[سيداحمد نجفى‎/قسمت دوم و پايانى ]
در بخش نخست اين گزارش از نمايشگاه صنعت هسته اى در دانشگاه تهران با چرخه سوخت هسته اى ( از استخراج اورانيوم تا تحويل سوخت به رآكتور) آشنا شديم. حلقه هاى ديگر فرايند استفاده صلح آميز از انرژى هسته اى و كاربردهاى اين دانش بومى در زندگى ايرانيان اكنون پيش روى مخاطبان است. چرخه اى كه حيات و عزت ملت ايران در آن موج مى زند.‎/‎/
برق هسته اى در مدار
يكى از كاربردهاى فناورى صلح آميز هسته اى ايران، توليد انرژى و برق در قالب رآكتور اتمى است. مراحل ساخت يك نيروگاه حدود ۵ سال به طول مى انجامد كه البته اين زمان درخصوص پروژه در دست اجراى روس ها در نيروگاه بوشهر بيشتر به طول انجاميده و اگر روس ها به تعهداتشان عمل كنند قرار است اين نيروگاه در سال ۲۰۰۹ ميلادى بهره بردارى شود و برق هسته اى در تابستان ۸۸ وارد مدار و شبكه هاى انتقال برق ايران شود.
تهران سال گذشته در راستاى تحقق برنامه تأمين ۲۰ هزار مگاوات برق هسته اى، احداث دو واحد نيروگاه اتمى هركدام با ظرفيت هزار مگاوات را به مناقصه گذاشت و هم اكنون نيز مراحل طراحى پايه نيروگاه بومى ۳۶۰ مگاواتى دارخوين در خوزستان توسط شركت هاى ايرانى در حال انجام است.
در حالى مقامات غربى در مخالفت با برنامه هسته اى جمهورى اسلامى غنى سازى را اقدامى پرهزينه توصيف مى كنند، مجامع بين المللى مرتبط با مسائل انرژى و حفاظت از محيط زيست بر استفاده از انرژى هاى پاك مثل هسته اى به دليل اقتصادى بودن آن تأكيد دارند.
متصدى غرفه نيروگاه بوشهر در نمايشگاه توضيح مى دهد: رآكتور اتمى نيروگاه براى آغاز فعاليت بايد ۸۰ تن سوخت داشته باشد كه اين مقدار سوخت را از روسيه تحويل گرفته ايم. هر سال يك سوم اين سوخت از رآكتور خارج و با سوخت جديد تعويض مى شود.
وى مى افزايد: تجهيزات اصلى نيروگاه مثل رآكتور، مولدهاى بخار، پمپ ها و تجهيزات مدار اول، دوم و سوم از قبيل توربين و ژنراتور و.‎/‎/ تاكنون نصب شده است و هم اكنون در حال تست و آزمايش جداگانه عملكرد هر يك از سيستم ها هستيم تا در نهايت از سيستم، تست كلى به عمل آيد. 700 نفر پرسنل ايرانى آموزش ديده در كنار روس ها در نيروگاه در حال فعاليت هستند.
وى مى افزايد: ايران نخستين تجربه حمل تجهيزات سنگين را درخصوص نيروگاه بوشهر با موفقيت سپرى كرد، اين تجهيزات از طريق دريا، كابل و تجهيزات ديگر به صورت زمينى و سوخت نيروگاه از طريق هوايى به مقصد بوشهر حمل شده است.
اين كارشناس ايرانى در ادامه با اشاره به ماكت رآكتور، توضيحاتى درخصوص ابعاد و اهميت كار و ايمنى آن توضيح مى دهد كه با استقبال دانشجويان همراه مى شود. به گفته مقامات آژانس بين المللى انرژى اتمى، امنيت و ايمنى اين نيروگاه در نرم هاى بين المللى است و هيچ مشكلى براى محيط پيرامونى خود ايجاد نمى كند. اين نيروگاه در فاز اول، ۵۰۰ مگاوات برق هسته اى توليد مى كند و در فاز دوم با فاصله دو سه ماهه به ظرفيت يك هزار مگاوات مى رسد.
آب حيات
به همان اندازه كه فناورى هسته اى، فناورى پيچيده اى است، در معالجه و درمان بيمارى هاى پيچيده و صعب العلاج نيز كاربرد دارد. «آب سنگين» نه تنها به عنوان خنك كننده و كند كننده در نيروگاه اتمى مورد استفاده است در درمان و پيشگيرى از سرطان، تشخيص ميزان آب بدن، كنترل بيمارى ايدز HIV، پايدارى بيشتر ملكولها (واكسن)، درمان ديابت، كاهش كلسترول خون و.‎/‎/ به يارى بيماران مى آيد.
البته محصول اصلى مجتمع آب سنگين اراك توليد آب سنگين موردنياز رآكتور تحقيقاتى اراك است. از ديگر محصولات مجتمع توليد آب سنگين اراك، آب تهى شده از دوتريوم است كه ممكن است مصرف آن براى بيماران سرطانى افزايش طول عمر بدن به مدت ۳۰ سال را به دنبال داشته باشد، ميزان اين اثرگذارى هم اكنون توسط متخصصان وزارت بهداشت در حال بررسى است.
رآكتور تحقيقاتى اميرآباد
رآكتور تحقيقاتى اميرآباد تهران هم اينك توليد راديوايزوتوپها براى بيمارستانها و مراكز درمانى كشور را برعهده دارد كه با گذشت ساليانى از فعاليت نياز به جايگزينى آن احساس مى شود. رآكتور تحقيقاتى ۴۰مگاواتى اراك قرار است پس از بهره بردارى اين مأموريت را برعهده گيرد. يكى از تفاوت هاى رآكتور اميرآباد و اراك در نوع سوخت مصرفى است. رآكتور اميرآباد با آب سبك و سوخت غنى شده فعاليت مى كند ولى رآكتور اراك با آب سنگين و سوخت طبيعى.
اين سؤال مطرح مى شود كه با توجه به داشتن تجربه غنى سازى، چرا از اورانيوم غنى شده در رآكتور اراك استفاده نخواهد شد پاسخ را مسئول غرفه مى دهد: آغاز ساخت اين نيروگاه قبل از سال ۱۳۸۰ بوده كه در آن مقطع هنوز ايران به فناورى غنى سازى دست نيافته بود و لازم بود براى استفاده از سوخت طبيعى از آب سنگين استفاده كند. پروژه رآكتور اراك هم اكنون در حال ساخت است.
مديريت زباله هسته اى
پس از توليد ۸ مگاوات ساعت انرژى الكتريكى در نيروگاه هسته اى، ۳۰ گرم زباله راديواكتيو به وجود مى آيد. براى توليد همين مقدار برق با استفاده از زغال سنگ با كيفيت بالا، ۸ هزار كيلوگرم دى اكسيدكربن توليد مى شود كه در دما و فشار جو، ۳ استخر المپيك را پر مى كند.
زباله هاى راديواكتيو با وجود حجم كم، خطر بيشترى دارند و مراقبت از آنها ضرورى تر و دشوارتر است. انباردارى موقتى، بازفرآورى و انبار نهايى، بخش دوم و پايانى چرخه سوخت است و مأموريت دارد از آسيب رسانى به محيط زيست جلوگيرى كند.
كاربرد انرژى هسته اى در كشاورزى و پزشكى
مسئول غرفه پژوهشكده تحقيقات كشاورزى، پزشكى و صنعتى كرج از مأموريت ها و فعاليت هاى اين پژوهشكده در اصلاح بذر و گياهان زراعى، آلودگى زدايى محصولات كشاورزى، افزايش طول زمان نگهدارى موادغذايى و.‎/‎/ سخن مى گويد. وى درباره فعاليت هاى گروه پژوهشى پزشكى هسته اى اين پژوهشكده نيز توضيح مى دهد: اين مركز نياز كشور در زمينه راديوداروهاى تاليوم ،۲۰۱ كريپتون m81 و گاليوم ۶۷ و.‎/‎/ را مرتفع مى كند.
در اين غرفه خوشه هاى گندم و مواد غذايى پرتو داده شده در معرض ديد گذاشته شده بود. محصولات مشابه فاسد يا در آستانه خرابى قرار داشت اما مواد پرتوداده شده به مانند روزهاى نخست توليد، در وضعيت مطلوبى قرار داشتند.
در نمايشگاه با يكى از مأموريت هاى پژوهشكده كاربرد پرتوها درخصوص استريل مواد بهداشتى و پزشكى و افزايش زمان نگهدارى با استفاده از پرتوى گاما در تهران آشنا شديم. توليد لوله هاى قابل انقباض حرارتى از پليمر با تابش الكترونى نيز در دستور كار مركز پرتو فرآيند يزد است كه هر دو مركز زير نظر سازمان انرژى اتمى فعاليت دارند. در مركز يزد، اتصالات عرضى پليمر با تابش الكترونى شكسته مى شود و لوله قابل انقباض توليد مى شود.
محصولات قابل انقباض حرارتى امروز در دنيا استفاده هاى گسترده اى در صنايع برق و الكترونيك، گاز، نفت، آب و فاضلاب، هواپيما و كشتى سازى، معدن، ساختمان و.‎/‎/ دارد.
دستگاه جوش ليزر نيز در غرفه پژوهشكده ليزر اپتيك وابسته به سازمان انرژى اتمى به نمايش درآمده بود كه امكان جوش دادن ظريف اتصالات را فراهم مى آورد. اين فناورى بومى در ساخت سانتريفيوژها و لوله هاى سوخت كه بايد از چگالى خاصى برخوردار باشد مورد استفاده است.
محسن منتظر القائم، متصدى غرفه خود يكى از سازندگان دستگاه ليزر ۵۰ وات است كه ساخته وى در غرفه به نمايش درآمده است. براى آشنايى بيشتر دانشجويان با نحوه كاركرد آن، وى دستگاه را روشن و با تابش ليزر بر روى آجرنسوز، به طور ظريف بخش هايى از آن را با ظرافت بالا ذوب مى كند.
توليدات پژوهشكده علوم هسته اى نيز در نمايشگاه در معرض ديد اهالى علم و دانش و نخبگان كشور قرار گرفته است. اين پژوهشكده نياز داخل كشور به راديو داروى يد - 131 را كه در درمان سرطان و بيمارى هاى تيروئيد كاربرد دارد را برطرف كرده است.
ژنراتور تكنسيم m99 ديگر محصول اين پژوهشكده است كه بيش از ۸۰ درصد تشخيص ها و ۹۰ درصد مطالعات پزشكى در كشور توسط اين راديو دارو انجام مى شود و لقب پرمصرف ترين راديو ايزوتوپ در پزشكى را به خود اختصاص داده است. هر هفته ۱۰ هزار نفر در كشور از راديوداروى تكنسيم m99 توليدى سازمان انرژى اتمى ايران استفاده مى كنند.
چشم انداز صنعت هسته اى اميدبخش است
سخنگوى سازمان انرژى اتمى چشم انداز فعاليت هاى هسته اى را اميدبخش توصيف مى كند و مى افزايد: دولتمردان در دستيابى به انرژى هسته اى به عنوان انرژى پاك و ارزان و با فناورى بالا و جايگزين مناسب سوخت هاى فسيلى مصمم هستند و متعاقب با چشم انداز طراحى شده در راستاى دستيابى به ۲۰ هزار مگاوات برق هسته اى فعاليت هاى خود را برنامه ريزى خواهند كرد.
محسن دلاويز در حاشيه اين نمايشگاه به «ايران» گفت: در مقطع فعلى براى ۵ سال آينده سازمان انرژى اتمى توليد ۵ هزار مگاوات برق هسته اى را در دستور كار قرار داده و برنامه هاى لازم در حال تدوين است. وى تصريح كرد: ما بنا داريم بخشى از سوخت موردنياز براى توليد ۵ هزار مگاوات برنامه ريزى شده را در داخل توليد كنيم، از اين رو پيشبرد برنامه هاى غنى سازى اورانيوم در چارچوب تعهدات با آژانس بين المللى انرژى اتمى و زيرنظر مستمر بازرسان آژانس ادامه خواهد يافت.
سخنگوى سازمان انرژى اتمى ايران با تأكيد بر اين كه در راهبرد جمهورى اسلامى، استفاده غيرصلح آميز انرژى هسته اى وجود ندارد و افزود: ما دستيابى به انرژى صلح آميز هسته اى را حق مسلم ملت خود مى دانيم و شيطنت ها و دشمنى هاى برخى كشورها را ناشى از عصبانيت آنان از پيشرفت هاى شگرف ملت ايران ارزيابى مى كنيم. وى خاطرنشان كرد: همكارى هاى ما با آژانس بين المللى انرژى اتمى در چارچوب تعهدات فى مابين و مقررات آژانس ادامه خواهد يافت. دلاويز در پايان اين گفت وگو استقبال از نمايشگاه صنعت هسته اى را خوب توصيف كرد و خبر داد كه سازمان انرژى اتمى در حال ارزيابى نحوه برگزارى اين نمايشگاه در ساير دانشگاه ها است.
وى افزود: در اين زمينه دانشگاه ها درخواست هايى از سازمان داشته اند كه در زمان مناسب نسبت به برگزارى نمايشگاه اقدام خواهيم كرد. وى تأكيد كرد: برگزارى چنين نمايشگاه هايى قطعاً مى تواند جامعه علمى و نخبگان كشور را ضمن آشنايى با دستاوردهاى هسته اى در راستاى آشنايى و علاقه مندى به فناورى بهتر سوق دهد.
***
«ايران در UCF كه بخشى از چرخه سوخت هسته اى است هشتمين كشور دنيا محسوب مى شود.» اين عبارت در محل خروجى نمايشگاه جلوه مى نمايد.
كشورهايى كه پيش از ايران به اين مرحله از پيشرفت رسيده اند عبارتند از روسيه، امريكا، كانادا، انگليس، فرانسه، چين و برزيل.
اهالى دانش و دانشگاه كه در طول نمايشگاه تابلويى از افتخارات ملى را مشاهده كرده بودند با احساس غرور خاصى و اميد به آينده روشن ميهن از آن خارج شدند و به گونه اى ثمره شيرين مقاومت ملت را چشيدند و حتى گام را فراتر نهاده و براى مشاركت در اين حركت بزرگ و تاريخى آمادگى خود را اعلام كردند.