[على حسينى ]
پارچه و لباس ايرانى فقط زيبا نيست، زيبايى يكى از ويژگى هاى لباس هاى ما ايرانيان است؛ دامن هاى پرچين و شكن قاسم آبادى، چادرهاى سبز ضربدرى و برقع هاى بوشهرى، بالاپوش هاى مردانه لرى، لباس هاى متين كردى با آن مچ پيچ هاى سفيد، روسرى هاى زرد گل ونى زنان خرم آباد و كويناك هاى سرخ تركمن فقط و فقط زيبا نيستند، اين لباس ها محل تلاقى فرهنگ و اخلاق و طبيعتند. برقع يعنى پوشش براى جلوگيرى از آفتاب سوختگى، برقع يعنى حجاب، برقع يعنى هزار سال فرهنگ. مچ پيچ يعنى دستمالى براى پاك كردن پيشانى، مچ پيچ يعنى وسيله اى براى جلوگيرى از نفوذ حشرات موذى به درون لباس، مچ پيچ يعنى دستمالى براى پايكوبى.
انديشمندان، لباس را مهمترين نمود عينى هر فرهنگ و بارزترين جلوه شخصيتى هر فرد مى دانند. صاحب نظران فرهنگى اعتقاد دارند فرهنگ از دو سويه هسته و پوسته قابل ارزيابى است كه كار كرد لباس در هر دو بخش معنادار است. شايد بتوان اينگونه بحث را پيش برد كه يك توريست با قرارگرفتن در حوزه اى فرهنگى، براى اولين بار با نمودهاى عينى آن فرهنگ برخورد خواهد كرد و كمتر خواهد توانست به عمق رفتارها و سوابق و پيشينه ها نفوذ كند. اما چرا اين موضوع را پيش كشيديم به اين دليل ساده كه لباس هاى بومى ايران وقتى در معرض ديد قرار مى گيرد، بويژه با در نظرداشتن سويه پوسته اين گونه فرهنگى، بى هيچ تعارفى زيباست، اما زيبايى لباس هاى بومى ايران به همين جا ختم نمى شوند. آنها زيبا هستند، چون كاركردهاى چندگانه اى از خود بروز مى دهند و اين همان ويژگى است كه در طراحى لباس هاى امروزى كمتر مدنظر قرار مى گيرند.
در سياست كلان مربوط به پوشش و لباس، مميزى واردات بى رويه و بى حساب و كتاب بسيار مهم است، همچنين توجه به شكوفايى صنعت داخلى و جلوگيرى از ورشكستگى آن كه در عين رونق اقتصادى مديريت اين هنر - صنعت را هم ساده تر مى كند و نتيجه چنين سياست حمايتى از اصناف، پوشيدگى، شادابى، راحتى، تنوع، توزيع مناسب و دسترسى آسان، مناسب بودن قيمت، جذابيت و مطابقت لباس ها با الگوهاى سنتى اقوام ايرانى و شرايط اقليمى خواهد بود.
رعايت موارد بهداشتى، در نظر داشتن موارد اخلاقى، زيبايى و.‎/.، جنبه هاى متفاوتى هستند كه يكجا مى توان در لباس هاى بومى ايران ديد.
لباس امروزى
شايد بگوييد اين حرف ها به ما چه ربطى دارد، ما نه در جنگل هاى شمال زندگى مى كنيم، نه در كوهستان هاى كردستان و نه در دل طبيعت خشن كوير؛ اين حرف ها به درد ۱۰۰ سال پيش مى خورد، نه حالا كه همه شهرنشين شده ايم و انواع و اقسام ماشين ها ما را محصور كرده اند. شايد تا حدودى هم حق با شما باشد، ما هم نگفته ايم غروب ها براى قدم زدن در پارك ملت يا لاله، لباس قاسم آبادى بپوشيد يا روسرى هاى گل و نى ، هرچند اگر اين كار را هم بكنيد، اتفاق بدى نيفتاده است، اتفاق بد آن است كه با كلاه سيب زمينى كاران مكزيك به خيابان بياييد يا دستمال دزدان دريايى سواحل اسكانديناوى را به سر ببنديد!
يك نظريه قديمى مى گويد هر عنصر فرهنگى اگر خود قدرت نو شدن و سازگارى با شرايط را نداشته باشد، محكوم به فناست، شايد كلاه مكزيكى و دستمال سر وايكينگ ها هم چيزى در خود پنهان داشته كه امروز مرزها را در نورديده و به ميدان ونك رسيده است. در اين حرفى نيست، اما يك نظريه قديمى ديگر هم مى گويد كه اين آدم ها هستند كه مى توانند عناصر فرهنگى خود را جهانى كنند يا آنها را از بين ببرند، بدون ترديد هر هويت پررنگ يا كمرنگى كه در پس كلاه مكزيكى نهفته باشد، به ما ارتباطى ندارد، اما سرنوشت شلوار كردى و كلاه و بالا پوش هاى نمدى چندان بى ربط با ما نيست.
كارشناسان براى طراحى لباس امروزى مردم جامعه ايران با پشتوانه لباس هاى بومى نظريات متفاوتى دارند، در يك نظر گاه به تركيب، تأكيد مى شود، در نظريه اى ديگر بر برخوردارى از قواعد طراحى و در نظريه سوم استفاده از برخى نشانه هاى بومى.
محسن شكيبا طراح پارچه و لباس در تحليل اين سه نظريه مى گويد:
«نظريه اول كه قواعد تركيب را پيش روى طراحان قرار مى دهد، در برخى موارد، بويژه در تركيب با لباس هاى امروزى مى تواند مفيد واقع شود، اما در كل راه حل مطمئنى به نظر نمى رسد، به عكس در نظرگاه دوم كه استفاده از قواعد و منطق طراحى را پيشنهاد مى كند، مى توان با تأمل بيشترى برخورد كرد. اين روش به طراحان مى گويد كه در طراحى لباس امروزى بايد عناصر لباس، ويژگى هاى چندوجهى از خود بروز دهند، يعنى هم به ويژگى هاى بهداشتى توجه شود كه اين مسئله علاوه بر شكل طرح در جنس لباس هم مصداق پيدا مى كند، هم موازين اخلاقى مورد توجه باشد، هم پسند و سليقه روز و هم عناصر و نشانه هاى فرهنگى و ‎/‎/‎/ در حالى كه در نظريه سوم تنها به استفاده از نشانه هاى فرهنگى تأكيد شده است.»
مشكلات فرارو
مشكلات فراروى لباس مناسب براى مردان و زنان ايرانى تنها در نوع طراحى آن خلاصه نمى شود، دكتر منصور خضرى - كارشناس مسائل اجتماعى- در اين رابطه مى گويد: «به اعتقاد من اولين گام، فرهنگسازى است نه اينكه بياييم و مردم را نصيحت كنيم، بلكه به آنها هشدار دهيم كه مثلاً پوشيدن لباس تنگ و چسبان آن هم با جنس پلاستيك و مواد شيميايى چه خطراتى براى سلامتى جوانان دارد.
موضوع صرفاً در موارد اخلاقى خلاصه نمى شود، اگرچه اين مسائل از اهميت بالاترى برخوردار است، اما وقتى ما مستقيماً انگشت روى اخلاق مى گذاريم، جوان فكر مى كند قصد نصيحت داريم و گريزان مى شود، در حالى كه واقعيت هاى علمى را اگر باز كنيم، غيرمستقيم به همان موازين اخلاقى هم خواهيم رسيد. به عنوان مثال بايد براى جوانان خوب اين موضوع جا بيفتد كه پوشيدن لباس تنگ و چسبان تا چه اندازه مى تواند به تخريب ذهنى و روانى منجر شود. خب، اخلاق هم چيزى غير از اين را نمى گويد.» وى در ادامه عنوان مى كند: «پس از فرهنگسازى، موضوع مهم ديگر، سامان دادن به واردات پوشاك است. در حال حاضر پوشاك مضر ارزان قيمت و عجيب و غريب چينى عملاً صنعت توليد پوشاك ما را ورشكسته كرده و اين جاى تعجب دارد كه بعد از اين همه اظهار نظرهاى مختلف و تذكر رسانه ها، هنوز يك متولى براى رسيدگى به اين مسئله وجود ندارد. به نظر من ما در طراحى مشكلى نداريم. به هر حال ايران كشور هنرخيزى است و نمى شود براحتى گفت كه ضعف ما در طراحى است، خير، طراحان تحصيلكرده و خوش ذوق ايرانى قاعدتاً اين توانايى را دارند كه لباسى طراحى كنند كه هم لباس روز باشد، هم زيبا باشد و هم برخوردار از پشتوانه هاى غنى فرهنگى، اما وقتى بازار در دست واردات بى رويه قرار مى گيرد، ديگر جايى براى طراح ايرانى باقى نمى ماند.
يادم مى آيد همين چند سال پيش ايتاليايى ها از طراحان ما خواسته بودند تا برايشان نوعى لباس بلند زنانه طراحى كنند. خب، وقتى اين قابليت وجود نداشته باشد كه چنين درخواستى صورت نمى گيرد. به علاوه سال هاى متمادى است كه لباس هاى محلى ما در جشنواره هاى متعدد بين المللى كسب مقام مى كنند، بنابراين با اندكى سر و سامان دادن به وضعيت واردات، نحوه به كارگيرى طراحان و حمايت از توليدكنندگان مى توانيم روى پاى خودمان بايستيم و حتى صادركننده هم باشيم .»
كارشناسان پوشاك، جلوگيرى از گسترش صنعت زيرزمينى پوشاك را هم يكى ديگر از راهكارهاى مهم ساماندهى اين صنف مى دانند. يعنى در حالى كه توليد كنندگان بزرگ در آستانه نااميدى و ورشكستگى قرار مى گيرند يا مجبور مى شوند متدها و مدل هاى غربى را براى ادامه حيات تقليد كنند، توليد كنندگان زيرزمينى براحتى و بدون دغدغه، ژورنال هاى غربى را توليد كرده و در عين حال باعث تغيير ذائقه بازار مى شوند. يك فرمول قديمى عرضه و تقاضا مى گويد همانگونه كه تقاضا سياست عرضه را شكل مى دهد، عرضه و تبليغ، بويژه تبليغ غيرمستقيم نيز مى تواند پسند مشترى را تغيير دهد.
راستى ما براى پسند مشترى چه كرده ايم
سليقه هاى جور واجور
انتخاب فرم و رنگ لباس هاى آموزشگاه هاى دخترانه طى چند سال اخير جزو يكى از بحث هاى جدى بوده كه با واكنش هاى متفاوتى هم روبه رو شده است. در اين ميان اعتقاد برخى بر اين است كه در انتخاب لباس آموزشگاه ها علاوه بر حفظ تمامى موازين، بايد به شرايط اقليمى و بافت سنتى و اجتماعى شهرها و مناطق مختلف هم احترام گذاشت چنانچه بسيارى از والدين در شهرستان ها با اقليم ويژه، نسبت به نوع رنگ و فرم انتخابى براى لباس دانش آموزان اظهار نارضايتى مى كنند. در اين گونه انتخاب ها گاه حتى توجهى به سردسير و گرمسير بودن منطقه نمى شود. كارشناسان اعتقاد دارند براى چنين انتخاب هايى بايد پيش از هر چيز به سن بچه ها توجه كرد؛ البته ناگفته پيداست كه منظور از توجه، سليقه به خرج دادن نيست، بلكه به كارگيرى اصول روان شناسى به واسطه كارشناسان خبره است.