه عادى و حرفه اى در نظر گرفت؛ در فعاليت هاى حرفه اى به جهت اينكه ناشر يك كتاب خاص را در تيراژ بالا چاپ مى كند تا حدودى مى تواند از نظر مالى و سليقه اى خود و محصولاتش را با جامعه تطبيق دهد. سوم توليد كتب كاربردى و جريان سازى استفاده و مطالعه از اين نوع كتاب ها است ‎/ يعنى كتاب هايى توليد شوند كه پاسخ روزمره ترين سؤالات افراد جامعه را داشته باشند. به طورى كه افراد براى اظهار نظر و يا پرداختن به موضوعى خاص به مطالعه آن كتاب ترغيب شوند.