Iran Newspaper - فرهنگ و هنر

[يزدان مهر]

يك
«در اين زمانه ى بى هاى و هوى لال پرست
خوشا به حال كلاغان قيل و قال پرست
چگونه شرح دهم لحظه لحظه خود را
براى اين همه ناباور خيال پرست
به شب نشينى خرچنگ هاى مردابى
چگونه رقص كند ماهى ى زلال پرست
رسيده ها چه غريب و نچيده مى افتند
به پاى هرزه علف هاى باغ كال پرست
رسيده ام به كمالى كه جزاناالحق نيست
كمال دار براى من كمال پرست
هنوز زنده ام و زنده بودنم خارى ست
به چشم تنگى ى نامردم زوال پرست»
- «خدايش بيامرزد- پدرم را مى گويم- كه به جاى مدرسه مرا به چاپخانه فرستاد. من هم مخالفتى نداشتم؛ چون مى توانستم زودتر از همه آدم ها كه در چاپخانه كار نمى كردند، عكس هاى مجله هايى را كه در آنجا چاپ مى شد، تماشا كم يا شكسته بسته نوشته هايشان را بخوانم. بى شك چاپخانه بهترين و بزرگترين مدرسه اى بود كه من با توفيق اجبارى در آن راه يافتم.
تأثير موسيقى لالايى مادر بود يا گوش سپردن به حال و هواى شاهنامه خوانى هاى دور كرسى نمى دانم! اما با نوعى وزن آشنا شده بودم.‎/‎/ اولين دفتر شعرم «باغ لال»، در سال۱۳۵۰ به وسيله انتشارات بامداد منتشر شد و دومين دفتر «در بى وزنى» (۱۳۵۱)، اجازه پخش رسمى نيافت. چند جزوه كودكانه- به شعر- و يك دفتر عاميانه را تا سال۱۳۵۵ به وسيله انتشارات پديده منتشر كردم.‎/‎/ حادثه اى نيز سبب شد مدتى ترانه سازى كنم كه شرحش را لازم مى دانم: گره خوردگى هايم با شعر و علاقه زياد به حضور در شب هاى شعر و نشست هاى ادبى عصرها و خلاصه از صبح تا نيمه شب در پى مقوله هايى از اين دست دويدن، مشكلاتى از جمله بيكارى را برايم فراهم كرد. پسرم «بهمن» چشم و زبان باز كرده بود و از پدر تقاضاى سيب درختى داشت و من بيكار و بى پول، شبى آنچنان در برابر چشمان به شوق سيب نخوابيده او شكستم كه شعر «هزار مرتبه كوچك تر» حاصل آن دقايق است:
با كوله بار خستگى ام بر دوش
از رنج روز آمده بودم
«بهمن» به شوق ميوه سلامم گفت
- دستم تهى زمرحمت باغ-
آن شب هواى خانه چه شرجى بود
پيشانى ام چه بارش سردى داشت
تصوير كن!
تصوير كن!
مردى در آستانه در، مرد
مردى هزار مرتبه كوچك تر،
از چشم هاى كوچك «بهمن»
فرداى آن شب، برخلاف باورهايم، به گمان اينكه با درآمد ترانه سازى، هم مى شود زندگى كرد و هم از فضاى شعر دور نبود، چند سالى را پاى لنگى و درنگى ز[خودم] دورم داشت.»
به گمانم وقتى پاى گزينه اشعار كسى مثل بهمنى پيش مى آيد، آدم باور مى كند كه بايد با غزل هايش طرف شود كه به آن مشهور است اما ما، اغلب نمى دانيم كه او روزگارى نوسرايى كرده و نوسرايى مى كند حتى اكنون؛ شايد به اين دليل كه غزلياتش مشهورترند و البته به مذاق مخاطبان خوشايندتر و من خود، غزل هايش را ترجيح مى دهم. چرا چون به اين «شكل روايى» مسلط تر است. بهمنى در شعرهاى نوى خويش، اغلب، لحظات ناب را- مثل همان شعرى كه براى پسرش گفته- در آب چشمانش غرق مى كند. شعر گفتن خونسردى مى خواهد!
دو
نمى خواهم دوباره وارد همان گود قديمى شوم و دل كسى را كه دوستش دارم و محتملاً تا اين متن را نخوانده، محتمل بوده كه دوستم بدارد، به دردآورم اما چه كنم كه نيش منتقد نه از سر كين است.‎/‎/!
به گمانم كسى با من در اين نكته تعارضى نداشته باشد كه «بهمنى» يكى از پنج نوآور بى گپ و گفت عرصه غزل معاصر است و اقبال عامه به شعر وى، در سه دهه اخير كم نظير بوده است. او چيزى را در «غزل» كشف كرد كه بسيارى نتوانستند. او كشف كرد كه غزل مى تواند به سمت و سويى ميل كند كه «نيما» مى خواست شعر نو به آن «مصب» بريزد. «بهمنى»، «تنها بانى» غزل نو نيست اما او به دليل گريزش از «مدرسه» [چه به شكل عينى و چه شكل «مثالى اش» چنان كه مورد توصيه صائب است]، نوعى معيارگريزى را به غزل امروز بخشيد كه اندى بعد، به شعر نوى دهه شصت نيز سرايت كرد. اين معيارگريزى ريشه در «هرج و مرج» ادبى نداشت بلكه نوعى تن به آب زدن و تر نشدن بود. در واقع، بهمنى، در عين «غزل نگفتن» غزل مى گفت يا در عين «غزل گفتن» غزل نمى گفت! چنين رويكردى را به فرض در آثار «منزوى» نمى توان ديد. غزل منزوى، غزل است با همه آن ويژگى هايى كه از غزل مى شناسيم و خواهان شراكت در «تغزل متن»ايم اما غزل بهمنى فاقد تغزل است حتى مواقعى كه مى خواهد تغزلى بگويد فاقد تغزل است. حماسى هم نيست. يعنى يك «عشق» را جاى «عشق» ديگرى نگذاشته تا همان كاركردى را از متن متوقع شويم كه از شعرهاى دهه چهل، توقع داريم. «بهمنى»، حرف زدن را جايگزين تغزل كرده است. بگذاريد جاى آن، «درد دل كردن» را به كار ببرم. بهمنى درد دل مى كند و اين كار را خطاب به خواننده شعرش مى كند. خب! براى درد دل كردن چه كار بايد كرد اول بايد طورى حرف زد كه طرف مقابل حرفت را بفهمد يعنى زبانى را به كار گرفت كه قابل فهم باشد براى مخاطب و دوم اينكه طورى اين كار را انجام داد كه «طرف» پا نشود برود پى كارش. بهمنى، احتمالاً، اين شيوه را از همان محيط كارگرى چاپخانه آموخته است؛ يعنى فضايى كه از «آموزش رسمى» به دور بوده و صائب، خيلى توصيه مى كند كه شاعران بروند طرفش.
«بى شكل تر از باد شدم تا نهراسى
وقتى كه من واقعى ام را بشناسى
پيداست كه در حوصله جسم، نگنجد
اين وسعت پر دغدغه اين روح حماسى
ها.‎/‎/ عاشق روييدن و تكثير شدن ها!
در پيله پيراهنى خود نپلاسى
عريان شوو، انكار كن اين جسم شدن را
تو جانى و جان را كه نپوشند لباسى
تا مرگ رسيديم و به سويى نرسيديم
ما را به كجا مى برد اين پرت حواسى »
با اين همه، زبان شعرى بهمنى، از گذشته آمده. بگذاريد بگوييم «نحو» شعر او از گذشته آمده و چندان به «نحو» امروز گفت و شنيد هاى ما نزديك نيست. من در بهمنى، كمتر انسانى امروزى را مى بينم. احساس مى كنم كه او ، براساس جهان ذهنى حاصل از خوانده هايش از جهان كهن، به پديده هاى جديد نگاه مى كند و همين نگاه، «نحو» شعرش را اينگونه رقم مى زند يا زده. شخصاً از غزل هايش لذت مى برم اما تصور غريبى دارم نسبت به آنها. تصور مى كنم كه شاعرى از دهه هاى بيست و سى آمده و دارد با ما حرف مى زند. به گمانم او، نزديك ترين زبان ممكن را براى فهم مخاطب امروز برگزيده يعنى نزديك ترين زبانى را كه به جهان او نيز، نزديك است!