Iran Newspaper - فرهنگ وانديشه

[دكتر ناصر فكوهى ]

موضوع اين نوشتار، رويكرد تاريخى لوى استراوس است و مباحث آن نيز عمدتاً براساس رساله اى از استراوس به نام «نژاد و تاريخ» است كه در كتاب معروف «انسان شناسى ساختارى» (مجموعه مقالات استراوس) چاپ شد. اين رساله يا مقاله بلند در سال هاى دهه ۱۹۵۰ نوشته شده است؛ در زمانى كه خطر نژادپرستى به نحو بارزى حس مى شد، چه در امريكا كه استراوس در آنجا مدت زيادى مشغول كار و مطالعه بود و چه در خود فرانسه (وطن او) كه ديگر مسئله الجزاير بود و.‎/‎/ به هر روى در آن سال ها پديده رو به رشد نژادپرستى به عنوان خطرى كه مى تواند ساختارها و سيستم هاى اجتماعى را از بين ببرد، مشاهده مى شد. البته استفاده اى كه استراوس در اين رساله از مفهوم «نژاد» مى كند، بيشتر به مفهوم «قوميت» نزديك است تا برداشت رايج ما از آن. مى دانيم كه كلمه «نژاد» از نظر بيولوژيكى امروزه منسوخ و بى معناست، ولى از نظر فرهنگى معنادار است؛ يعنى نژاد يك ساخت اجتماعى است و افرادى كه در يك نژاد هستند، به آن باور دارند. (بدين معنا امروزه مطالعات قومى و نژادى يكى از شاخه هاى علوم اجتماعى است.)
براى پى گرفتن بحث استراوس درباره تاريخ، در رساله «نژاد و تاريخ»، ما اينجا بر دو مفهومى كه وى مطرح ساخته، تكيه مى كنيم: يكى «تاريخ انباشت شده» و ديگرى «تاريخ ايستا.» بحث او عمدتاً به صورت نقدى بر تاريخ انسان شناسى و نگاه انسان شناسى به تاريخ پيش مى رود تا نشان دهد نگاهى كه انسان شناسى به تاريخ داشته، از ابتداى خود تا دوره بسيار متأخر، نگاه نادرستى بوده است. استراوس معتقد است تاريخ به صورتى كه در انسان شناسى مطرح شده، تاريخى است كه اروپا آن را به عنوان يك مفهوم تدوين كرده است؛ تاريخى كه به سادگى از اين دو مفهوم متقابل (يعنى تاريخ انباشت شده و ايستا) دفاع مى كند. «تاريخ انباشت شده» كاملاً مرتبط است با خود واژه تاريخ در مفهوم كلاسيكى كه ما از آن مى فهميم. تاريخى كه نقطه آغازش به كار رفتن خط توسط بشر است. چنان كه در كتاب هاى «تاريخ تمدن»، در حوزه تاريخ نويسى كلاسيك، گفته مى شود كه تاريخ با نوشتار (خط) آغاز مى شود يعنى با ثبت حافظه جمعى. اين ثبت حافظه جمعى را نيز به نوع خاصى از ثبت، يعنى خط و نوشتار، تقليل مى دادند. بنابراين رويكرد انسان شناسى كلاسيك كه از رويكرد عمومى اروپا به تاريخ جدا نيست، مى گويد گروهى از جوامع هستند كه حافظه جمعى را در خود انباشت مى كنند، يعنى چيزهايى را كه دارند ثبت مى كنند و به دليل اين ثبت در چارچوب خط، همواره چيزى بر داشته هاى خود اضافه مى كنند، سنتشان ادامه پيدا كرده و به افكار ديگرى منجر مى شود و بدين ترتيب پيشرفت مى كنند.
اما «تاريخ ايستا» كه به نظر استراوس انديشه غربى آن را در تقابل با تاريخ نوع اول مطرح مى كند، تاريخى است كه اين عمل انباشت را انجام نمى دهد، چون ابزارهاى آن را ايجاد نكرده است. لذا جوامعى كه چنين تاريخى داشته اند، پيشرفت نكرده اند. اين تقسيم بندى دوگانه تاريخ انباشتى و تاريخ ايستا، كه حاصل ديدگاه انسان شناسى كلاسيك است، مورد انتقاد لوى استراوس قرار گرفته است. پيش از پرداختن به انتقاد استراوس، بايد متذكر شد كه اعتبار ديدگاه فوق در كار انسان شناسى جديد (دهه هاى پس از نظريه پردازى استراوس) بشدت متزلزل شده است، از جمله خود مفهوم «ابزار ثبت» و «نوشتار» امروزه مانند ۳۰ سال پيش فهميده نمى شود. طبق ديدگاه كلاسيك، جوامعى كه داراى خط بودند، جوامع «نوشتارى» (معادل جوامع پيشرفته) خوانده مى شدند و جوامعى كه انباشت حافظه به وسيله خط نداشته اند، جوامع «نانوشتارى» (معادل جوامع ابتدايى)‎/ اما نظريات متأخر نشان داد كه خط، تنها شكل يا ابزار ثبت حافظه نبوده است. در واقع چرا ما نبايد يك مجسمه، يك قالى يا يك كاشيكارى را به مثابه يك «متن» بخوانيم (نوشتار تجسمى) اين سان، تصور ساده كلاسيك از جوامع ابتدايى و پيشرفته، مورد ترديد قرار مى گيرد.
زمينه اصلى اين رويكرد جديد در تأملات لوى استراوس بوده است. او مفهوم كلاسيك «پيشرفت» را مورد انتقاد قرار داد و كوشيد تا درك عميق ترى از تاريخ به دست دهد. استراوس مثال هاى متعدد و جالبى در اين راستا مى آورد. در يكى از اين مثال ها كه شبيه مثال انيشتين در تئورى نسبيت است، مى گويد: تصور كنيد كه دو قطار در كنار هم و در يك جهت حركت مى كنند؛ در اين حالت سرنشينان يك قطار، آن قطار ديگر را مى بينند و «مى فهمند». مى فهمند كه در كنارشان قطار ديگرى در حال حركت است، حتى ممكن است چيزهايى از مسافران داخل آن هم دستگيرشان شود و.‎/‎/ بنابراين، آن را به عنوان يك قطار به رسميت مى شناسند؛ بحثى كه ممكن است داشته باشند، اين است كه قطار ديگرى با سرعت كمتر يا بيشترى از آنها در همان جهتى كه خودشان حركت مى كنند، در حال حركت است. ولى حالا دو قطارى را تصور كنيد كه با سرعت از كنار يكديگر عبور مى كنند؛ در اين وضعيت كسانى كه در يك كوپه اين قطار نشسته اند و به قطار ديگرى كه در جهت مخالف مى گذرد نگاه مى كنند، چه مى بينند آنها قطار نمى بينند، بلكه يك سايه مى بينند. آنها فقط مى بينند كه يك چيزى با سرعت از كنارشان رد مى شود، يك صدايى مى شنوند و نهايتاً تصوير مبهمى مى بينند. به زغم استراوس، چيزى كه انسان شناسان در تاريخ جوامع غيرغربى ديده اند، در واقع شبيه به حالت دوم است. اما دخالت عامل قدرت سبب مى شود كه گمان كنند اين جوامع (غيرغربى) مثل آن قطارى اند كه در كنارشان و در جهت خودشان حركت مى كنند ولى با سرعت بسيار كمترى و يا حتى در يك موقعيت ايستا باقى مانده اند.
در مجموع نتيجه اى كه استراوس مى گيرد، اين است كه «نقطه ديد»، اصل اساسى در خوانش تاريخ است. عدم توجه به اين نكته، گوياى عدم توانايى يك فرهنگ براى خوانش فرهنگ ديگر است.
از نظر استراوس مطالعه تاريخ جوامع اروپايى و سپس رصد كردن تاريخ جوامع ديگر از همان نقطه ديد و سنجيدن آنها با يك محك، اشتباه بزرگ انسان شناسان (كلاسيك) بوده است. اما با در نظر گرفتن نقطه ديد، خوانش تاريخ به نحو متفاوتى صورت مى گيرد و خوانش فرهنگ ها توسط يكديگر نيز به درستى امكان پذير مى شود. از اين حيث، انسان شناسى جديد بسيار وامدار لوى استراوس است.

* مكتوب حاضر، متن ويرايش و تلخيص شده سخنرانى دكتر ناصر فكوهى در «همايش بزرگداشت لوى استراوس» است كه به تاريخ ۱۹ آبان ۱۳۸۷ در مركز هنرپژوهشى نقش جهان ايراد شد.