[مهرى حقانى]
زيباست، پرنقش و نگار است، بديع است اما براى زيرپا بافته نمى شود. به قاب مى رود و آويز چشم نواز خانه ها، سالن ها و فضاى زندگى مى شود. «تابلوفرش» تازه ترين و ابتكارى ترين هنر بافندگان فرش اين بار در نقش هاى هنرى، نقاشى، منظره، پرتره و آيات قرآن جان مى گيرد. بازار مصر، دختر هندى، نقاشى هاى ونگوگ، بازار برده فروشان، سردر مسجد جامع، خواستگارى عرب، تخت جمشيد، خياط خانه ايتاليايى، موناليزا، ارگ بم، كوچ عشاير.‎/‎/ دهها عنوان براى نقش هاى ظريف و رج هاى پرشمار تابلو فرش است. با اين حال تابلو فرش اگرچه نفيس است اگرچه با عمق نفس و تار و پود چشمان بافنده به نقش مى آيد. اما جديد و تقريباً تازه وارد است، به تازگى بازارهاى خاص خود را در اروپا، در ميان اعراب و ژاپنى ها يافته است و نيازمند شناسايى بيشتر است. تابلو فرش درحقيقت به نوعى از هنر ابتكار و به روز كردن هنرها و صنايع بومى با شرايط زندگى روز و سلايق جديد خريداران پا به ميدان گذاشته است.
در اين ميان برپايى نمايشگاه تابلو فرش سردرود به عنوان يكى از مبادى اصلى بافندگان تابلو فرش دريچه جديدى براى شناسايى و معرفى اين كالاى هنرى و دستى به بازارهاى داخلى و خارجى بود.
كاظم صحتى سردرودى توليدكننده و برپاكننده نمايشگاه تابلو فرش سردرود آذربايجان شرقى قدمت تابلوفرش را به قدمت فرش مى داند. به گفته وى: «عكس حيوانات و يا نقش شاهان در فرش ها بافته مى شد. ولى به نوعى ابتدايى و آماتور بود، به مرور زمان اين نقوش از تركيب اصلى فرش جدا شد تا كم كم بافت نقوش در اندازه هاى كوچكتر و منحصر به تابلو فرش شد.
تابلوفرش در آذربايجان شرقى نخست در تبريز بافته مى شد هرچند نسبت به جمعيت، كمتر متداول است ولى به طور خاص درشهرستان سردرود قدمت ۷۰ ساله دارد به شكلى كه ۵۰ درصد از مردم به طور مستقيم يا غيرمستقيم از تابلوفرش كسب درآمد مى كنند.
تابلو فرش چگونه آماده مى شود
آماده كردن طرح و موضوع تابلوفرش، دفاتر فروش طرح و پوستر، توليدكنندگان مدل و طرح دلخواه، كتب مرجع نقاشان برتر ايران و جهان و.‎/‎/ منابع اصلى تهيه طرح اوليه است. سپس طرح اوليه به كامپيوتر سپرده مى شود. بدين شكل كه چنانكه صحتى مى گويد پيش از اين طرح و پوستر روى كاغذ ترسيم مى شد و از روى آن بافته مى شد ولى آناتومى طرح دقت كافى را نداشت، كم كم اين روش سنتى منسوخ شد. هم اكنون حدود 10 سال است كه در تابلو فرش طرح هاى كامپيوترى متداول شده يعنى طرح انتخاب شده اسكن كامپيوترى مى شود و پيكسل گذارى مى شود، تركيب رنگ و شماره گذارى به وسيله مهندس كامپيوتر و با نرم افزار كدخوان اجرا مى شود. اين كار شايد حدود ۶ ماه زمان ببرد زيرا رنگها با طيف هاى گوناگون در كنار هم كدگذارى شده و طرح براى بافت نهايى آماده مى شود. تهيه طرح كامپيوترى نقش بافت در نوع خود باعث اشتغالزايى شده است زيرا كامپيوتر يك نياز اساسى در تهيه آناتومى نقش است و قدرت مانور و خلاقيت هنرمند خيلى بيشتر مى شود.
نخستين بار حدود ۱۲ سال پيش مهندس مجيد براتى نرم افزار كدبندى را به بازار تابلو فرش ارائه داد و به تدريج توسط بافنده ها تكميل شد.
طرح ها از كتاب هاى مرجع نقاشى و يا سفارش افراد به ويژه از كشورهاى خارجى تهيه مى شود. در آسياى شرقى بيشتر مناظر و حيوانات، در خليج فارس طرح هاى شرقى و كتيبه هاى مذهبى و در اروپا آثار باستانى و آثار نقاشان مشهور خواستار بيشترى دارد. در امريكا به دليل حضور ايرانيان، مناظر باستانى ايران و طرح هاى ايلات و عشاير سفارش داده مى شود. پس از اين مرحله نوبت تهيه دار قالى مى رسد به همين دليل كارگاه هاى ساخت دار قالى چوبى و فلزى در اين زمينه فعال هستند. سپس چله ها و پشم ها گلوله مى شوند و كلاف هاى پشم يا ابريشم به صورت گلوله درمى آيد. چله كشى و گليم زنى از مشاغل مربوط به قاليبافى است. الياف مورد استفاده در تابلو فرش پشم يا ابريشم است. مرغوبيت پشم يا ابريشم بسته ظرافت، طول، رنگ و قابليت كشش آن دارد. اما مهمترين و اساسى ترين كار توليد تابلو فرش رنگرزى الياف است.
پس از اين مرحله است كه نوبت به بافت و توليد تابلو فرش مى رسد. در بافت تابلو فرش از گره هاى گوناگونى چون نيم گره، گره برعكس، گره روى گره، گره مشهدى و.‎/‎/ استفاده مى شود.
بيشتر اين گره ها در تابلوهاى پرتره كه ظرافت بيشترى دارد استفاده مى شود. ظرافت بيشتر، ارزش اثر را بالا مى برد. متداول ترين رج ها در تابلو فرش ۵۰ رج است ولى تابلوهايى كه بالاى ۸۰ رج هستند تابلوهاى آنتيك و موزه اى هستند.
صحتى در مورد بافت تابلوفرش مى گويد: «براى بافت فرش زيرپا مى توان ۸ ساعت در روز بافت ولى براى تابلوفرش زمان ثابتى وجود ندارد يعنى بيشتر يك كار حسى و هنرى است كه بافنده بسته به ذوق و حس هنرى كه دارد مى تواند پشت دار قالى بنشيند. بافت تابلو فرش نيازمند تجربه ۱۰-15 سال بافت فرش است و هر بافنده اى معمولاً بيشتر از ۳ يا ۴ ساعت در روز نمى تواند ببافد. بافت تابلو فرش سينه به سينه منتقل شده است. در منطقه آذربايجان شرقى بيشتر آقايان به بافندگى اشتغال داشته اند و كمتر كار خانم ها بوده است ولى به تازگى بسته به ذوق و علاقه خانم ها نيز وارد كار بافندگى تابلو فرش شده اند. پس از پايان مرحله بافت تابلو فرش نوبت به پرداخت قالى مى رسد كه در چند نوبت به دست پرداخت زن (شانه كننده و پرداخت زن) انجام مى شود.برجسته زنى تابلو فرش و قاب سازى تابلو فرش از ديگر مشاغل مهم و تكميلى هنر تابلوفرش به شمار مى روند.
هم اكنون ۵ درصد از توليد فرش ايران را تابلو فرش تشكيل مى دهد كه از سال ۸۵ تاكنون ۴‎/۵ درصد افزايش داشته است. نزديك به ۲۰۰ هزار نفر در ايران به طور مستقيم يا غيرمستقيم به بافت تابلوفرش و مشاغل جانبى آن مشغول هستند كه به طور ميانگين سالانه ۴۵۰ هزار قطعه تابلوفرش توليد مى شود. آذربايجان شرقى ۴درصد تابلوفرش ايران را توليد مى كند كه در اين ميان سه چهارم اين توليد مختص سردرود است كه با ايجاد كارگاه هاى غيرمتمركز و متمركز دست كم سالانه ۳۰ هزار قطعه تابلوفرش در سردرود توليد مى شود. استانهاى آذربايجان غربى ، همدان، قزوين، زنجان، خراسان، قم، اصفهان، كردستان، تهران و مازندران از ديگر مناطق توليدكننده تابلوفرش هستند، با اين حال بيشترين اشتغال زايى اين رشته از بافت فرش به آذربايجان شرقى و غربى و استان كردستان بر مى گردد. تهران بيشترين تقاضاى داخلى تابلوفرش را به خود اختصاص مى دهد.
با اين حال توليدكنندگان تابلوفرش عنوان مى كنند كه با تمام ظرفيت اشتغالزايى ، ظرفيت صادرات و شكل جديد ارزآورى اين هنر بومى و ابتكارى، تابلوفرش هيچ متولى و يا تشكل خاص خود را در كشور ندارد و به همين دليل درميان فرش هاى صادراتى گم شده است. به همين دليل كمترين نظارت و ساماندهى بر توليد تابلوفرش وجود دارد. بازاريابى و تبليغات درحدى مى تواند مؤثر باشد كه صحتى به عنوان نمونه به ساخت فيلم گبه و تأثير آن بر روى بازار جهانى گبه و شناسايى آن اشاره مى كند. حركت ها و ابتكارات مشابه بسيار ديگرى مى توان براى شناسايى و بازاريابى و نظارت بر تابلوفرش انجام داد. در حالى كه اشتغالزايى اين شاخه شديد بافت فرش بسيار بالاست ولى كمترين ميزان حمايت بانكى وجود دارد. بافندگان تابلوفرش نيازمند بيمه و دفترچه خدمات درمانى هستند و برپايى هرچه بيشتر نمايشگاه هاى اختصاصى تابلوفرش در داخل و خارج كشور، تجليل از بافندگان و هنرمندان پيشكسوت اين عرصه، ساخت فيلم و حمايت از استعدادهاى جوان و آمادگى براى زمينه هاى ابتكارى و تكميلى اين رشته مى تواند تابلوفرش را در رديف يكى از سرآمدترين هنرهاى دستى و بومى ايران در جهان بنشاند.
يكى از نكات مورد تأكيد مركز ملى فرش در حوزه فرش، شناسنامه دار كردن و تهيه باركد براى فرش است. اين رويه در حوزه تابلوفرش هم مى تواند به كنترل كيفيت كمك كند و از بازار روبه گسترش كپى بردارى ديگر كشورها پيشگيرى كند. با اين حال به نظر مى رسد بيشتر فروشندگان و دلالها كمتر راغب به همكارى در اين زمينه هستند. حركت به سمت برندسازى و توليد طرح ها و فرش هاى نفيس از عوامل مهم تقويت بازار فرش ايران به شمار مى رود. تابلوفرش يكى از ايده هاى جديد بازار فرش ايران است كه امكان توسعه و افزايش توليد زيادى دارد، تابلوفرش كم حجم است و اندازه كمترى دارد اما ارزش بالايى دارد، مى تواند سريع تر بافته شود و هنر و ظرافت بيشترى در آن به كار مى رود. با شكل جديد زندگى آپارتمان نشينى و سلايق هنرى بسيارى از خريداران داخلى و خارجى انطباق دارد. فرش كم كم از زيرپا به عنوان كالايى هنرى و تزئينى در آمده است. هم اكنون نمايشگاه فرش دموتكس هانوفر آلمان و نمايشگاه روسيه در پيش است. با اين حال مركز ملى فرش گلايه بسيارى از توليدكنندگان تابلوفرش را قبول دارد زيرا اين مركز در مورد تابلوفرش به شكل اختصاصى كار نمى كند. در حالى كه نمايشگاه هاى داخلى تابلوفرش برگزار شده اما تابلوفرش بيشتر جزئى از صنعت فرش به حساب مى آمده و معتقد است تابلوفرش حجم زيادى ندارد و رقم هاى آن نسبت به فرش محسوس نيست.
در نمايشگاه تابلوفرش سردرود آثار بديعى به نمايش در آمده بود آثارى كه يك بار ديگر هنرهاى آنتيك موزه هاى مهم اروپا و يا نقش هاى سنتى و مذهبى را از نگاهى ديگر به روى بيننده مى نشاند. با اين حال داستان قديمى بازار غيرشفاف و وجود واسطه ها كمترين بازده را براى بافنده به جا مى گذارد بافنده ۴۰ درصد كل هزينه را از كارفرماى اوليه سهم مى برد كه همين قيمت اوليه در بازارهاى پايتخت و ديگر مبادى فروش ۵ تا ۱۰ برابر به يكباره افزايش پيدا مى كند.
در نهايت هر ابتكار يا طرح و ايده تازه اى در آغاز چندان شناخته شده نيست، اما مهمانان يا رهگذرانى كه از برابر تابلوفرش «بازار برده فروشان» در يكى از هتل هاى تبريز رد شده باشند، براى دقايق طولانى در برابر آن مى ايستند، برخى مبهوت مى شوند و بسيارى در نهايت به سراغ استاد بافنده آن مى روند، چه كه راز هنر، آفرينش دوباره روح هنرمند در اثر خود است. تابلوفرش جديد است اما دروازه اى جديد به بازارهاى جهانى با آميزه نگاه هنردوستان به آن است.