[نفيسه ابراهيم زاده انتظام]
نمايشگاه بين المللى كتب كاربردى و دانشگاهى از جمله فعاليت هاى فرهنگى است كه به لحاظ نوآورى مورد استقبال بسيارى از صاحبنظران قرار گرفته است؛ نمايشگاهى تخصصى با مخاطب خاص كه به همت انجمن فرهنگى ناشران بين المللى و كاملاً مستقل از نمايشگاه سالانه كتاب تهران اما با همان ميزان پويايى و نشاط فرهنگى برگزار مى شود. اين نمايشگاه براى چندمين سال پياپى در محل كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان واقع در خيابان حجاب تهران برگزار شد و با اينكه ساعات بازديد از اين نمايشگاه از سوى ستاد اجرايى آن ۹صبح تا ۸ بعد از ظهراعلام شده بود سالن هاى نمايشگاه در ساعات پايانى روز شلوغ تر از ساير زمان ها بود. دليل اين امر را واقع شدن محل نمايشگاه در محدوده طرح ترافيك مى توان دانست؛ اين نمايشگاه كه بدل كوچكتر و تخصصى تر نمايشگاه بين المللى كتاب تهران است با حضور ناشران داخلى و خارجى پائيز هر سال در تهران برگزار مى شود. امسال نيز ۷۰۰ ناشر خارجى و ۸ ناشر داخلى كتاب هاى خود را به ۵ زبان و در ۶۲۰۰۰ عنوان بدون محدوديت موضوعى در معرض بازديد عموم در اين نمايشگاه ارائه كردند. كتاب هاى ارائه شده در اين دوره از نمايشگاه سر فصل هاى هنر، معمارى و شهرسازى، فنى ومهندسى، پزشكى، علوم انسانى، علوم پايه و.‎/‎/ از سرى كتب دانشگاهى و كاربردى را پوشش دادند. مقصود از كتاب هاى دانشگاهى روشن است كه مخاطب آنها به طور معمول جامعه دانشگاهيان كشور، دانشمندان و پژوهشگران هستند اما نكته قابل توجه كه جدا از جذابيت تخصصى نمايشگاه وجود دارد ارائه كتاب هاى كاربردى در اين نمايشگاه است. اين نوع كتب همانطور كه از اسمشان پيداست با اين هدف توليد مى شوند كه محدود به دوره اى خاص و يا مكانى خاص نباشند بلكه براى به روزرسانى اطلاعات متخصصين و انديشمندان مورد استفاده قرار گيرند؛ به عبارتى به همگام شدن نيروهاى ماهر كه عمدتاً از تحصيلات دانشگاهى برخوردارند با تازه هاى تكنولوژيك و تفكرات روز دنيا كمك مى كنند. اولين مسئله اى كه به محض قدم گذاشتن بر روى كفپوش سبز اين نمايشگاه ذهن بازديد كننده را به خود جلب مى كرد فضاى تخصصى و طرز چينش كتاب ها در غرفه ها بود؛ كتاب ها تك تك و منظم در قفسه هايى به سبك مدرن ترين نمايشگاه هاى بين المللى كتاب دنيا قرار گرفته اند، كتاب ها بيشتر سفارشى و تك جلدى وارد شده اند و بعضى نيز به دليل گران بودن تنها نمونه اى از آن براى معرفى در غرفه ها موجود است به همين خاطر در هيچ جاى سالن بر خلاف معمول نمايشگاه هاى كتاب كشور انبوهى از كتاب ديده نمى شود. تنها غرفه بدون كتاب سالن كه در ورودى آن واقع است با موسيقى ملايمى كه پخش مى كند فضا را تلطيف و ذهن بازديد كننده را براى تمركز بر روى عناوين دلخواه تقويت مى كند. در اين غرفه انواع كامپيوترهاى همراه و كيفى در مارك ها و مدل هاى مختلف عرضه مى شوند.
انجمن ناشران بين المللى ايران فعاليت خود در زمينه برپايى چنين نمايشگاهى را با ۱۸ عضو در سال ۱۳۸۲آغاز نموده. اين نمايشگاه به دنبال قطع يارانه هاى خريد كتب مرجع و دانشگاهى و تخصصى خارجى و حذف برپايى نمايشگاه مشابهى كه در سال هاى قبل از ۱۳۸۲ توسط وزارت بهداشت و وزارت علوم به طور مشترك برگزار مى شد آغاز به كار كرد. به عبارتى اين نمايشگاه در جهت پر كردن خلأ ارتباطى ميان بازار هدف ايران و ناشران خارجى همه ساله برپا مى شود ‎/
ششمين دوره برگزارى نمايشگاه كتب كاربردى و دانشگاهى امسال با شانزدهمين هفته كتاب و كتابخوانى در كشور مقارن شد؛ به همين مناسبت محسن پرويز معاون فرهنگى وزير ارشاد و على اكبر اشعرى رئيس كتابخانه ملى و مشاور فرهنگى رئيس جمهور نيز در افتتاحيه نمايشگاه حضور داشتند. اين امر نشان دهنده اين نكته است كه برپايى چنين نمايشگاه هايى كه به لحاظ جريان سازى فرهنگى و توليد احساس نياز به مطالعه در ميان اقشار مختلف مردم مؤثر هستند مورد حمايت معنوى دولت و دستگاه هاى اجرايى قرار مى گيرند.
با توجه به بلوغ شش ساله اين نمايشگاه كه سالن تخصصى جدا افتاده اى از نمايشگاه بين المللى كتاب تهران است قابليت آن را دارد كه نياز به منابع درسى و غير درسى و مراجع علمى روز دنيا را براى متقاضيان داخلى در نيمه دوم سال با حداقل ارزبرى و در كمترين زمان تأمين كند.
حضور پررنگ و مؤثر راهنمايان انتشارات مختلف در سطح نمايشگاه از ديگر نكات جالب توجه بود. راهنمايانى كه هر انتشارات در نظر گرفته پوشش يكدست متناسب با رنگ حاكم غرفه خود داشتند و همگى اطلاعات كامل و جامعى در زمينه كتاب هاى به نمايش در آمده از سوى انتشارات خود و كل مجموعه را دارا بودند كه براى ارائه خدمات مناسب به بازديدكنندگان كاملاً توجيه بودند.
كتاب هاى خارجى عرضه شده در اين نمايشگاه با ۱۵ درصد تخفيف عمومى و ۱۰درصد تخفيف براى كتاب هايى كه با ارز اروپايى تهيه شده در اختيار متقاضيان قرار گرفت. با اين همه قيمت كتاب هاى عرضه شده در اين نمايشگاه بسيار بالا بود و كمتر دانشجو و يا پژوهشگرى توان خريد داشت. هزينه چاپ كتاب در دنيا با توجه به بازار چاپ و كاغذ و.‎/‎/ زياد است؛ به جز اين تفاوت ارزش پولى در كشورهاى مبدأ و مقصد از طرفى؛ اضافه شدن عوارض گمركى و مالياتى از طرف ديگر به اين گرانى قيمت كتاب هاى عرضه شده در اين نمايشگاه كه همه وارداتى هستند بيش از پيش دامن مى زند. در نتيجه از ميان مخاطب خاص اين نمايشگاه قشر گزيده ترى مشترى محسوب مى شوند.
معاون فرهنگى وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى در سخنرانى كه در مراسم آغاز به كار ششمين دوره نمايشگاه بين المللى كتب كاربردى و دانشگاهى داشت جهت گيرى سياست ها را به سمت خريد كتاب توسط كتابخانه ها عنوان كرد تا دانشجويان؛ يعنى فرهنگ مراجعه به كتابخانه در ميان دانش پژوهان افزايش پيدا كند كه خود اين امر كاهش هزينه ها و كم رنگ شدن نياز به پرداخت يارانه ها را از سوى دولت براى خريد انفرادى دانشگاهيان درپى خواهد داشت. از طرف ديگر ميزان اعتماد به كتابخانه ها در جهت تأمين اطلاعات تخصصى مورد نياز را در ميان دانشگاهيان و صاحبان صنايع نيز بالا مى برد. دكتر محسن پرويز بيان كرد: «با اينكه پيش از اين دولت ۹۰ ميليارد تومان يارانه كتاب مى پرداخت كتابخانه ها از كتاب هاى مفيد و به روز خالى بودند.»
مهدى زاده مدير شهر كتاب و يكى از اعضاى انجمن ناشران بين المللى با تأييد گفته هاى پرويز افزود: «در مقابل كتاب هايى كه دوره اى مورد نياز دانشجو است كتاب هايى وجود دارند كه جنبه كاربردى شان بيشتر است به عنوان نمونه شما فرض كنيد كتابى به عنوان مرجع علمى يك رشته محسوب مى شود؛ درست است كه اين كتاب همواره مورد احتياج متخصص نيست اما به عنوان يك مرجع هميشه بايد در دسترس وى باشد پس به آن نياز دارد ‎/ به عبارتى نمى توان به طور قطع براى يك پژوهشگر نيازها را تعيين و محدود كرد.»
آقاى حامد يارى مدير كل روابط عمومى و اموربين الملل كتابخانه ملى در زمينه نيازهاى كتابخانه ملى و خريد كتاب از نمايشگاهى با مشخصات نمايشگاه كتب كاربردى و دانشگاهى مى گويد: «كتابخانه ملى كتابخانه مادر كشور محسوب مى شود، يعنى كتاب هايى كه در ديگر كتابخانه ها يافت نمى شوند بايد در آنجا يافت شوند و منابع آن كه بيشتر كتب مرجع و كتب مورد نياز پژوهشگران و انديشمندان است بيشتر از هر مركز ديگرى بايد به روزرسانى شود. اين است كه كتابخانه ملى جزو بزرگترين خريداران كتاب خارجى است.»
يارى مى افزايد: «از سال گذشته كتابخانه ملى در زمينه تأمين منابع رويكرد جديدى اتخاذ كرده است، به اين صورت كه پيش از اين كتاب هاى مورد نيازمان را از تجار و عمده فروشان كشورهاى خارجى خريدارى مى كرديم اما از نمايشگاه بيستم كتاب تهران به اين طرف با هماهنگى وزارت ارشاد ليست كتاب هاى سالانه مان را بر اساس اولويت عناوين در دو نوبت شش ماهه اول و شش ماهه دوم تنظيم مى كنيم؛ ليست نوبت اول را ارديبهشت هر سال از نمايشگاه بين المللى كتاب تهران و ليست كتاب هاى دوم را از نمايشگاه بين المللى كتب كاربردى و دانشگاهى تهيه مى كنيم. در نتيجه خروج ارز از كشور به مراتب كاهش پيدا كرده است و اين صرفه جويى ارزى در خريد كتابخانه ملى با توجه به حجم بالا و قيمت كتاب هاى مورد نياز بيشتر مشهود است.»
علاوه براين، نمايشگاه تخصصى كتب دانشگاهى و كاربردى امكان دسترسى جامعه دانشگاهى به كتاب ها و جريان هاى روز را فراهم مى سازد، همچنين كتب تازه منتشر شده دنيا را در اختيار مترجمان داخلى قرار مى دهد؛ از طرفى دسترسى دانشجويان و اساتيد به كتاب هاى زبان اصلى كمك فزاينده اى به رشد انگيزه پژوهش در ميان دانشگاهيان خواهد كرد و برپايى چنين نمايشگاه هايى خود به منزله تبليغ براى فرهنگ كتابخوانى خواهد بود.
مهمترين مشخصه نمايشگاه شناختن گروه هدف و نيازهاى كشور در زمينه كتب كاربردى و دانشگاهى است كه اين نمايشگاه در ششمين دوره خود در اين زمينه موفق عمل كرد. در بيان ميزان استقبال از اين نمايشگاه مى توان به فروش ۸۵۰۰ جلدى كتاب در نخستين روز برپايى آن اشاره كرد.
آخرين روزهاى برپايى نمايشگاه با بررسى توصيه معاون فرهنگى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى مبنى بر اجازه داشتن از ناشر خارجى براى توليد افست كتب گرانقيمت در داخل كشور و تدوين اصولى قانون كپى رايت از سوى مسئولان برپايى نمايشگاه سپرى شد.
شايد اكنون كه التهاب برگزارى اين نمايشگاه و جشن كشورى كتاب كمتر شده منصفانه تر بتوان از بايدها و نبايدها و كاستى ها و نقاط قوت صنعت توليد و نشر كتاب سخن گفت و به ارزيابى عميق ترى پرداخت.