[حميده احمديان راد]
همه گردشگران با هدف بازديد از آثار باستانى چند هزار ساله سفر نمى كنند. همه گردشگران هم به دنبال استفاده از امكانات لوكس و هتل هاى بين المللى هفت ستاره نيستند. بعضى از گردشگران دوست دارند كه شهرهاى يك كشور را ببينند و با نحوه زندگى مردم در اين شهرها آشنا شوند.
همچنين بسيارى از شهروندان مى توانند به سياحت و بازديد از شهر خودشان بپردازند و حتى اوقات فراغت و تعطيلات آخر هفته شان را به اين امر اختصاص دهند.
بيشتر شهرهاى ما ظرفيت اين نوع گردشگرى را دارند. مى توان بافت هاى قديمى آنها را به محلى براى سياحت و گردش مردم محلى و جهانگردان و رودهاى داخل شهرها را به محلى براى قايقرانى و موزه ها را به مكانى جذاب براى بازديد تبديل كرد. با آگاهى از مزاياى گردشگرى شهرى كه اتفاقاً در جهان بسيار مورد توجه است، اين نوع از گردشگرى به يكى از اصلى ترين پايه هاى توريسم جهان تبديل شده است.
محسن شجاعى كارشناس شهرسازى مى گويد: «براى گسترش اين نوع از گردشگرى مى توان بافت هاى قديمى و متروك را به نحوى ساماندهى كرد كه به محل بازديد گردشگران تبديل شوند. همچنين بازارهاى سنتى و امامزاده ها از اين نظر مى توانند مزيتى براى هر شهر باشند. خوشبختانه اين قبيل از بافت ها به دليل تمدن كهن و قديمى ايران به وفور در همه شهرها يافت مى شوند. در كنار آنها بافت هاى مدرن در شهرهاى بزرگ ايران كم نيست كه مى توانند حتى براى گردشگران خارجى نيز جذاب باشند. بناهاى مدرنى با معمارى بسيار پيشرفته در تهران و شهرهاى بزرگ ما وجود دارد كه در كشورهاى اروپايى هم نظير آنها وجود ندارد. همچنين مى توان رودهايى كه از ميان شهر عبور مى كنند و درياچه هاى كنار شهرها را با قايق هاى مدرن تجهيز كرد. تنها با اين گونه تمهيدات است كه ايران مى تواند از ظرفيت خود به عنوان يكى از كشورها با بيشترين زمينه گسترش گردشگرى استفاده كند.»
با اين وجود به خوبى مشخص است كه شهرهاى زيادى در كشورمان يافت نمى شوند كه به گردشگرى شهرى توجه زيادى نشان دهند. به نظر مى رسد ديد ما به شهرها تا اين حد تنزل يافته كه شهر را تنها مجموعه اى از آهن و بتن و فاقد زيبايى بصرى ببينيم كه عده اى در خانه هاى آن زندگى مى كنند و در خيابان هايش خودرو مى رانند و به اين ترتيب از استانداردهايى كه مى تواند گردشگر جذب كنند تهى شده اند. در حالى كه علاوه بر تأمين نيازهاى اوليه شهروندان، بايد به شهر با ديد هنرى و زيبايى شناسانه و به عنوان امكانى براى تبديل شدن به محل بازديد عمومى نگاه كرد. طبيعى است كه اگر در دوره صفويه به شهر با ديد زيبايى شناسانه و هنرى نگاه نمى شد، اينك معجونى از هنر و معمارى و زيبايى در بخش هايى از بافت شهر اصفهان وجود نداشت كه گردشگران ايرانى و خارجى بيشمارى را هر سال به خود جذب كند.
بنابراين براى توسعه گردشگرى شهرى لازم است كه شهرهاى ما با الگوهاى بومى و زيبايى شناسانه به ترسيم و گسترش خود بپردازند و مبلمان شهرى خود را به گونه اى بچينند كه هويت شهر را حفظ كند و يا هويتى به آن ببخشد. تمام اينها مستلزم برنامه ريزى و نيز به وجود آمدن نگرش نو در شهردارى ها و نيز به كارگيرى شيوه هاى جديد شهرسازى است. همچنين لازم است به شهرها به گونه اى نگريست كه امكان استفاده گردشگران از امكانات شهر را در آنها در نظر گرفت. اين كار چندان مشكل نيست. تنها به هدف گذارى و نوع ديد بستگى دارد.
گردشگرى شهرى چگونه توسعه مى يابد
كشورهاى زيادى در جهان وجود دارند كه با وجودى كه عمر زيادى در تاريخ ندارند از گردشگرى شهرى به خوبى سود مى برند. در صورتى كه اين كشورها از نزديك مورد بررسى قرار گيرند مشخص مى شود نسبت به اين موضوع كه چگونه همه نوع تسهيلات در اختيار گردشگران قرار دهند حساسند. در شهرهاى آنها تابلوهاى راهنمايى زيادى وجود دارد تا گردشگران مسير خود را به راحتى پيدا كنند.
در برخى از كشورها گردشگران مى توانند به وسيله اتوبوس هاى مخصوص گردشگران از همه نقاط ديدنى شهر بازديد كنند. اين اتوبوس ها از مسيرهايى حركت مى كنند كه بتوانند مسافران را با سرعت بيشترى به مقصد برسانند و چند دقيقه نيز در اين مكان ها توقف مى كنند. گردشگران در صورت تمايل مى توانند مدت بيشترى در مكان مورد علاقه شان باقى بمانند و مطمئنند كه هر چند دقيقه يك بار اتوبوس گردشگرى دوباره به آن مكان مى آيد. در شهرهايى كه رودخانه از ميان آنها عبور مى كند قايق هاى بزرگى وجود دارد كه مسافران را جابه جا مى كنند. هر مسافرى مى تواند در ايستگاه هاى مختلف پياده شود و از اثر مورد نظرش ديدن كند و باز هم مطمئن باشد كه قايق ديگرى در زمان تعيين شده در اين ايستگاه توقف مى كند و وى مى تواند از طريق قايق به بازديدش ادامه دهد. وجود راهنما در اين قايق ها به گردشگران كمك مى كند تا اطلاعات مورد نيازشان را درباره هر نقطه از شهر دريافت كنند. در جاده ها در ورودى هر شهر تابلوهايى همانند تابلوهاى راهنمايى و رانندگى نصب شده كه اثر تاريخى جالب هر شهر روى آن كشيده شده و گردشگران در صورت تمايل مى توانند به آن شهر وارد شوند و از آثار ديدنى آن بازديد كنند.
دفاتر گردشگرى در اين كشورها حكم يكى از اركان هر شهر را دارد. به عبارتى همان گونه كه هر شهرى كتابخانه و مغازه دارد، دفتر توريستى هم دارد. اين دفاتر همه نوع اطلاعات، نقشه و بروشور را در اختيار گردشگران قرار مى دهند. حتى در شهرهاى بسيار كوچك كه دفاتر گردشگرى وجود ندارد، انجمن هاى محلى تشكيل مى شود كه كمك هايى را دريافت مى كنند و اطلاعاتى را درباره مكان هاى ديدنى شهر به صورت چاپ شده و شفاهى در اختيار مسافران قرار مى دهند. در اين كشورها مردم محلى خودشان هم نسبت به موضوع گردشگرى حساسند و به صورت خودجوش نيز كارهاى زيادى براى نشان دادن و ارائه اطلاعات درباره اماكن ديدنى شهرشان انجام مى دهند.
در اين كشورها اثر تاريخى هر شهر به بهترين وجه ممكن بازسازى و درباره آن تبليغ مى شود. ظاهر عمارت هاى قديمى تميز شده و بخش هاى تخريب شده آن بازسازى مى شود. حتى فيلم هاى انيميشنى از اتفاقاتى كه در دوره هاى تاريخى مختلف در شهر به وقوع پيوسته و نيز آنچه كه به ساختن عمارت منتهى شده و نيز صاحبان عمارت نشان داده مى شود براى گردشگران به نمايش در مى آيد. همين ها باعث مى شود كه بازديدكنندگان بدانند قرار است از كجا بازديد كنند و حتى خود را جاى صاحبان كاخ بگذارند و نحوه زندگى آنها را درك كنند. ماكت شهر و انواع وسايل به دست آمده در شهر كه تاريخ آن را از دوره هاى مختلف تاريخى به تصوير مى كشد نيز به بازديدكنندگان در شناخت شهر كمك مى كند. همچنين گردشگران مى توانند كتابى را ورق بزنند كه تصاوير جالبى از صاحبان كاخ و تاريخ قديم در آن وجود دارد و ماكت هايى را ببينند كه شكل كامل بناى تاريخى و شهر قديم را نشان مى دهد. همچنين بازديدكنندگان از طريق تعداد زيادى مانيتور، هم با وقايع تاريخى شهر و هم شكل كنونى شهر آشنا مى شوند. به عبارتى همه نوع فناورى به خدمت گرفته مى شود تا مكان هاى ديدنى و تاريخى به هويت شهر تبديل شوند و مردم هر شهر به اين هويت ببالند.
همين طور در هر شهر انواع كارت پستال ها و صنايع دستى كوچك اعم از مجسمه، طرح هاى روى پارچه و ‎/‎/‎/ فروخته مى شود كه ضمن نشان دادن هويت شهر و مكان هاى تاريخى، حكم يادگارى را براى گردشگران دارد.
ساختمان ها هويت شهرها هستند
در كشورهايى كه به گردشگرى شهرى توجه مى شود، هيچ كس در شهرها به راحتى نمى تواند ساختمانى قديمى را خراب كند و ساختمانى به جاى آنها بسازد.
محمدرضا زارع كارشناس معمارى مى گويد: «شهردارى در اين گونه شهرها بشدت مراقب است كه افرادى كه در هر خانه قديمى ساكن مى شوند، بى مورد ديوارى را خراب نكنند. حتى قوانين سفت و سختى وجود دارد كه براساس آن نوع مصالحى كه قرار است به وسيله مالك خانه براى بازسازى به كار رود و حتى رنگ ساختمان متناسب با دوره تاريخى اى باشد كه ساختمان در آن ساخته شده. اين در حالى است كه ما شاهديم بناهاى بسيار قديمى و در عين حال محكمى در شهرهاى ما به سادگى تخريب مى شوند و جاى آنها ساختمان هايى با معمارى ضعيف بالا مى رود. در بسيارى از محله ها نيز ساختمان هاى جديد بدون توجه به بافت قديمى آن محل ساخته شده اند. در عين حال به اين بافت هاى قديمى نيز توجهى نمى شود. كسى از ساكنان آنها نمى خواهد كه نماى خانه هايشان را درست كنند و به آنها الگويى نيز براى بازسازى ارائه نمى شود».
همچنين در اين قبيل از شهرها از منابع خدادادى هم استفاده خوبى براى گسترش گردشگرى مى شود. به عنوان مثال سواحل به ميزان زيادى سنگفرش شده اند. در كنار آنها نيمكت هايى كار گذاشته شده است كه مردم روى آنها مى نشينند و دريا را تماشا مى كنند. همچنين كشتى هاى كوچك مردم را از بندرى به بندر ديگر منتقل مى كنند.
وجود اين تسهيلات براى هر شهر بر اساس امكاناتش ضرورى است و نبايد تصور كرد كه اين گونه تسهيلات مختص گردشگران خارجى است. چراكه در خود شهرها هم افراد زيادى هستند كه مى توانند اوقات فراغتشان را به بازديد از شهر خود اختصاص دهند و حتى كودكانشان را با فرهنگ و تاريخ شهر خود آشنا كنند. چنان كه در همه شهرهايى كه به گردشگرى اهميت مى دهند بخش زيادى از گردشگرانشان را شهروندان و هموطنان خودشان تشكيل مى دهند و در پى آن گردشگران خارجى را نيز جذب مى كنند.