printlogo


یادداشت
یزد؛ شهر بی‌دفاع



 زهرا کشوری


شهر یزد را بسیاری دومین شهر تاریخی بعد از ونیز می‌دانند. برخی‌ها حتی این شهر را دومین شهر خشتی بعد از ونیز می‌خوانند. هیچ سند و مدرکی برای اثبات گزینه اول وجود ندارد. گزینه دوم هم خود به خود مردود است. چون اگر شهر ونیز خشتی بود تا الان درمیان کوچه‌های آبی خود غرق شده بود. حتی اگر بخشی از شهر ونیز هم خشتی بود هم فرقی نمی‌کرد. حتی مسأله مهم، دومین شهر تاریخی جهان بودن یزد نیست. خشتی بودن یا نبودن ونیز هم اهمیتی ندارد. وجود یا نبود این شباهت هیچ ارزشی از شهر تاریخی یزد کم نمی‌کند. شهری که بادگیرهایش سودای جهانی شدن دارند.
 بادگیرهایی که کشور‌های همسایه با ساخت آن‌ها می‌خواهند معماری‌اش را به نام بزنند. شهری که 740 هکتار از آن به شماره 15 هزار در فهرست ملی کشور به ثبت رسید. 740 هکتاری که تاکنون 80 هکتار آن طعمه بلدوزرها شده، همچنان هم تیغ بلدوزرها می‌برد و هر روز بنای دیگری در بافت با خاک یکسان می‌شود تا ساختمان سنگی و سیمانی جای آن را بگیرد.
 خانه‌هایی که «سیدمحمد بهشتی» رئیس اسبق سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری از آن به خانه‌های یکبار مصرف یاد می‌کند که در نهایت قرار است 40 سال عمر کنند.
 در شهری که خانه‌های خشتی 800 ساله‌اش باد و باران‌ها را پشت سرگذاشته و همچنان عظمت خود را به رخ می‌کشانند. قطعات برج فولادین ایفل تا به امروز 12 بار تعویض شده است و هیچ کس نمی‌داند که یک برج بتونی را می‌توان تا 800 سال نگاهداری کرد یا نه. با وجود این، بافت در مقابل ساخت و سازهای یکبار مصرف کم آورده است. آن هم خشتی که خود باعث افزایش قیمت ساخت و سازها در این محدوده شده است. همین که تاریخ یک محله سرزبان‌ها می‌افتد،  زمینش قیمت پیدا می‌کند.
 بساز و بفروش‌ها در لابه لای بافت دنبال جایی برای ساخت و ساز می‌گردند تا در دل قدیمی‌ترین بخش یک شهر، جایی برای پاساژ و هتل بازکنند. هتل برای گردشگر است و پاساژ برای رونق آن. درست در همین نقطه است که آن طنز تلخ شروع می‌شود. بافت تاریخی هم مزاحمی می‌شود برای تسهیلات گردشگری. بافت تاریخی یزد شانس آورده که هنوز مردمش با آن غریبه نشده‌اند. شهر تاریخی یزد یک کالبد نیست بلکه این شهر تاریخی با یزد و یزدی بودن معنی می‌دهد.
با همه آداب و رسومی که زیر معماری منحصر به فرد این شهر کویری جریان دارد و مردمی که بارها به همراه دانشجویان معماری و شهرسازی به تخریب‌های شبانه بافت اعتراض کرده‌اند، سید محمد بهشتی به آینده شهر امیدوار است. او وضعیت شهر رم در فیلم «رم، شهر بی‌دفاع» را یادآور می‌شود. رمی که بی‌دفاع‌تر از آن بود که بخواهد دوباره زنده شود اما همچون نگینی در ایتالیا می‌درخشد.
 برای یزد هم آینده ای چون رم را تصور می کند. اما چگونه؟ رم یا ونیز. مسأله این نیست که ونیز نخستین شهر خشتی جهان است یا یزد دومین شهر تاریخی جهان. مسأله آن است که در صفائیه یزد، گنبد و بادگیر قلابی می‌سازند و در ایتالیا برای بافت قدیم، ماشین خاص طراحی کرده‌اند.