[نفيسه ابراهيم زاده انتظام ]
مى خواست وارد كانتينر شود تا براى بازرسى گمركى مقدارى از محتويات كيسه هاى داخل كانتينررا بياورد؛ به محض اينكه چشمش به فضاى تاريك داخل كانتينر عادت كرد صحنه اتفاق سال گذشته در پيش چشمانش جان گرفت. دو تن از همكارانش در صحنه مشابهى به محض برخورد پوست دستشان با محتويات كيسه هاى منحوسى در يك كانتينر وارداتى در دم جان سپردند و نفر سوم نيز در مسير بيمارستان طومار زندگى اش درهم پيچيد.مواد خطر ناك كه دشمنى شان با زندگى بشر آشكار است همچنان گهگاهى در مسير خزندگى آرام خود خسارت هاى مالى و جانى غير قابل جبرانى به بار مى آورند و مواقعى سكوت در برابر حمله هاى آنها ناتوان مى شود.
ماده خطرناك اصطلاحاً ماده اى است كه چنانچه به خوبى كنترل نشود مى تواند يك خطر ناخواسته را براى بهداشت و ايمنى مردم و محيط زيست فراهم آورد. اين مواد كه زير مجموعه مواد شيميايى محسوب مى شوند گستره وسيعى از مواد راديو اكتيويته، مواد اشتعال زا، پسماندهاى صنايع پتروشيمى تا زباله هاى بيمارستانى را شامل مى شوند و هر كدام در نوع وكلاس خود يك خطر بالقوه به شمار مى آيند.
همه مواد اطراف ما به لحاظ ميزان خطرى كه مى توانند داشته باشند به مديريت و دانشى نياز دارند كه بتوان اين نوع مواد را كنترل كرد. چنانكه در برخورد با ليوانى شكسته در منزل تمام افراد ساكن آن منزل - با توجه به خطرى كه از وجود اين خرده هاى شيشه احساس مى كنند - سعى مى كنند سريع تر اين تهديد را از اطراف خود و خانواده شان دور كنند، ساكنان زمين نيز در قبال نوع خود و زيستگاهشان همين احساس را دارند؛ منتهى با اين تفاوت كه اولاً خود بشر توليد كننده اين آلاينده ها در اطراف خود است و طبيعت را با توليد پسماندهاى خطرناك سمى، پايدار و غير قابل تجزيه در قبال استفاده هاى تكنولوژيك رو به توسعه خود آلوده و ناامن مى كند؛ در مقابل طبيعت نيز با همكارى نكردن در چرخه بازيافت و خنثى سازى اين آلاينده ها به بند كشيدن هر چه بيشترخود بوسيله انسان را انتقام مى گيرد. ديگر اينكه از اين مواد خطرناك با استفاده از ناآگاهى كشورها به عنوان سلاح و يا به اصطلاح آفند غيرعامل عليه يكديگر استفاده مى كنند و يا به يك شيوه بهره كشى كشورهاى ثروتمند از كشورهاى فقير تبديل شده است.
در اين زمينه ايمن سازى جاده اى، بندرى، ريلى و دريايى و همچنين ايمن سازى افراد جامعه و بيشتر، افرادى كه به طور مستقيم درگير با اين نوع كالاها در رابطه با حمل و نقل، انباردارى و در مواردى خاص منهدم سازى (خنثى سازى )مواد خطرناك و مضر هستند از طريق آموزش بسيار احساس نياز مى شود. آگاهى و مهارتى كه مردم را در مورد پسماندهاى مختلف و عللى كه سلامت آنها را نشانه مى گيرند بيمه كند وفقط در مواقع حادثه و اضطرار لزوم و شيوه رفتار شناسى و برخورد با انواع مواد حادثه ساز بررسى نشود بلكه هميشه به عنوان خطرى زنده مورد توجه باشند. براى برخورد با خطر هميشه بايد وجودش را در نظر گرفت ناديده گرفتن خطر به منزله نبودن آن نيست، پس بايد با كنترل آن قدرتش را كم كرد. نكته ديگر تعريف كالاهاى خطر ناك است و مواردى كه در دسته بندى آنها قرار مى گيرند؛ گاهى اوقات حتى جلبك هايى هم كه تحت شرايط خاص رشد مى كنند ممكن است جزو ليست مواد خطر ناك باشند.مواد خطرناك جدا از نوع خود در دسته اى خاص همگى از لحاظ اثرگذارى بر اطراف خود و خطرآفرينى زيست محيطى خاصيت مشتركى دارند از آن جمله جذب شوندگى سريع در درياها و درياچه ها و بافت هاى چربى كه اكثراً جزو بافت هاى زنده اند و همچنين شير مادران برخى از آنها از طريق تنفس برخى از طريق پوست و برخى ديگر بوسيله پرتوهاى مضرى كه دارند سلامت افراد را به خطر مى اندازند و در اين ميان برخى ديگر وجود دارند كه در ابتدا جزو دسته مواد خطرناك محسوب نمى شوند اما به مرور و تحت شرايط جوى و اقليمى و در پى واكنش هاى شيميايى به مواد خطرناك تبديل مى شوند و گروهى هم از انواع ديگر پايدارترند و سالها طول خواهد كشيد تا تظاهرات خود را به صورت بالا رفتن آمارتولد نوزادان ناقص و بيمارى هاى مزمن و غير قابل علاج در اطراف خود بروز دهند.
هم اكنون تلاش هاى جهانى گسترده اى در قالب كنوانسيون هاى بين المللى مختلف صورت پذيرفته است كه خود اين معاهده ها از دو جنبه نهادى و نظرى و زمينه مالى و ضمانت اجرايى در سطح كشورهاى هم پيمان حائز توجه اند؛ اگر چه تاريخ اين اقدامات مشخص نيست اماهمگى براى راهبرى و كنترل و مديريت اين مواد خطرناك و آلاينده وبا اولويت محافظت جان انسانها و محيط زيست آنها تهيه شده اند؛ مفاد تمامى اين معاهده ها در كشورهاى امضا كننده لازم الاجرا هستند ازآن جمله كنوانسيون سلاس، بازل و استكهلم كه قوانين و آئين نامه هاى گوناگون مربوط به شيوه هاى مختلف حمل و نقل و مديريت مواد خطرناك را پوشش مى دهند. به عنوان مثال كنوانسيون بين المللى بازل درزمينه فهرست بردارى از پسماندهاى خطرناك، پسماندهاى الكترونيك و مكان هاى دفن زباله هاى خطرناك در سطح جهانى فعاليت مى كند و به غير از معدودى كشورها بقيه به اين كنوانسيون پيوسته اند. دبيرخانه اين كنوانسيون كه داراى ۱۴ مركز منطقه اى نيز هست در ژنو مستقر است و تهران با توجه به فعاليت جامع و پيگيرى هاى دقيق و مسئولانه خود در زمينه هاى دولتى و خصوصى مركزيت خاورميانه اى اين كنوانسيون را داراست.
آموزش هاى حياتى
لطف الله متقى كارشناس كالاى خطر ناك سازمان بنادر و دريانوردى مى گويد: «با توجه به رشد روزافزون صنايع پتروشيمى و صادرات اين نوع كالاها در ارتباط با آشنايى كالاهاى خطرناك بايد بستر سازى لازم صورت پذيرد.تمامى افرادى كه در مبادى ورودى و خروجى كشور فعاليت مى كنند بايد به مسائل و خطرات ناشى از اين مواد اشراف داشته باشند و آموزش لازم را ديده باشند. اين نوع مواد بايد رفتار شناسى بشوند. و با توجه به ميزان خطراتشان و دايره اثر گذارى زيست محيطى شان در رابطه با حمل و نقل و انباردارى شان اقدام شود و هر مجموعه يا سازمان بنا به تعريف وظايف مجموعه اى خود قبول مسئوليت كند.»
براى يك كار بزرگ اراده اى بزرگ لازم است. يك كشور توسعه يافته مى بايست شهروندان آگاه و مسئول داشته باشد؛ در چنين جامعه اى هر فرد در برابر مسائل جامعه احساس درد مى كند و سعى مى كند راه حلى براى نارسايى ها بيابد نه اينكه بى تفاوت بگذرد. كنفرانس ملى حمل و نقل مواد خطرناك نيز در همين زمينه و با همين انگيزه و به همت شركت بين المللى راهبران دانش و توسعه و با حمايت هاى مادى و معنوى نهادهاى دولتى و خصوصى كار خود را با برگزارى اولين نشست تخصصى در تهران در آبان ماه سال جارى آغاز نموده است.
مهدى رستگار كارشناس عمليات بندرى شركت تايد واتر خاورميانه در بندر شهيد رجايى به لحاظ جنبه فعاليتى خود مى گويد : «مواد زيان آور كه مى توانند برمحيط زيست، انسان و دارايى هايش و ساير جانداران تأثير بگذارند در زمينه كنترل به مباحث گوناگونى تفكيك مى شوند. بندر به خاطر ساختار چند وجهى خود در مبحث حمل و نقل بيشتر مورد توجه است، از طرفى جزو مبادى ورودى، خروجى و گمركى اصلى كشورها محسوب مى شود از طرف ديگر ماهيت صنعتى و اقتصادى متفاوت از ديگر مراكز گمركى دارد و ديگر اينكه با توجه به وجود وجوه مختلف محيط زيست و محيط هاى صنعتى و نزديكى به كانون هاى جمعيت مديريت ايمنى درحوزه بندر شكل متفاوت ترى به خود مى گيرد.
در سال هاى اخير مديريت جامعى براى سازمان دهى پژوهش، آموزش و اجرا در زمينه حمل و نقل مواد خطرناك با تمركز بر روى نيروى كار ماهر صورت پذيرفته است. اين امر كه مشاركت و هميارى ساير بخشها را مى طلبد ضريب ايمنى بنادر كشور را افزايش مى دهد و باعث مى شود خدمات قابل توجهى به مشترى هايمان ارائه كنيم ؛ نتيجه اينكه سرمايه گذارى ها در بخش بندروحمل و نقل دريايى كشور بالا مى رود.»
بنادر ايران، امن ترين بنادر
مهندس متقى كه صحبت هاى همكارش را پيگيرى مى كرد مى گويد: «بنادر ايران از لحاظ مديريت مواد خطرناك جزو امن ترين بنادر دنيا هستند و ايران از جمله كشورهاى فعال و صاحب نظرو ايده و داوطلب در رابطه با كم كردن خطر پسماندهاى شيميايى است.»
محمدرضا شاه بنده كمبودهاى كنترلى، نظارتى و آگاهى در دو سطح مديريتى و اجتماعى را در زمينه پسماندهاى بيمارستانى به خاطر عام بودنش در جامعه و سكوت خطرناكش مهم مى داند؛ شاه بنده كه استاد دانشگاه لندن است نيز جزو مدعوين كنفرانس حمل و نقل مواد خطرناك است؛ وى مثالى مى زند كه قلب را مى فشرد: «چند وقت پيش در تهران در نزديكى داروخانه اى كه زباله هايش را در اطراف پراكنده بوده پاى كودكى رهگذر از دمپايى اش خارج مى شود و سوزن سرنگ معتادى آلوده به بيمارى هاى وحشتناك وارد پاى كودك مى شود، كودك بى خبر از همه جا بر اثر بى مبالاتى و مسئوليت نپذيرفتن مسئولين داروخانه علاوه براينكه خود از زندگى سالم تا آخر عمر محروم شده نسل هاى بعدى خود و اجتماع را هم درگير مى كند.» وى مى افزايد: «كشورهاى توسعه يافته قانونى در اين زمينه دارند كه تمامى مراكز درمانى اعم از انسانى و يا حيوانى و دامى و داروخانه ها و مطب ها داراى كد شناسه جمع آورى زباله هستند و همگى موظفند قبل از هر گونه حمل و نقل و جابه جايى زباله هاى خود در محل اقدام به خنثى سازى ميكرو ارگانيسمى و كاهش حجم آنها نمايند تا در مسير حمل اگر حادثه اى هم رخ داد ايجاد مشكل لاينحل نكند. در ايران نيز بعضى بيمارستانها اقدام به بى خطر سازى زباله هاى خود مى كنند و تجهيزات لازم را تهيه كرده اند اما چون شهردارى تعرفه هاى برابرى براى حمل زباله هاى بيمارستانى خنثى شده و خنثى نشده از بيمارستانها دريافت مى كند هم انگيزه اين كار كه البته براى مركز درمانى مذكور هزينه دارد را از بين مى برد و هم با آميختن زباله هاى آلوده تر با ساير زباله هاى شهرى اثر بخشى اين اقدام را كم مى كند.»
و من اكنون نگران تمام پاهاى كوچكى هستم كه بى خبر از خطر موذى hazardus material
داخل دمپايى كوچكى جست و خيز مى كنند و به تمام تانكرها و كانتينرهاى اطرافم زل مى زنم شايد نگاهم از جداره هاى سختشان به داخل نفوذ كند و اگر درونشان كالاى خطرناكى يافتم دستورالعمل هاى حمل و نگهدارى و كنوانسيون هاى بين المللى و نكات ايمنى رفتار با آنها را براى تك تك همشهريانم بخوانم.‎/